Święto Wojska Polskiego

W ubiegłym tygodniu na naszym profilu Facebook oraz łamach „Nadnoteckich Ech” omówiliśmy historię i zwyczaje związane ze świętem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, zwanego popularnie „Matki Boskiej Zielnej”. 15 sierpnia obchodzimy jednak również drugie święto, świeckie. Jest to święto Wojska Polskiego. Ustanowione zostało w 1992 roku, lecz jego dzieje sięgają czasów II RP, a nawet dawniejszych!

W 1920 roku Polska znajdowała się w wyjątkowo ciężkiej sytuacji politycznej. Otoczona była przez wrogo nastawionych sąsiadów, z którymi toczyła liczne spory graniczne. Jej jedynym liczącym się na arenie międzynarodowej sojusznikiem pozostawała Francja, która była jednak wycieńczona krwawymi zmaganiami I wojny światowej. Najgroźniejszym rywalem była natomiast rządzona przez bolszewików Rosja, z którą Polska znalazła się w stanie wojny na początku 1919 roku. Po początkowych polskich sukcesach w połowie 1920 roku sytuacja na froncie gwałtownie zmieniła się na korzyść Rosjan. Potężne siły Armii Czerwonej, dowodzone przez najzdolniejszego wodza radzieckiego, Michaiła Tuchaczewskiego, nacierały z kierunku Białorusi wprost w serce Rzeczpospolitej, osiągając w początkach sierpnia przedpola Warszawy. Tuchaczewski był tak pewny zwycięstwa, że szykował już podległe sobie oddziały do parady w zdobytej stolicy Polski.

Dowództwo polskie dostrzegło jednak, że Tuchaczewski gnając naprzód popełnił błąd. Wspomagające go natarcie wyprowadzone z Ukrainy ugrzęzło w okolicach Lwowa i nie nawiązało kontaktu z południową flanką frontu białoruskiego. Powstała słabo broniona luka w szykach radzieckich, którą Polacy mogli wykorzystać.

13 sierpnia rozpoczęła się desperacka obrona Warszawy. Żołnierzy polskich wsparły tysiące ochotników: studentów, harcerzy, kobiet. Walki były ciężkie i toczone ze zmiennym szczęściem. Tymczasem naczelny wódz Wojska Polskiego Józef Piłsudski na południe od Warszawy szykował przeciwnatarcie. Do jego przeprowadzenia wybrano najlepsze oddziały: 1 i 3 Dywizja Legionów, 14 Dywizja Poznańska... 15 sierpnia w nocy czołowe oddziały polskie sforsowały rzekę Wieprz w okolicach Kocka. Polacy bez trudu przełamali obronę słabych w tym rejonie sił radzieckich i szybko pomaszerowali w głąb tyłów Armii Czerwonej. Oddziały rosyjskie ogarnął popłoch, zwłaszcza że także na północ od Warszawy siły polskie dowodzone przez gen. Władysława Sikorskiego zdołały przełamać front rosyjski. Zaczął się paniczny odwrót, który Armia Czerwona przypłaciła olbrzymimi stratami. Zwycięstwo pod Warszawą zmieniło losy wojny; do końca roku to Rosjanie zabiegali o pokój, gotowi do daleko idących ustępstw.

W pierwszych latach istnienia II Rzeczpospolitej, gdy niemal na wszystkich granicach toczyły się walki nie było czasu ani woli by uczcić odwagę i poświęcenie polskiego żołnierza. Dopiero po wygaszeniu konfliktów z sąsiadami nadszedł czas, by ustanowić święto Wojska Polskiego. 4 sierpnia 1923 Minister Spraw Wojskowych, generał Stanisław Szeptycki wydał „Rozkaz 126” ustanawiający dzień 15 sierpnia jako Święto Żołnierza Polskiego. W rozkazie napisał: „W dniu tym wojsko i społeczeństwo czci chwałę oręża polskiego, której uosobieniem i wyrazem jest żołnierz. W rocznicę wiekopomnego rozgromienia nawały bolszewickiej pod Warszawą święci się pamięć poległych w walkach z wiekowym wrogiem o całość i niepodległość Polski.”

Rozkaz regulował jak miały wyglądać obchody święta. Zaczynały się one już wieczorem 14 sierpnia, gdy na ulicach miast orkiestry wojskowe odgrywały capstrzyk. Rankiem w garnizonach odbywały się przeglądy wojsk, na które mogli przyjść widzowie. Po przeglądzie odbywała się msza święta z błogosławieństwem. Była to część oficjalna obchodów. Po południu odbywały się uroczystości obywatelskie, w których żołnierze mogli brać udział oddzielnie lub jako członkowie delegacji, ale musieli mieć na sobie mundury polowe. Dzień kończył uroczysty apel o godzinie 22.30, w którym przypominano żołnierzom o poległych kolegach.

Święto Żołnierza Polskiego obchodzono uroczyście w II RP oraz podczas II Wojny Światowej w Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Nowa władza, która nastała po wojnie nie była jednak zainteresowana przypominaniem społeczeństwu o zwycięstwie z 1920 roku. Był to drażliwy temat w relacjach ze Związkiem Radzieckim i nie pasował do propagandowej narracji. Do 1947 roku Święto Żołnierza Polskiego było obchodzone, po czym zaprzestano tego zwyczaju. Władze PRL nigdy nie odwołały Rozkazu 126, po prostu przestano organizować obchody a 15 sierpnia stał się zwykłym dniem w kalendarzu. Świętem Wojska Polskiego stała się natomiast rocznica pierwszego dnia bitwy pod Lenino, stoczonej 12-13 października 1943. Był to okupiony ciężkimi stratami chrzest bojowy 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, walczącej u boku Armii Czerwonej z Nazistami. Było to wydarzenie, które nowa władza mogła wykorzystać propagandowo podkreślając polsko- radzieckie braterstwo broni.

Wraz z upadkiem PRL i narodzinami III RP po raz kolejny zmieniło się podejście do historii. Nowe władze nie chciały już podkreślać braterstwa polsko- radzieckiego, lecz tradycję wolnej, suwerennej Polski. Przez krótki czas, w latach 1990-1992, Święto Wojska Polskiego połączone było ze świętem Konstytucji 3-go Maja. 30 lipca 1992 roku Sejm przyjął ustawę przywracającą Święto Wojska Polskiego na dzień 15 sierpnia.

Choć Święto Wojska Polskiego upamiętnia wspaniałe zwycięstwo z 1920 roku, ciekawostką może być fakt, że już we wcześniejszym okresie, przed 1920 rokiem 15 sierpnia był dniem święta dla polskich żołnierzy. W 1807 roku Napoleon Bonaparte, dzięki błyskotliwym zwycięstwom pod Jeną, Auerstadt i Frydlandem zmusił cara Aleksandra I do zawarcia pokoju w Tylży, na mocy którego utworzono na ziemiach polskich zaboru pruskiego Księstwo Warszawskie, państwo niepodległe, ale zależne od francuskiego sojusznika. Wielu polskich żołnierzy, którzy po upadku Rzeczpospolitej i powstania kościuszkowskiego musieli opuścić ojczyznę, towarzyszyło na bojowym szlaku Napoleonowi od jego kampanii we Włoszech, wierząc, że z jego pomocą odbudują wolną Polskę . Wyrazem tego uwielbienia dla Napoleona stała się nie tylko wzmianka w pieśni, która stała się później hymnem Polski („Dał nam przykład Bonaparte, jak zwyciężać mamy”), ale i szczególnie uroczyste świętowanie jego urodzin, które przypadały właśnie 15 sierpnia. Tego dnia organizowano na terenie całego Księstwa defilady i pokazy sprawności polskich żołnierzy, którzy zdobyli sławę jednych z najdzielniejszych walcząc u boku Francuzów w całej Europie.

Jak zatem widzimy, Święto Wojska Polskiego obchodzone 15 sierpnia jest głęboko osadzone w polskiej historii. Przypomina ono jedno z najbardziej chwalebnych zwycięstw oręża polskiego, ale jednocześnie, być może pośrednio, sięga głębszej tradycji, która łącząc ze sobą Legiony Polskie, Legiony Polskie we Włoszech sięga doby staropolskiej, tworząc pomost ciągłości od I do III Rzeczpospolitej.