Szlak kultury żydowskiej w Czarnkowie

1. DAWNA SIEDZIBA GMINY ŻYDOWSKIEJ- KAHAŁ

    Według przekazów ustnych przyjęło się mówić, że budynek kahału czyli siedziby gminy żydowskiej znajdował się na narożniku ulicy Łąkowej oraz Wodnej. Na elewacji bocznej obiektu znajduje się do dziś zachowana data 1893 oraz nazwa Psalm 121. 
    Do zadań gminy żydowskiej należało sprawowanie władzy administracyjno-skarbowej i sądowniczej nad członkami gminy, działalność religijna i wychowawcza, a także udzielanie pomocy oraz ściąganie podatków.  Sprawowała nadzór nad synagogą, cmentarzem, organizowała szkolnictwo, miała kontrolę nad mykwą, ubojem rytualnym, sprawowała nadzór nad czystością oraz spokojem i bezpieczeństwem mieszkańców. Ustrój kahału i organizacja opierały się na tradycyjnym prawie biblijnym i talmudycznym, wzorowano się też na gminach zachodnioeuropejskich, szczególnie niemieckich. Na czele gminy stał zarząd, elitę kahalną tworzyli seniorzy, ławnicy i kahalnicy. Przywódcami gminy byli członkowie najbardziej zasłużonych rodzin w mieście, którzy tę funkcję pełnili z pokolenia na pokolenie. W tym miejscu należy wymienić takie rodziny jak Michelsohnowie, Federmanowie, Karger, Hirschberg. Wyróżniającymi się członkami społeczności byli m.in.  Michelson, Berlowtiz, Magnus,  Lemchen , Rauschmann, Schweriner. 

2. DAWNA ŁAŹNIA ŻYDOWSKA (MYKWA)

   Za budynkiem dawnej szkoły żydowskiej usytuowanej przy obecnym Placu Jana Karskiego 8 znajduje się ceglany budynek pełniący niegdyś funkcję mykwy czyli łaźni służącej do rytualnego obmywania. Mykwa jest najważniejszym miejscem w życiu każdej ortodoksyjnej społeczności żydowskiej. Słowo mykwa w języku hebrajskim oznacza zbiornik wody.  Obmywanie się w czystej wodzie jest spuścizną trzech religii monoteistycznych, w judaizmie rytuał ten jest praktykowany już od czasów biblijnych.  We wnętrzu czarnkowskiej mykwy znajduje się zamurowana studnia, z której czerpano wodę do rytualnych obmyć. Zanurzenie w wodzie nie służyło tylko dosłownemu oczyszczeniu, ale też powrotowi do stanu duchowej czystości. Głównymi użytkowniczkami mykwy są zamężne kobiety, które pierwszy raz odwiedzają mykwę przed swoim ślubem. Mężczyźni też z niej korzystają, głównie przed modlitwą, przed nabożeństwem szabatowym czy też innym świętem. Nie każdy  jednak zbiornik wodny jest mykwą. Podstawowym wyróżnikiem jest to, że woda znajdująca się w nim musi pochodzić z naturalnego  źródła tak jak deszczówka lub woda wypływająca z ziemi. Do dziś zachowały się pozostałości po dawnych otworach drzwiowych oraz przedwojenna stolarka okienna. 

3. DAWNA SZKOŁA ŻYDOWSKA

   Obecny budynek dawnej szkoły żydowskiej powstał w 1878 roku. Znajdowało się również w nim mieszkanie dla rabina. Zachowały się jednak zapiski źródłowe mówiące o wcześniejszych budynkach szkoły żydowskiej, jednakże bez wskazania ich konkretnych lokalizacji. Jeden z nich drewniany został został zniszczony przez powódź w 1747 roku. 
   Jak podaje historyk M. Fijałkowski w 1830 roku istniała już szkoła żydowska, w której  uczyło się około 100 dzieci.  W pierwszej połowie XIX w. znanymi nauczycielami czarnkowskiej szkoły byli Moritz i Feifer. Pamięć o tym drugim przetrwała w świadomości mieszkańców miasta do początku XX w. w postaci słynnego powiedzonka, które używano w stosunku do osób, które miały problem z matematyką: „Idź ty do Fajfra po nauki”.   W 1858 r. szkoła liczyła 3 klasy. Doktor Szlomo Popper, pełniący od 1855 r. funkcję rabina Czarnkowa, sprawował inspektorat nad szkołą. Był cenionym badaczem dziejów żydowskich i tłumaczem hebrajskich tekstów   na język niemiecki. W 1919 r. w szkole uczyło się 30 dzieci. 

4. DAWNY ZAJAZD BENJAMINA ABRAHAMA

   Dzielnica żydowska znajdowała się na Przedmieściu Poznańskim, tuż za bramą miejską. Dzielnica ta obejmowała ulicę Gdańską, Podgórną, Żydowską (ob. Staromiejska) oraz Plac Gdański (ob. Plac J. Karskiego), znajdowały się tam takie obiekty jak synagoga, budynek łaźni rytualnej, szkoła żydowska, siedziba gminy żydowskiej- kahał. Do dziś przetrwały jeszcze domy i kamienice należące do dawnej społeczności żydowskiej. Jeden z nich znajduje się na ulicy Gdańskiej należący do Benjamina Abrahama, który był właścicielem zajazdu (karczmy)- miejsce wyszynku, spotkań albo  dom zajezdny dla podróżnych. 

5. STARY CMENTARZ ŻYDOWSKI „GÓRA ŻYDOWSKA”

   Stary cmentarz żydowski usytuowany jest na znacznym wyniesieniu górującym nad miastem, który nosi nazwę Judenberg czyli Góra Żydowska.  Według zwyczaju cmentarz znajdował się w pewnej odległości od zabudowań miejskich. Funkcjonował do 1819 roku. W latach 1836-1837 gmina żydowska obsadziła ten teren 250 drzewami. Do dnia dzisiejszego nie zachowały się na nim żadne nagrobki. Cmentarz - obok mykwy i synagogi - należy do najważniejszych obiektów każdej społeczności żydowskiej. Jest miejscem świętym, na którym panuje zasada nienaruszalności grobu.  Do czasów zmartwychwstania kości wszystkich zmarłych powinny być pozostawione w spokoju. Talmud stanowi: "Zabrania się przenoszenia zmarłych i kości ich z miejsca, w którym spoczywają". 
 
6. DAWNA ULICA ŻYDOWSKA

   Jedna z ulic tworzących dzielnicę żydowską. Wzdłuż tej ulicy znajdowały się budynki parterowe należące do kupców i handlarzy żydowskich. Obecnie straciła już swój pierwotny charakter. Obecnie ulica ta nazywana jest ulicą Staromiejską. Na rogu ulicy Podgórnej i Staromiejskiej znajduje się dom zasłużonych czarnkowian - Anny i Ignacego Dymków, którzy w okresie okupacji ukrywali w swoim domu rodzinę żydowską z Berlina- Gertrudę Wechselmann i jej syna Petera. Instytut Yad Vashem (Jad Waszem) 7 listopada 1993 r. uhonorował Annę i Ignacego Dymków z Czarnkowa odznaczeniem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. 
    W 1991 r. Peter Wechselmann wspominał:  „Mimo skromnych warunków zagwarantowano nam zakwaterowanie, wyżywienie i wszystko co niezbędne do życia; kartkami żywnościowymi nie dysponowaliśmy. Moja matka wspominała, iż opuściła mieszkanie tylko raz, gdy trzeba było zaprowadzić mnie do szpitala po jakimś wypadku. Z czasem sytuacja stawała się coraz trudniejsza do wytrzymania, z racji panującego ścisku. Niebezpieczeństwo, na jakie narażała się siedmioosobowa rodzina Dymków jest z dzisiejszej perspektywy trudne do wyobrażenia. Bez ich pomocy najpewniej trafilibyśmy do obozu koncentracyjnego”. . 

7.  MIEJSCE PO DAWNEJ SYNAGODZE

   W 1879 r. na dawnym Placu Gdańskim (obecnie Placu Jana Karskiego) Żydzi wybudowali synagogę. 
Polskie słowo synagoga pochodzi z greckiego συναγωγή (zebranie, zgromadzenie). Odpowiada ono hebrajskiemu תיב תסנכ„ („dom zgromadzenia”). Jak sama nazwa wskazuje, synagoga służy zgromadzeniu, wspólnocie, niekoniecznie w celach religijnych. Synagoga nie jest świątynią.  Jedyną i prawdziwą synagogą była wyłącznie Świątynia Jerozolimska zburzona przez Rzymian w 70 r. n.e. 
   Pierwsza czarnkowska synagoga powstała w 1759 r. Wykonana została z drewna w konstrukcji szkieletowej. Została jednak rozebrana w 1878 r. W 1879 r. zbudowano nową, murowaną synagogę. Wzniesiona została na planie prostokąta, orientowana w kierunku wschodnim, dwukondygnacyjna, z salą modlitewną na parterze, przykryta dachem kopertowym. 
   Do wnętrza synagogi od ulicy Gdańskiej prowadziły trzy wejścia: jedno dla mężczyzn oraz dwa boczne dla kobiet. Na elewacji frontowej pod oknami w płycinach umieszczono fragment z Księgi Izajasza, który brzmiał: „bo dom mój będzie nazwany domem modlitwy dla wszystkich narodów” . W zwieńczeniu nad głównym wejściem widoczne były dwie tablice przymierza, a na ich bokach dwie rzeźby lwów. 
   Sale główną poprzedzał przedsionek służący do modlitwy codziennej. Znajdowały się tutaj miejsca siedzące, umywalka do obmycia rąk przed wejściem do sali oraz osobno umywalka dla kapłanów, którzy obmywali ręce przed błogosławieństwem.    Do sali głównej prowadziły podwójne drzwi. Ta sala modlitwy służyła wyłącznie mężczyznom.  Przy wschodniej ścianie znajdowała się bima (hebr. המיב), czyli rodzaj mównicy. Usytuowana była w pobliżu aron ha-kodesz (hebr. ןורא שדוקה - „święta szafa”), czyli miejsca, w którym przechowywano zwoje Tory – rodały.  Aron ha-kodesz przykrywał parochet (hebr. תכורפה - „zasłona”), który był ozdobnie haftowany. Sala otoczona była z trzech stron galeriami dla kobiet z miejscami siedzącymi w układzie schodowym. Przyjmowały one formę empor. Centralną przestrzeń synagogi oświetlały dwie wysokie srebrne menory. Z sufitu zwisały trzy długie żyrandole na lampy gazowe, a między kolumnami, na których oparte były galerie, znajdowały się świeczniki na kilka świec.  Wnętrze synagogi było doświetlone przez wysokie okna witrażowe.  
   Już na początku II wojny światowej, na przełomie lat 1939-1940 z rozkazu nazistowskich Niemiec rozebrano synagogę. Po wojnie w latach 60. XX w. w jej miejscu ówczesne władze miasta zbudowały szalety miejskie. Dziś jedynym świadectwem istnienia tego budynku są zachowane zdjęcia archiwalne z rozbiórki synagogi oraz pocztówki, które znajdują się w zbiorach Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. 

8-10. KAMIENICE MOSESA, ROTSCHILDA i BACKA

   Budynek dworca PKS znajduje się w miejscu, gdzie przed wojną znajdowała się zabudowa mieszkaniowa należąca do społeczności żydowskiej. Dokładnie tutaj znajdował się dom Schiefelbeina. kupca żydowskiego, który został wraz z sąsiednimi obiektami spalony w 1945 roku. W dzielnicy żydowskiej na uwagę zasługują szczególnie trzy kamienice należące do żydowskich kupców i rzeźników, m. in. Mosesa, Rotschilda i Backa. 

11. ULICA BRACI GEIST

   Ulica ta upamiętnia dwóch braci Rudolfa i Moritza Geistów i ich fundację, którzy w swoich testamentach zapisali dla Czarnkowa 10 000 marek kapitału. Założone przez nich dwie fundacje wspierały ubogich mieszkańców miasta, zwłaszcza sieroty, niezależnie od pochodzenia czy wyznania. Co roku odsetki od zgromadzonego na koncie kapitału służyły pomocy ubogim czarnkowianom. 

12. TABLICA UPAMIĘTNIAJĄCA RODZINĘ DYMKÓW

  Na elewacji ratusza obok tablicy poświęconej mieszkańcom Czarnkowa- ofiarom II wojny światowej umieszczono tablicę upamiętniającą Annę oraz Ignacego Dymków – Polaków ratujących Żydów w czasie II wojny światowej w Czarnkowie. Małżeństwo Dymków w latach 1943-1945 udzieliło schronienia Żydom – matce i synowi Gertrudzie oraz Peterowi Wechselmannom.  Była to inicjatywa Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu.