Romka Bartkowiak

Romka Bartkowiak

Romka Bartkowiak
 
 

Ponownie wracamy do tematu badań archeologicznych  na cmentarzysku nowożytnym w Drawsku, prowadzonych  przez nasze muzeum przy współpracy Fundacji Slavia w latach 2008-2019.

Przyszedł czas, żeby zgłębić wiele tematów związanych z tą nekropolią, przeprowadzić specjalistyczne analizy i konserwację kolejnych zabytków archeologicznych.  W ostatnim czasie gościliśmy w naszym muzeum dra Corey’a Ragsdale, który zainteresował się materiałem osteologicznym z Drawska.  

Dr Corey Ragsdale jest profesorem nadzwyczajnym (Associate Professor) na Southern Illinois University Edwardsville w USA. Jego badania skupiają się na zagadnieniach migracji, w szczególności na terenie Europy Środkowej. Wykorzystując cechy morfologiczne ludzkich zębów jako wskaźnik informacji genetycznych, dr Ragsdale bada wzorce migracji i przemieszczania się populacji w tym regionie na przestrzeni dziejów.

 Badanie i porównywanie danych z zakresu morfologii uzębienia pozwala na analizę genetyczną ludzkich szczątków szkieletowych, która jest małoinwazyjna, niedroga i idealna do porównywania prób o dużej liczebności. W tym celu dr Ragsdale przebadał uzębienie ponad 2400 osobników z całej Europy, datowanych od epoki żelaza aż po XIX wiek. Jego prace badawcze są realizowane dzięki współpracy z naukowcami i muzealnikami z Europy oraz Stanów Zjednoczonych.

Dane dotyczące morfologii uzębienia z drawskiej kolekcji osteologicznej, opracowywane we współpracy z Muzeum Ziemi Czarnkowskiej oraz Fundacją Slavia, stanowią doskonałą okazję do zbadania migracji i zróżnicowania genetycznego na tym stanowisku archeologicznym w Polsce. Dane te można połączyć z materiałami zebranymi wcześniej, aby przeanalizować historię populacyjną osady, potencjalne pochodzenie pierwszych migrantów na tym obszarze, a także wszelkie procesy kojarzenia i wymiany genetycznej, które mogły zachodzić między społecznością z Drawska a innymi grupami w regionie i poza nim.

dr Corey Ragsdale, Romka Bartkowiak

W piątek, 26 czerwca br., w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej podczas wernisażu dwóch wystaw odbyła się prezentacja najnowszego wydawnictwa zatytułowanego „Dawny Czarnków we współczesnej fotografii”. Publikacja autorstwa Karoliny Rążewskiej - Golik -historyka, regionalisty oraz kierownika muzeum stanowi niezwykłe połączenie historii oraz współczesnej fotografii, pozwalając spojrzeć na Czarnków z dwóch perspektyw – przeszłości i teraźniejszości. 

Autorka od kilku lat zajmuje się gromadzeniem źródeł ikonograficznych przedstawiających dawny Czarnków z przełomu XIX i XX wieku. Pozyskuje wszelkie informacje na temat historii  budynków i miejsc tworzących tożsamość Czarnkowa, zestawiając ich dzieje ze współczesnym wyglądem. Czytelnik, który otworzy pierwsze stronice książki, wyruszy w niezwykłą podróż w czasie, zauważy jak przestrzeń miejska Czarnkowa zmieniała się przez 100 lat, a jednocześnie odkryje elementy, których już zabrakło, a które pozostały niezmienne. 

Do współpracy nad publikacją zaproszony został ceniony fotograf Sławomir Czarnecki, którego fotografie stanowią również jeden z największych atutów wydawnictwa. Wykonane przez niego wiosną zdjęcia ukazują współczesny Czarnków z niezwykłą dbałością o każdy szczegół, detal, światło i kompozycję. Zdjęcia są robione dokładnie z tych samych miejsc, z których blisko sto lat temu powstały archiwalne fotografie. Dzięki temu czytelnik może niemal „nałożyć” na siebie oba obrazy i w sposób bezpośredni porównać dawny oraz współczesny wygląd miasta. Książka jest swoistą fotograficzną kroniką Czarnkowa, która zapisuje historię miasta nie za pomocą słowa, ale przede wszystkim obrazu. 

Publikacja prezentuje miejsca dobrze znane mieszkańcom – historyczny rynek, zabytkowe kamienice, kościoły, budynki użyteczności publicznej, miejsca zieleni oraz ulice, które przez lata były świadkami najważniejszych wydarzeń w dziejach miasta. Wiele obiektów nie przetrwało do naszych czasów, część z nich zostało rozebranych albo zmienionych w okresie Polski komunistycznej.  Zestawienie archiwalnych widoków z aktualnymi fotografiami pozwala dostrzec nie tylko zmiany zachodzące w architekturze miejskiej, ale także skalę zniszczeń, które doprowadziły do utraty wielu cennych obiektów naszego historycznego krajobrazu.

„Dawny Czarnków we współczesnej fotografii” z pewnością popularyzuje historię lokalną, zachęca do odkrywania lokalnego, dziedzictwa kulturowego, ale też do refleksji, czy każde zmiany jakie zaszły były dobre, czy wręcz przeciwnie. Porównując współczesność z przeszłością można zwrócić uwagę jeszcze na jeden aspekt - potrzeby ochrony lokalnego dziedzictwa kulturowego. Publikacja staje się nie tylko dokumentacją zmian, lecz także ważnym głosem w dyskusji o odpowiedzialnym zagospodarowaniu i kształtowaniu krajobrazu przez architektów miejskich oraz konieczności ochrony historycznego charakteru miasta dla przyszłych pokoleń.

Nowe wydawnictwo adresowane jest nie tylko do mieszkańców Czarnkowa, ale również do turystów oraz wszystkich miłośników historii Czarnkowa.  Autorka tworzy wyjątkową opowieść o mieście, które nieustannie się zmienia, zachowując jednocześnie pamięć o bogatej przeszłości Czarnkowa.

Romka Bartkowiak

W ostatnich tygodniach Muzeum Ziemi Czarnkowskiej było nieczynne dla zwiedzających. Wewnątrz trwały intensywne przygotowania do wyjątkowego wydarzenia- otwarcia dwóch nowych wystaw. 

Każde muzeum posiada wystawę główną- tę najważniejszą, poświęconą celowi istnienia instytucji. Rok ubiegły był dla Muzeum Ziemi Czarnkowskiej o tyle niezwykły, że miejsce wystawy głównej zajęła wystawa poświęcona haftowi czarnkowskiemu. Po jej zakończeniu czas powrócić do normalności i do snucia nowej opowieści o Czarnkowie. Czyż nie ma lepszego terminu dla takiego wydarzenia, niż Dni Ziemi Czarnkowskiej? 

Nowa wystawa główna zatytułowana jest „Czarnków i jego historie”. Narracja prowadzi od czasów najdawniejszych po czasy  drugiej wojny światowej. Istotnym novum jest zwrócenie uwagi na bardziej „mikrohistoryczne” aspekty dziejów miasta. Oczywiście, na wystawie spotkamy się z magnatami z rodziny Czarnkowskich ale nie zabraknie także pracowników spółdzielni „Stolarz” czy opowieści o browarze. 

Opowieść ta wyrażona jest poprzez eksponaty pochodzące ze zbiorów Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Wiele z nich publiczność zna, ale są wśród nich unikaty po raz pierwszy pokazywane- przede wszystkim bogate zbiory archeologiczne. Udało się także pozyskać kopię cało postaciowego portretu Adama Sędziwoja Czarnkowskiego ze zbiorów Galerii Uffizzi we Florencji. Wizerunek ten dotychczas był w Polsce nie prezentowany!  

Wystawa opiera się o rzetelną i najaktualniejszą wiedzę historyczną. Po raz pierwszy publicznie zostaje przedstawiona zrewidowana historia czarnkowskiego browaru z podkreśleniem zasług Wacława Swinarskiego, którego można by nazwać wręcz ojcem czarnkowskiego browarnictwa. 

Obok nowej wystawy głównej otwarta została wystawa „Dawny Czarnów we współczesnej fotografii”. Wystawa ta towarzyszy nowemu wydawnictwu Muzeum pod tym samym tytułem. Korzystając z bogatych zbiorów kart pocztowych Muzeum, autorka Karolina Rążewska- Golik wraz z fotografem Sławomirem Czarneckim zapraszają do spaceru w czasie. W książce i na wystawie zestawione zostały obok siebie ujęcia sprzed ponad stu lat i współczesne. Kontrast pomiędzy nimi jest uderzający. Wydawnictwo można zakupić w Muzeum w cenie 30 złotych 

Sławomir Czarnecki zaprezentował także efekty swojej pracy przy wykorzystaniu generatywnej AI. Dzięki temu zgromadzeni mieli możliwość obejrzenia zdjęć z epoki „ożywionych” w postaci wirtualnej wycieczki po historycznym Czarnkowie. 

Najnowsze wystawy oglądać można w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej od wtorku do piątku w godzinach 10-16 i w soboty od 9 do 13. 

Mikołaj Kułakowski

Romka Bartkowiak

             Polska jest jedynym krajem na świecie, gdzie Dzień Matki obchodzony jest 26 maja. Inne narody obchodzą go w innych terminach. Amerykanie, Niemcy i ponad sto innych krajów świętuje w drugą niedzielę maja. Francuzi w ostatnią niedzielę maja lub pierwszą czerwca. Tajowie dzień matki obchodzą w dniu urodzin królowej- matki Sirkit 12 sierpnia. Nepalczycy zgodnie z tradycyjnym kalendarzem księżycowym 15 dnia siódmego miesiąca. Na całym świecie ludzie pragną podziękować swoim mamom i przynajmniej jednego dnia je uhonorować.

            Truizmem zapewne jest stwierdzenie, że matka jest jedną z najważniejszych osób w życiu każdego człowieka. Matka daje życie, opiekuje się dzieckiem, karmi je. Pod opiekuńczymi skrzydłami matki dziecko wzrasta i kształtuje swą osobowość. Maksym Gorki powiedział: „Ludzie to zawsze dzieci swoich matek. Bez matki nie ma poety, nie ma bohatera”.

            Wybitny psycholog, Carl Gustaw Jung, uważał, że postać matki jest tak głęboko wryta w ludzką psyche, że stała się wielkim, nieuświadomionym archetypem obecnym w najgłębszych pokładach podświadomości ludzkości. Tłumaczył w ten sposób popularność kultu bogini- matki, której postać pojawia się w wielu dawnych panteonach. Uważał, że ludzie zawsze będą poszukiwać matczynej figury, pod której opiekę będą mogli się schronić. Bogini-matka była bóstwem ziemi, opiekunką przyrody i urodzaju, matką bogów i ludzi. Jej imienia wzywały kobiety w połogu, jej opiece oddawano dzieci. Słowianie czcili na przykład Mokosz, boginię ziemi, której symbolem była czarna, wilgotna gleba. W niektórych rejonach słowiańszczyzny do XX wieku zachował się zwyczaj kładzenia nowonarodzonych dzieci na ziemi, co miało zapewnić im szczęście i zdrowie.

            W Starożytnym Rzymie szczególną czcią cieszyła się pochodząca z Azji Mniejszej bogini Kybele, zwana „Matką Bogów”. Kybele była starodawnym bóstwem ziemi, płodności i urodzaju. Jej kult został sprowadzony do Rzymu w czasie wojny z Hannibalem. Rzymianie, którzy uważali się za potomków Trojańczyków, uważali Kybele za swoją boską matkę. W drugiej połowie marca odbywały się święta ku jej czci zwane świętym tygodniem lub hilariami. W trakcie ich trwania Rzymianie tradycyjnie odwiedzali swoje matki dziękując za dar życia i przynosząc im kwiaty i poczęstunki.

            Swoistym świętem matki stała się średniowieczna praktyka zwana matczyną niedzielą. Zwyczaj ten można zaobserwować do dziś w Wielkiej Brytanii, Irlandii i Kanadzie. Wyrósł on ze średniowiecznego przekonania, że Kościół jest matką dla wiernych. Według teologów, tak jak matka karmi swoje dziecko mlekiem, tak Kościół karmi wiernych sakramentami. W tym duchu wierni byli zachęcani do tego, żeby w czwartą niedzielę wielkiego postu odwiedzili swój „matczyny” kościół, w którym otrzymali sakrament chrztu. Praktyka ta cieszyła się dużą popularnością zwłaszcza w Anglii w XVI i XVII wieku. Odwiedzanie „matczynych” kościołów traktowane było bardzo poważnie. Ludzie pokonywali w tym celu nieraz duże odległości. Tradycyjnie tego dnia dawano również służbie wolne. Religijna praktyka z czasem nabrała jednak świeckiego charakteru. W matczyną niedzielę odwiedzano także własne matki, by złożyć im życzenia i podarować im tradycyjne dla tego dnia przysmaki: ciasto z kremem migdałowym i marcepanem oraz słodkie bułeczki.

            Zwyczaj matczynej niedzieli zanikł w XVIII wieku by odrodzić się w Anglii na początku XX wieku w opozycji do pochodzącego z USA Dnia Matki, któremu zarzucano nadmierną komercjalizację.

            Pomysł ustanowienia święta matek w Stanach Zjednoczonych Ameryki związany jest z działalnością sufrażystek i działaczek kobiecych z drugiej połowy XIX wieku. W latach 50-tych tego stulecia w Zachodniej Wirginii z inicjatywy Anny Reeves Jarvis powstało stowarzyszenie „Mother’s Day Work Club” które m.in. organizowało dla młodych mam warsztaty z opieki nad dziećmi, co pomogło obniżyć śmiertelność wśród dzieci. W czasie wojny secesyjnej (1861-1865) kobiety ze stowarzyszenia działały jako ochotniczki w szpitalach wojskowych opiekując się rannymi żołnierzami obu stron. Cieszyły się one wielkim autorytetem i szacunkiem. Z tego powodu w 1868 roku władze stanowe Zachodniej Wirginii zwróciły się do Anny Reeves Jarvis z prośbą, by pomogła w dziele pojednania społeczności podzielonej przez okropieństwa wojny. Odpowiedzią Anny Reeves Jones była organizacja „Matczynego Dnia Przyjaźni”. Pomimo licznych gróźb płynących z obu stron konfliktu dopięła ona swego i zorganizowała piknik z koncertem orkiestry wojskowej, która grała utwory zarówno konfederackie jak i unijne. Zabawa okazała się wielkim sukcesem, który pomógł załagodzić konflikt.

            W 1870 roku pisarka Julia Ward Howe, która sławę zdobyła jako autorka hymnu wojsk północy, opublikowała tekst „Proklamacja Dnia Matki”. Postulowała w nim, żeby 2 czerwca uczynić świętem o nazwie „matczyny dzień pokoju”. Zachęcała wszystkie matki, by dla dobra swoich synów protestowały przeciwko jakiejkolwiek wojnie.

            Anna Reeves Jarvis zmarła w 1905 roku. Urodziła ona trzynaścioro dzieci, z których przeżyło jedynie czworo. Jedną z tej czwórki była Anna Maria Jarvis, urodzona w 1864 roku. Była ona blisko związana z matką i po jej śmierci postanowiła spełnić jej marzenie- ustanowić święto ku czci matek. W 1908 roku, trzy lata po śmierci matki, w metodystycznym kościele w Grafton, odbyło się nabożeństwo ku czci Anny Reeves Jarvis i wszystkich matek świata. Anna Maria nie zamierzała jednak ograniczać się do lokalnego nabożeństwa. Nawiązała współpracę z finansistą i właścicielem domu handlowego w Filadelfii Johnem Wanamakerem, który odpowiadał za „komercyjną” oprawę święta. W pierwszym Dniu Matki w historii tysiące osób odwiedziło sklepy Wanamakera. Po sukcesie, jakim był Dzień Matki 1908, Anna Maria rozpoczęła szeroko zakrojoną kampanię listową zachęcając władze USA do ustanowienia Dnia Matki świętem narodowym. Tysiące kobiet słały tysiące listów do senatorów i gazet. W 1914 roku prezydent Woodrow Wilson przychylił się do prośby Anny Marii Jarvis i ustanowił drugą niedzielę maja Dniem Matki. USA stało się tym samym pierwszym krajem w którym Dzień Matki stał się świętem narodowym.

            Na tym sukcesie historia Anny Marii się nie kończy. W jej wizji Dzień Matki był osobistym świętem rodziny. Zgodnie z jej własnymi słowami „poświęcone miało być najwspanialszej mamie jaka żyła- twojej mamie” (dlatego „Dzień Matki” a nie „dzień matek”). Symbolem święta miał być biały goździk: „Jego biel symbolizuje prawdę, czystość i wszechogarniającą dobroć matki; jego zapach jej pamięć i modlitwy. Goździk nie gubi swoich płatków, lecz tuli je do serca gdy umiera, tak jak matka tuli swe dzieci; jej matczyna miłość nie umiera nigdy. Gdy wybierałam ten kwiat, przypomniała mi się narzuta na łóżko mojej mamy”. 

Szybko Dzień Matki stał się jednak kolejnym festiwalem próżności, na którym majątki zbierali cyniczni handlarze. Zaczęło się od czerwonych goździków, które były łatwiej dostępne i tańsze, więc sprzedawcy zaczęli lansować je w miejsce białych. Kwiaty, kartki z życzeniami, podarki- idea przyświecająca Dniu Matki zdaniem Anny Marii ginęła w zalewie tandety: „drukowana kartka nie znaczy nic, poza tym, że byłeś zbyt leniwy, by napisać do kobiety, która zrobiła dla ciebie więcej niż ktokolwiek! A czekoladki? - zanosisz pudełko do matki a potem sam zjadasz połowę! Piękny sentyment!”.  Około 1923 roku zaczęła głośno protestować przeciwko temu, czym stał się Dzień Matki. W 1925 roku została aresztowana za zakłócanie konferencji sprzedawców kwiatów i upominków. Walka z komercjalizacją jej ukochanego święta kosztowała ją majątek i zdrowie. Zmarła w 1948 roku, w przytułku dla ubogich.

            Na ziemiach polskich pierwsze obchody Dnia Matki miały miejsce w 1914 roku w Krakowie. W odrodzonej Rzeczpospolitej święto to obchodzone było od 1923 roku, choć nie miało określonej daty. Najczęściej była to jednak majowa niedziela. Na przykład w 1934 roku był to 13 maja, a w 1939 roku – 7 maja. Stałą datę i popularność Dzień Matki zyskał w Polsce dopiero po II wojnie światowej. Dziś jest to jedno z najpopularniejszych świąt w roku. Tego dnia mamy otrzymują od swych dzieci kwiaty i łakocie. W szkołach i przedszkolach odbywają się akademie i specjalne programy artystyczne. Starsze dzieci mogą oczywiście w tym dniu sprezentować mamie odpoczynek. Zająć się młodszym rodzeństwem, posprzątać bez marudzenia albo ugotować obiad. Pamiętajmy przy tym, że zawsze jesteśmy dziećmi naszych mam i nie ważne, czy mamy dziesięć, czy czterdzieści lat.

Macierzyństwo pokonuje czas i przestrzeń. Jest doświadczeniem uniwersalnym, łączący najstarsze pokolenia ludzkości z nami, żyjącymi współcześnie. Macierzyństwo jest przy tym czymś niezwykle bliskim i intymnym. To najgłębsza więź, jaka łączy dwoje ludzi, źródło radości i miłości. Warto pielęgnować tę więź, bo jak uczy Koran: „Raj leży u stóp waszych matek!“  

Mikołaj Kułakowski

Sobotnie wydarzenie otworzyła kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej Karolina Rążewska-Golik, która serdecznie powitała gości i zaprosiła wszystkich do udziału w przygotowanych atrakcjach. W pierwszej kolejności zaprezentował się zespół śpiewaczy Lubaszanki, który wprowadził zgromadzoną publiczność w prawdziwie regionalny klimat. Następnie Alicja Topór oraz Notecki Zespół Pieśni i Tańca Gminy Czarnków - Grupa Śpiewacza przedstawili bogaty repertuar ukazujący piękno lokalnej muzyki, śpiewu i tradycji. Między występami etnograf i historyk Mikołaj Kułakowski wygłosił wykład zatytułowany "Ludowo na wesoło". W przystępny i lekki sposób przybliżył uczestnikom tematykę związaną z folklorem. Była to nie tylko ciekawa forma przekazu wiedzy, ale też okazja do wspólnego spojrzenia na ludowe zwyczaje z odrobiną humoru i dystansu. Podczas koncertów można było również zwiedzić wystawę zatytułowaną "Zagroda wiejska", gdzie wyeksponowano liczne artefakty związane z dawnym życiem ludzi i ich pracą na wsi. Wystawę ubogaciły fotografie autorstwa Karoliny Rążewskiej- Golik, które przedstawiały wieś z perspektywy codziennego życia mieszańca wsi.

W trakcie nocy nie zabrakło także propozycji dla miłośników rękodzieła i działań twórczych. Podczas eko-warsztatów prowadzonych przez Romkę Bartkowiak i Pawła Pasternaka uczestnicy mogli własnoręcznie wykonać kolorowe pajączki szczęścia, pomalować farbami łyżki i deseczki wykorzystując przy tym wzory haftu czarnkowskiego czy też spróbować swoich sił w tworzeniu taborecika - ryczki. Zajęcia te cieszyły się dużą popularnością wśród dzieci, choć także dorośli chętnie angażowali się w przygotowane atrakcje. Warsztaty okazały się doskonałą okazją do poznania lokalnych tradycji w praktyce oraz uczenia się cierpliwości i rozwijania swojej kreatywności. Z tego miejsca serdecznie dziękujemy Tadeuszowi Rążewskiemu z Romanowa Górnego za przygotowanie materiałów do warsztatów z drewnem.

Całość dopełniło swojskie jadło przygotowane przez Koło Gospodyń Wiejskich w Romanowie Górnym, które nadało wydarzeniu jeszcze bardziej rodzinny i gościnny charakter. Smaczne, tradycyjne potrawy takie jak bigos, pajda chleba ze smalczykiem i ogórkiem czy też kiełbasa z grilla stały się nie tylko miłym dodatkiem, ale również ważnym elementem budującym atmosferę wspólnego świętowania.

Noc Muzeów w Czarnowie była wydarzeniem, które połączyło edukację, rozrywkę i promocję dziedzictwa kulturowego regionu. Dzięki występom zespołów ludowych, prelekcji, warsztatom i regionalnym smakom uczestnicy mogli spędzić sobotni wieczór w wyjątkowy sposób, poznając przy tym lokalne tradycje. To dowód na to, że muzeum może być miejscem żywym, inspirującym i otwartym na wszystkich, którzy chcą obcować bezpośrednio z kulturą. Wydarzenie na trwałe wpisuje się w kalendarz najważniejszych i najbardziej lubianych inicjatyw kulturalnych muzeum przyciągając z roku na rok coraz większe grono uczestników. Za rok kolejna edycja Nocy Muzeów, na którą już dziś serdecznie zapraszamy.

Romka Bartkowiak
Muzeum Ziemi Czarnkowskiej

Link do fotorelacji z Nocy Muzeów - kliknij tutaj

Romka Bartkowiak

Oryginalny artykuł znajduje się  na profilu Regionalnego Sejmiku Powiatu Czarnkowsko-Trzcianeckiego

   Odkrywajmy przeszłość wspólnie, razem, bez uprzedzeń, ale działajmy, bo wkrótce staniemy się jej częścią i będziemy szczęściarzami, gdy po kilku milionach lat pozostanie po nas wyraźny ślad (…).
"Komu potrzeba jest przeszłość", Poznań 2006 r.

"Przeszłość pod drzewami. Cmentarzysko ludności kultury łużyckiej w Czarnkowie" to tytuł nowej wystawy plenerowej przygotowanej przez Muzeum Ziemi Czarnkowskiej.

   Ekspozycja składa się z dwudziestu czterech plansz, na których przedstawiono wyniki badań archeologicznych prowadzonych w 1935 roku przez znaną i cenioną w Wielkopolsce archeolożkę dr Aleksandrę Karpińską. Wystawa została wzbogacona o zdjęcia i materiały archiwalne pochodzące ze zbiorów Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, które nigdy nie były prezentowane w Czarnkowie. Na planszach ujęto również współczesne fotografie wybranych zabytków archeologicznych odkrytych podczas tych wykopalisk.

   W 1887 roku w lasku miejskim (obecnie Park Miejski im. Stanisława Staszica) natrafiono przypadkowo na pradziejowe groby ciałopalne. Nikt wówczas nie spodziewał się, że za około 50 lat w tym samym miejscu rozpoczną się bardzo ważne dla regionu nadnoteckiego wykopaliska. Po zdjęciu wierzchniej warstwy ziemi archeolodzy odkryli rozległą nekropolię należącą do ludności kultury łużyckiej z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza.

   Dr Aleksandra Karpińska swoje życie poświęciła pracy badawczej, odkrywaniu przeszłości i przywracaniu pamięci o tych, którzy tę przeszłość tworzyli. Oddelegowana przez Dział Przedhistoryczny Muzeum Wielkopolskiego prowadziła liczne badania archeologiczne w Wielkopolsce, na Pomorzu i Kujawach. Jednak za najważniejsze jej wykopaliska uznano badania na cmentarzysku kultury łużyckiej w Czarnkowie, gdzie odkryto dużą ilość grobów ciałopalnych - 214. To stanowisko archeologiczne stało się kluczowym źródłem wiedzy archeologicznej o wierzeniach, obrzędach pogrzebowych i strukturze społecznej ludności zamieszkującej nasze tereny 3 tysiące lat temu. Karpińska pozostawiła po sobie niezwykły dorobek naukowy w postaci dokumentacji, w której oprócz zachowanych zdjęć z badań znalazły się notatki, dzienniki badań oraz wstępne opracowania materiałów archeologicznych, przydatne dla adeptów archeologii. Niezwykłym materiałem badawczym są zachowane do dziś zabytki archeologiczne takie jak urny (popielnice) wraz z przystawkami grobowymi oraz towarzyszące im przedmioty metalowe typu szpile brązowe, haczyki do wędek, brzytwy itp. Dziś już wiemy, że były to pierwsze i zapewne ostatnie na taką skalę badania archeologiczne w Czarnkowie, które przyczyniły się do poznania najstarszych dziejów naszego regionu.

   Komu w ogóle potrzebna jest ta przeszłość? Czy tylko archeologom, historykom, regionalistom? Przeszłość potrzebna jest nam wszystkim i pomaga zrozumieć kim naprawdę jesteśmy. Badania Karpińskiej pozwoliły myśleć o archeologii nie tylko przez pryzmat wydobywania, gromadzenia i kolekcjonowania zabytków archeologicznych, ale o archeologii jako dziedzinie nauki, która ma istotny wpływ na budowanie naszej tożsamości i wzmacnianie poczucia więzi z danym miejscem. Trzeba pamiętać, że archeologia to nie tylko artefakty wyciągane z ziemi, to przede wszystkim nauka o człowieku i jego  życiu, który pozostawił po sobie wyraźny ślad. Na podstawie tego, co odkrywamy tworzymy narrację o tym, co było, ale co jeszcze jest przed nami. Co mogłoby być wykorzystane do dalszych działań badawczych. Dzięki badaniom archeologicznym możemy analizować pewne procesy rozwojowe, które doprowadziły do ukształtowania obecnych form naszego życia społecznego i kulturowego.

   Wystawa "Przeszłość pod drzewami (...) " to niezwykła podróż do przeszłości, która przekazuje istotne treści. W tej przeszłości i utrwalonych już wzorcach kulturowych zakorzeniona jest nasza lokalna historia i tożsamość

Romka Bartkowiak
Muzeum Ziemi Czarnkowskiej

Romka Bartkowiak

Gości przywitała dyrektor Miejskiego Centrum Kultury w Czarnkowie Katarzyna Wala, następnie kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej Karolina Rążewska-Golik dokonała oficjalnego otwarcia wystawy przybliżając sylwetkę znanego i cenionego fotografa, którego pasją jest fotografia analogowa. W świat czarno-białej fotografii artysty, nasyconej światłem i subtelnymi ujęciami, zgromadzonych wprowadziła Zuzanna Sakowicz, która z autorem realizuje wiele ciekawych projektów zawodowych związanych z całym procesem tworzenia zdjęć czarno-białych oraz budowania relacji między fotografem a osobą fotografowaną.

Artystę w świat fotografii wprowadził ojciec, który amatorsko zajmował się fotografią i wywoływaniem zdjęć. Ten wyjątkowy moment, kiedy na papierze fotograficznym pojawia się obraz niezmiennie budzi w nim fascynację do dziś. Mając 20 lat rozpoczął samodzielne tworzenie zdjęć analogowych. W latach 90-tych jego marzeniem był jakikolwiek aparat pochodzący z zachodu Europy ze względu na jakość sprzętu, gdyż w Polsce kraj zalewała produkcja radziecka. Pierwszy aparat otrzymał od koleżanki i był to analogowy Nikon F301, kolejne kupował w fotokomisie w Poznaniu. Jednak jego największym marzeniem były stojące w komisie z dala od klientów markowe aparaty Hasselblat. Dziś ma ich kilkanaście i to właśnie one posłużyły do wykonania prac, które można podziwiać na wystawie, a proces ich tworzenia nie jest łatwy. Jak mówi autor fotografia analogowa wymaga czasu i poświęcenia, ale przede wszystkim uczy pokory i poszanowania wobec materiału światłoczułego. Negatyw posiada tylko 12 klatek, które trzeba maksymalnie wykorzystać. Każde zdjęcie wymaga przygotowania, pomysłu, reżyserii, światła. Jest wiele czynników, które mogą popsuć ujęcie. Dzisiaj możemy zrobić tysiąc zdjęć komórką lub aparatem cyfrowym i wybrać z nich 5 doskonałych, w fotografii analogowej nie ma takiej możliwości. Zapytany o ulubione zdjęcie, odpowiedział - Nie mam ulubionego zdjęcia, ponieważ każde z nich jest ważne i wyraża indywidualną historię, emocje oraz osobowość fotografowanej postaci. Młodszych adeptów sztuki fotografii Marcin Zodro chciałby zachęcić do tworzenia zdjęć, utrwalania otaczającej nas rzeczywistości, niezależnie od sprzętu jakim się posługują. Jednocześnie podkreśla, że zdjęcia analogowe to proces wymagający od fotografa wytrwałości, cierpliwości i pokory.

Wernisaż cieszył się dużym zainteresowaniem gości i miał wśród nich bardzo pozytywny odbiór. Wystawę "Analogowa fotografia portretowa" jest udostępniona do 30 maja w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej od wtorku do piątku w godzinach 10.00-16.00 oraz soboty 9.00-13.00. Serdecznie zapraszamy.

Paweł Pasternak

Film spotkał się z bardzo pozytywnym odbiorem widzów.  Pozwala spojrzeć na historię Czarnkowa z nowej perspektywy i akcentuje jego przedwojenny wielokulturowy charakter.

Zapraszamy do obejrzenia filmu : https://youtu.be/yAPqEBN6U0g

W trudnych czasach zaborów, gdy Polska na ponad 120 lat zniknęła z mapy Europy, to właśnie takie przedmioty jak literatura, prasa w języku polskim, czy widokówki przedstawiające treści patriotyczne, pozwalały przetrwać Polakom oraz podtrzymywały nadzieję na powrót wolnej Ojczyzny. 

Wystawa to zbiór pamiątek patriotycznych obejmujący przełom XIX i XX wieku, pochodzące ze zbiorów rodziny Wielebskich z Wielenia. Jest to owoc pracy wielu pokoleń, które z troską przechowywały i pielęgnowały rodzinną historię. Kolekcję tych cennych historycznie artefaktów zapoczątkował jeszcze w XIX wieku Stanisław Wielebski, organista, kupiec, a przede wszystkim patriota, wieleński działacz niepodległościowy i powstaniec wielkopolski. Dzięki swoim kontaktom sprowadzał i rozpowszechniał zakazane przedmioty związane z Polskością i przypominające o wolnym niegdyś kraju. Jego pasję kontynuował syn Czesław Wielebski, działacz społeczny i regionalista, a po nim jego dzieci, rodzeństwo Maria i Stanisław. W czasach, gdy wszelkiego rodzaju wyrazy polskości były zwalczane i karane, a zaborca niemiecki dokładał starań, aby zniszczyć naród i jego tożsamość wielką odwagą było przechowywanie materiałów patriotycznych, pielęgnowanie utrwalanie i nauczanie języka polskiego czy historii Polski. Po krótkim okresie dwudziestolecia wolnej Ojczyzny nadszedł okres II wojny światowej, a zbiory musiały zostać ponownie ukryte przed okupantem, który znów dążył do wyniszczenia narodu. Okres powojenny także nie sprzyjał popularyzacji zbioru i wizji przedstawionej w nim historii. Dziś, dzięki pasji i poświęceniu rodziny Wielebskich możemy podziwiać te niezwykłe zbory w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej.    

„Niepodległość mam w sercu. Zbiory rodziny Wielebskich z Wielenia” to wystawa, której nie powinno się przeoczyć — opowiada o tym, co rozpalało serca Polaków w trzech zaborach, co pozwalało im zachować tożsamość narodową, poznawać historię ojczystą oraz przetrwać wszelkie próby wynarodowienia. Wystawa jest cenną lekcją patriotyzmu- pokazuje rolę literatury i sztuki w kształtowaniu postaw i wartości. 

Wystawę można oglądać w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej do końca lutego 2026 roku. Serdecznie zapraszamy! Wstęp na wystawę jest bezpłatny.

Paweł Pasternak

           Alejki parkowe przebiegają przez stanowisko archeologiczne, znane już w 2 połowie XIX wieku. W latach 30. XX wieku podczas porządkowania ganków w parku natrafiono na dwie urny z przepalonymi szczątkami ludzkimi. „Usuwając darnie napotkali robotnicy na kamienie, pod któremi ukazały się naczynia przedhistoryczne. Dziesiątki przechodniów codziennie miejsce to przekraczało, nie przeczuwając, że znajdują się pod niemi, głęboko w ziemi ukryte nieme świadki dalekiej przeszłości ich stron rodzinnych."

           Ówczesny Burmistrz Czarnkowa Stanisław Ciepluch niezwłocznie poinformował o tym odkryciu Państwowy Urząd Konserwatorski w Poznaniu. Ten, mając na uwadze XIX-wieczne odkrycia oraz zdając sobie sprawę z tego, że zachodzi duże ryzyko zniszczenia kolejnych grobów ciałopalnych podjął decyzję o przeprowadzeniu ratowniczych badań archeologicznych. Jeszcze tego samego roku pod kierunkiem dr Aleksandry Karpińskiej z Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu przeprowadzono badania archeologiczne podczas których odkryto aż 214 grobów ciałopalnych.
Po tych badaniach około 2000 naczyń przewieziono w 34 skrzyniach do Poznania. Udało się to zrealizować dzięki ofiarności mieszkańców Czarnkowa. Zabytki archeologiczne pochodzące z tych badań znajdują się obecnie w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu (dawne Muzeum Wielkopolskie), w Muzeum Regionalnym w Rogoźnie czy też w Muzeum Ziemi Wałeckiej.

               W 2024 roku znaleziono tylko luźny materiał zabytkowy w postaci fragmentów brzuśców popielnic czy też fragmenty przystawek grobowych. Nie trzeba zatem nikogo przekonywać, że wszelkie prace, które przebiegają na terenie stanowisk archeologicznych powinny być obowiązkowo kontrolowane i badane przez archeologów. Dzięki temu pozyskujemy wiedzę o najstarszych dziejach naszego regionu.

                 Poniższe zdjęcie pochodzi ze zbiorów Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. Przedstawia badania archeologiczne A. Karpińskiej prowadzone w latach 30. XX wieku na terenie parku miejskiego w Czarnkowie.

Romka Bartkowiak

Poniżej fotorelacja z dzisiejszej premiery filmu.
Fot. Ryszard Czarnecki, Jarosław Idaś, Marcin Zodro, Sławek Czarnecki.

Muzeum Ziemi Czarnkowskiej realizuje projekt pod nazwą: „U stóp Góry Żydowskiej. Historia czarnkowskich Żydów” współfinansowany przez Forum Dialogu.  W ramach tego projektu zrealizowano już film historyczno-dokumentalny. Drugi etap działań zakładał wykonanie  i odsłonięcie tablicy przedstawiającej wizualizację synagogi, której autorem jest architekt Robert Gudelawiczus.  Za jej wydruk odpowiadała firma Kameleon Colours z Piły, a konstrukcję i montaż wykonał Marek Wicher Usługi Ślusarsko- Spawalnicze i Tokarskie z Lubasza. 

Synagoga była znakiem rozwoju gminy żydowskiej, która w XIX wieku przeżywała swój okres świetności. Została rozebrana na przełomie 1939-1940 r. W latach 60. XX wieku w jej miejscu komunistyczne władze miasta zbudowały szalety publiczne. W zbiorach Muzeum Ziemi Czarnkowskiej znajdują się zdjęcia archiwalne z rozbiórki synagogi, które posłużyły do opracowania modelu 3D obiektu. Współczesna wizualizacja synagogi ma przypominać, że 85 lat temu stał na Placu Gdańskim jeden  z najbardziej okazałych budynków miasta, który był nie tylko miejscem modlitwy, ale też centrum życia religijnego dla wielu pokoleń czarnkowskich Żydów. 

W pobliżu Placu Jana Karskiego zamontowano tablicę informacyjno-edukacyjną, na której zawarto szczegółowe informacje na temat powstania synagogi, opisu jej wnętrza i charakterystycznych detali architektonicznych. W wydarzeniu wzięli udział Karolina Rążewska-Golik-Kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, Robert Zimny- koordynator projektu i aktywista Sieci Forum Dialogu oraz uczniowie Szkoły Podstawowej w Jędrzejewie.

Jednocześnie informujemy, że w poniedziałek 24 listopada przewidziany jest specjalny pokaz dla szkół o godz. 9.00

Bezpłatne bilety dostępne są w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej pod numerem telefonu 67 255 59 81. Ilość miejsc ograniczona! 

Koncert kameralno-organowy zatytułowany "Wieczór ze świętą Cecylią" w czarnkowskiej farze został zorganizowany przez Muzeum Ziemi Czarnkowskiej i przyciągnął licznych miłośników muzyki. Tytuł wydarzenia nawiązywał do świętej Cecylii, patronki muzyki, poetów i śpiewaków. Przedstawiająca ją płaskorzeźba zdobi czarnkowski prospekt organowy. Kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej Karolina Rążewska-Golik przywitała gości i podziękowała księdzu proboszczowi Krzysztofowi Makoszowi za udostępnienie świątyni i możliwość przeprowadzenia koncertu. Tym samym zaprosiła wszystkich do wysłuchania przepięknej muzyki w wykonaniu znakomitych artystów, znanych nie tylko w Polsce, ale również za granicą kraju.

Muzyczną ucztę poprzedziło krótkie wprowadzenie dotyczące historii czarnkowskiej fary, które zaprezentowane zostało przez kustosza Muzeum Ziemi Czarnkowskiej i społecznego opiekuna zabytków Romkę Bartkowiak. Koncert poprowadziła Daria Wajdeman-Waszyńska. Solistom Michałowi Dąbrowskiemu (organy), Małgorzacie Grzywacz (obój) oraz Zuzannie Strzelczyk (skrzypce) towarzyszyła Orkiestra Kameralna Capella Samotulinus z Szamotuł pod batutą Remigiusza Skorwidera. Podczas koncertu można było usłyszeć między innymi utwory Franza Schuberta "Ave Maria", Antonia Vivaldiego "Koncert a moll" RV 461cz.1, J. S., Johanna Sebastiana Bacha "Koncert a -moll" BWV 593, cz. I oraz Ennio Morricone "Obój Gabriela" z filmu "Misja". Bogaty program koncertu wybrzmiał doskonale w zabytkowej przestrzeni kościoła. Połączenie kapitalnej akustyki, pięknego wnętrza z głębią muzyki pobudziły uczestników, wywołując niesamowite emocje i wzruszenie.

Należy mieć nadzieję, że w przyszłym roku uda się ponownie zorganizować podobny koncert w czarnkowskiej farze, by nie tylko przypomnieć o tym niezwykłym miejscu, ale móc odkrywać piękne brzmienia organów, które niosą ze sobą ciekawą historię wartą przypomnienia.

Romka Bartkowiak
Muzeum Ziemi Czarnkowskiej

ZAPRASZAMY

Wymagania:

*  wykształcenie wyższe humanistyczne (etnografia, historia lub podobne),

*  znajomość języka obcego w stopniu komunikatywnym (niemiecki/angielski),

*  kreatywność w tworzeniu działań edukacyjnych i animacyjnych,

*  łatwość nawiązywania kontaktów z różnymi grupami publiczności w różnym wieku,

*  umiejętność pracy w zespole,

*  znajomość obsługi programów typu MS Office: (Word, Excel, Power Point),

*  umiejętność pisania tekstów

*  wysoka kultura osobista.

Zadania:

*  udział w przygotowaniach i realizacji oferty edukacyjnej dla różnych grup wiekowych,

*  organizowanie i prowadzenie lekcji muzealnych, warsztatów historycznych i prelekcji dla uczniów, studentów i dorosłych z Polski i zagranicy,

*  inicjowanie i organizowanie współpracy z instytucjami kultury i szkołami oraz popularyzowanie działalności edukacyjnej Muzeum w środowiskach nauczycielskich,

*  udział w obsłudze ruchu zwiedzających, oprowadzanie po stałej ekspozycji i wystawach czasowych oraz po mieście

* udział w wydarzeniach edukacyjnych, popularyzatorskich i promocyjnych Muzeum, także w weekendy i dni świąteczne.

Oferujemy:

*  rozwój zawodowy, z możliwością szkoleń i podnoszenia kwalifikacji zawodowych,

*  pracę przy ciekawych projektach naukowych i edukacyjnych w gronie doświadczonych muzealników,

*  pracę w dobrym i zgranym zespole współpracowników,

*  umowę o pracę na czas określony,

* pełen etat,

*  pakiet świadczeń socjalnych

Praca od 1 stycznia 2026 r.

Dokumenty cv wraz z listem motywacyjnym należy składać do 14 LISTOPADA BR.

Muzeum Ziemi Czarnkowskiej

Ul. Wroniecka 32

64-700 Czarnków

Więcej szczegółów pod numerem telefonu 672555981

II wojna światowa, w osiemdziesiąt lat po jej zakończeniu, nadal jest żywym, wzbudzającym skrajne emocje tematem

Z punktu widzenia naszego miasta II wojna światowa oznaczała koniec epoki trwającej kilka stuleci. Przed 1945 rokiem „stary” Czarnków był miejscem gdzie obok siebie żyły społeczności Polaków, Niemców i Żydów. To współżycie miało oczywiście różne oblicza i niejednokrotnie burzliwy charakter, ale na ogół było ono pokojowe. Szaleństwo nazizmu, mieszanki rozbuchanego szowinizmu, nacjonalizmu i rasizmu doprowadziło do zagłady niezliczonych istnień ludzkich i kompletnego przeobrażenia nie tylko naszego miasta ale i całego świata. Ta głęboko humanistyczna percepcja jest widoczna w wystawie „Nieludzki Czas. II wojna światowa”. Oddaje ona głos świadkom i ofiarom tych wydarzeń- i to w sensie dosłownym. Zwiedzaniu towarzyszą nagrania relacji naocznych świadków 1 września 39 roku i 24 stycznia 1945 roku. Fragment wystawy poświęcony jest czarnkowskim policjantom, ofiarom zbrodni katyńskiej. W innej części wystawy można zobaczyć pozostałości osobistych przedmiotów radzieckich żołnierzy, którzy zginęli walcząc w okolicach Czarnkowa. Jeszcze w innej przedstawione zostały zdjęcia mieszkańców Czarnkowa, młodych Niemców w mundurkach Hitlerjugend i innych nazistowskich organizacji. Wrażenie robią zdjęcia niemieckich uchodźców wykonane 23 stycznia 1945 roku na rynku w Czarnkowie. Ich pokazanie było możliwe dzięki uprzejmości Herder- Institut w Marburgu (https://www.herder-institut.de/en/welcome/)Nie jest to wystawa triumfalistyczna ani martyrologiczna; jej przesłaniem jest jednostka i społeczność postawiona wobec wielkiej historii.

Na wernisaż licznie przybyli zaproszeni goście. Przywitała ich kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, Karolina Rążewska- Golik, komendant powiatowy policji młodszy inspektor Mikołaj Szydzik oraz dyrektor Miejskiego Centrum Kultury Paweł Zajda. Zjawili się liczni reprezentanci służb mundurowych. Ich udział był szczególnie cenny ze względu na uhonorowanie ofiar zbrodni katyńskiej, w większości policjantów. Część wystawy im poświęcona mogła powstać dzięki współpracy z panią Czesławą Ducką, już od wielu lat kustoszką katyńskiej pamięci w Czarnkowie. Dostarczyła ona wielu cennych materiałów i służyła radą. Głos zabrał także doktor Andrzej Talarczyk, wnuk czarnkowskiego policjanta zamordowanego w Katyniu. Przybliżył on sylwetkę swojego przodka i podzielił się kilkoma uwagami dotyczącymi upamiętnienia ofiar w Polsce. Głos zabrał także burmistrz Czarnkowa, Jacek Klimaszewski. Jego krótka przemowa podnosiła niezwykle istotny także w dzisiejszych czasach temat- wagę prawdy w życiu publicznym. Burmistrz zwrócił uwagę, że kłamstwo zawsze służyło do siania niezgody, strachu i nienawiści i jedyną bronią wobec tej podłości jest prawda.

Wystawa „Nieludzki Czas. II wojna światowa” dostępna jest w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej od wtorku do piątku w godzinach 10-16 oraz w soboty w godzinach 9.00-13.00   

Mikołaj Kułakowski

Czarnków otrzymał prawa miejskie na przełomie XIII i XIV wieku roku od króla Władysława Jagiełły. Szybko rozwijające się miasto przy szlaku komunikacyjnym biegnącym od Poznania do Kołobrzegu stało się wkrótce ważnym punktem administracyjnym i gospodarczym. Od XVII wieku miało charakter wieloetnicznego i wielowyznaniowego ośrodka, zamieszkiwanego przez wyznających katolicyzm Polaków, protestanckich Niemców oraz Żydów.

Wędrówkę w poszukiwaniu śladów dawnych wyznań i miejsc sakralnych rozpoczęto od przypomnienia postaci, dzięki którym czerpiemy wiedzę na ich temat. Józef Łukaszewicz - historyk, archiwista, wydawca, bibliotekarz Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, jeden z założycieli i redaktorów czasopisma "Przyjaciel Ludu" w XIX wieku wydał publikację pod tytułem "Krótki opis historyczny kościołów parochialnych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych w dawnej dyecezyi poznańskiej", w której znalazł się rozdział poświęcony czarnkowskim świątyniom. Ksiądz Ignacy Wincenty Gronkowski, misjonarz, wikary w parafii pw. św. Marii Magdaleny w Czarnkowie w 2 połowie XIX wieku wydał monografię pod tytułem "Opis dawniejszego kościoła kolegiackiego a dzisiejszego parafialnego w Czarnkowie jako też innych w obrębie parafii Czarnkowskiej dawniej i teraz znajdujących się kościołów filialnych i kaplic", w której szczegółowo opisał historię kościoła dając tym samym podstawę źródłową dla wszelkich prac konserwatorskich przy zabytkowym obiekcie. Natomiast dr Akiva Baruch Posner, rabin z Kilonii, wydał w 1957 roku w Izraelu kronikę dotyczącą gminy żydowskiej w Czarnkowie, w której znalazł się szczegółowy opis synagogi czarnkowskiej. W gronie tych osób wymieniono również postać Agnes Benek, wnuczki czarnkowskiego, przedwojennego księgarza Juliusa Deussa, która w spisanych osobistych wspomnieniach oprócz codziennego życia Czarnkowian na początku XX wieku przypomniała o kościele ewangelickim, o którego budowę zabiegano już od XVII wieku.

Spod muzeum uczestnicy spaceru ruszyli ulicą Wroniecką, przez plac Powstańców Wielkopolskich w kierunku placu Karskiego. Rejon ulicy Wronieckiej, Kościuszki, placu Powstańców Wielkopolskich, czyli dawnego Rynku Zbożowego mieścił się w granicach tzw. Nowego Miasta, które w XVII wieku stało się miejscem schronienia i zamieszkania dla prześladowanych z Brandenburgii protestantów. Przy ulicy Staroszkolnej i Wronieckiej zbudowano kościół, który został poświęcony dopiero w 1830 roku. W 1882 roku położono kamień węgielny pod budowę smukłej wieży kościoła ewangelickiego. Kościół ten rozebrano w latach 70. XX wieku. Do dziś zachowały się fotografie wnętrza tego kościoła, gdzie szczególną uwagę wzbudza rzeźba "Chrystusa Błogosławiącego", która jest kopią znanej rzeźby Chrystusa autorstwa wybitnego rzeźbiarza epoki klasycyzmu Bertela Thorvaldsena.

Na placu Karskiego, czyli dawnym placu Gdańskim, znajdowała się synagoga, którą Żydzi zbudowali w 1879 roku. Była miejscem modlitwy dla Żydów, ale też schronieniem i symbolem więzi narodu żyjącego w rozproszeniu. Obecność w synagodze zwoju tory nadawało jej wnętrzu sakralnego charakteru. Choć jedyną i prawdziwą świątynią dla Żydów jest Świątynia Jerozolimska była ona jednak miejscem bardzo ważnym, w którym poprzez osobistą modlitwę zachowuje się pamięć o posłudze świątynnej. Na przełomie  lat 1939-1940 z rozkazu Niemców rozebrana, a później na jej fundamentach zbudowano baseny przeciwpożarowe, a następnie szalety miejskie.

Podczas dalszego spaceru uczestnicy udali się w miejsce, gdzie w XVII wieku zbudowano kościół katolicki pod wezwaniem świętego Ducha. Nadzór nad tym obiektem sprawowała rada miejska, opiekę opiekun duchowny, a w późniejszym czasie kanonicy kolegiaty czarnkowskiej. Został zniszczony podczas Potopu Szwedzkiego w 1655 roku. W jego pobliżu znajdował się również cmentarz grzebalny. Kościoły pod takim wezwaniem były kościołami szpitalnymi. Nie była to jednak placówka, która zajmowała się leczeniem chorych, lecz pełniła funkcję przytułku dla ubogich, którzy szukali w niej schronienia.

Kolejnym punktem zwiedzana był kościół pod wezwaniem św. Marii Magdaleny w Czarnkowie, ufundowany w 2 połowie XVI wieku przez właścicieli miasta Czarnkowskich herbu Nałęcz. Słuchacze mieli okazję poznać ciekawostki dotyczące zabytkowego wnętrza późnogotyckiego kościoła. W kaplicy rodowej Czarnkowskich pod wezwaniem Św. Aniołów Stróżów znajdują się najcenniejsze zabytki, między innym cynowy sarkofag Adama Sędziwoja Czarnkowskiego z XVII roku, płyta epitafijna ufundowana przez Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego z XVI wieku czy też nagrobek piętrowy Macieja i Katarzyny Czarnkowskich z XVI wieku. Największe zainteresowanie wzbudzają jednak zawsze krypty kościoła, w których pochowani są między innymi Mikołaj i Anna Swinarscy, właściciele Czarnkowa w XVIII wieku.

Ostatnim punktem spaceru były ulice Ogrodowa oraz Pocztowa, przy których na początku XVII wieku wybudowano kościół katolicki pod wezwaniem św. Andrzeja. Znajdował się on na tzw. Przedmieściu Wieleńskim. Niestety w 1655 roku podczas Potopu Szwedzkiego uległ zniszczeniu. Ze względu na zły stan techniczny właściciele Dębego podjęli się jego ratowania. W 1738 roku przeszedł generalny remont. W jego wnętrzu znajdował się ołtarz z obrazem św. Andrzeja, patrona rybaków, podróżników i rzeźników. W 1818 roku z nieznanych do końca przyczyn został rozebrany. Przy kościele znajdował się również cmentarz, który służył jako miejsce pochówku do 1818 roku. W miejscu gdzie stał kościół jak wspomina ksiądz Ignacy Gronkowski stał niegdyś krzyż z datą 1731 roku. Do dziś jedyną zachowaną pamiątką po tym kościele jest chórek muzyczny, który znajduje się w kościele pw. św. Marii Magdaleny w Czarnkowie nad wejściem do kaplicy Sakramentu Pokuty.

Spacery historyczne po Czarnkowie cieszą się wciąż dużym zainteresowaniem. Czasami wywołują konstruktywne dyskusje, które stają się przyczynkiem do zgłębienia analizowanego tematu. Już dziś zapraszamy wszystkich do kolejnego spaceru po dawnym Czarnkowie.

Film zostanie zrealizowany w oparciu o dotychczas zebrane materiały, które znajdują się w zbiorach muzeum. Wykorzystane zostaną m.in. fotografie, pocztówki archiwalne, wizualizacje synagogi, przedmioty związane z kulturą żydowską, ale także fotografie żydowskich rodzin, które mieszkały przed wojną w Czarnkowie. Projekt wzbogacą dodatkowo wypowiedzi historyków, regionalistów, członków sieci Forum Dialogu, członków Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa oraz potomków czarnkowskich Żydów. Zdjęcia realizowane są w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, przy dawnym żydowskim domu przedpogrzebowym oraz na terenie miasta Czarnkowa. Za produkcję filmu odpowiada firma Bukowsky Studio z Obornik. Premiera filmu zaplanowana jest na październik br. Projekt jest współfinansowany ze środków Forum Dialogu.

              Każdy uczestnik może zgłosić do Konkursu maksymalnie trzy prace w wybranej przez siebie technice. Uczestnik konkursu jest zobowiązany wypełnić i dostarczyć do muzeum kartę zgłoszenia oraz podpisać oświadczenie o wyrażeniu zgody na przetwarzanie danych osobowych.

            Do każdej pracy należy dołączyć metryczkę z imieniem i nazwiskiem autora, adresem zamieszkania oraz numerem telefonu.

           Prace konkursowe należy złożyć do 30 września 2025 r.

            Rozstrzygnięcie konkursu i wręczenie nagród nastąpi podczas otwarcia wystawy pokonkursowej w październiku 2025 roku.

           Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury: Etnopolska. Edycja 2025

Więcej informacji  w REGULAMINIE.

Regulamin i karta zgłoszenia

W sobotnie przedpołudnie w porozumieniu z Gminą Wyznaniową Żydowską w Szczecinie na zlecenie MCK Muzeum Ziemi Czarnkowskiej podjęto prace związane z inwentaryzacją zabytkowego budynku w ramach projektu: "Ocalić od zapomnienia żydowski dom przedpogrzebowy w Czarnkowie- etap II". W trakcie inwentaryzacji wykonuje się szczegółowe pomiary budynku, a pozyskane dane opracowuje się w formie graficznej i opisowej. Ważną częścią całego procesu jest także odtworzenie zewnętrznego wyglądu obiektu, w tym elewacji, z uwzględnieniem detali architektonicznych.

Przeprowadzona inwentaryzacja stanowi podstawę do sporządzenia projektu, który będzie obejmował wzmocnienie istniejącej więźby dachowej i zabezpieczenie budynku przed jego dalszą destrukcją. Niestety dach jest nieszczelny i opady atmosferyczne przenikają do wnętrza budynku.

Warto przypomnieć, że dawny żydowski dom przedpogrzebowy pochodzący z przełomu XIX i XX wieku jest nie tylko jednym z nielicznych tego typu zabytków zachowanych w Wielkopolsce, ale też jednym z najważniejszych obiektów zabytkowych kultury żydowskiej Czarnkowa. Od ponad 2 lat Towarzystwo Miłośników Historii Czarnkowa, Muzeum Ziemi Czarnkowskiej przy współpracy z Gmina Wyznaniowa Żydowska w Szczecinie sprawują opiekę nad tym miejscem.
 Projekt dofinansowano ze środków Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce
Patronat i opiekę merytoryczną nad projektem udzielili:
Gmina Wyznaniowa Żydowska w Szczecinie
Gmina Miasto Czarnków
Robert Zimny- aktywista z Sieci Forum Dialogu

Dla wystawy „Skarb Przybylskiego- haft ludowy z czarnkowszczyzny” było to już drugie otwarcie. Po raz pierwszy udostępniona została ona szerokiej publiczności w kwietniu 2025 roku. W tym czasie jednak Muzeum Ziemi Czarnkowskiej udało się pozyskać finansowanie z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Etnopolska 2025, dzięki czemu możliwe stało się zrealizowanie głównego celu postawionego przed wystawą- upowszechnienie wiedzy o hafcie białym na ziemi czarnkowskiej oraz postaci Henryka Przybylskiego.

Celowi temu oprócz wystawy służy także szereg innych działań. W Muzeum Ziemi Czarnkowskiej zaczęła swoją działalność grupa wyszywoczek- hafciarek poznających tajniki haftu na tiulu pod kierunkiem pani Mileny Kolat- Rzepeckiej z Szamotuł. Wkrótce ogłoszony zostanie bardzo ciekawy konkurs związany z popularyzacją zdobnictwa ziemi czarnkowskiej. Przewidziane zostały atrakcyjne nagrody, zachęcamy zatem do śledzenia profilu Muzeum na FB oraz strony internetowej- szczegóły wkrótce!

Druga udostępniona do zwiedzania wystawa- „Fauna i flora ziemi czarnkowskiej” jest efektem łączącej pokolenia miłości do fotografii i przyrody. Przedstawiamy zdjęcia dwóch panów- ojca i syna- Roberta i Michała Bartkowiaków, którzy kilkanaście lat temu zaczęli poznawać przyrodę w nie co inny sposób, z aparatem w ręku przemierzając lasy, łąki i doliny Noteci. W ten sposób dokumentują życie zwierząt i zmieniający się krajobraz przyrodniczy. Wiele fotograficznych ujęć zrodziło się podczas wspólnych pobytów nad wodą czy też w lesie. Ich zdjęcia to nie tylko estetyczne kadry, ale także opowieść zatrzymana w czasie. Wspólnie z nimi możemy odbyć podróż po urokliwej nadnoteckiej krainie- wśród cienistych ostępów puszczy noteckiej i pośród zalanych słońcem nadnoteckich łąk. Na ponad stu zdjęciach możemy zobaczyć wielu przedstawicieli okolicznej fauny. Są to zwierzęta występujące powszechnie, jak zające, lisy czy żurawie, ale nie brak i niezwykłych jej przedstawicieli: wilków, bielika a nawet słynnej białej łani daniela.

Wernisaż jak zwykle zgromadził liczną publiczność. Aby podnieść napięcie i tym samym niezwykłość wydarzenia goście zostali powitani przez kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, Karolinę Rążewską- Golik na holu. Po krótkim wstępie zebrani udali się na salę z wystawą „Skarb Przybylskiego”, gdzie w nieco innej aranżacji została przygotowana wystawa, a na najmłodszych uczestników wernisażu oczekiwał specjalny kącik z przygotowanymi kolorowankami, puzzlami i kredą do rysowania. Następnie otwarta została wystawa „Fauna i flora ziemi czarnkowskiej”. Wchodzących na salę przywitały dźwięki myśliwskiego powitania zagranego na rogach przez Zespół Trębaczy Myśliwskich pod kierunkiem Macieja Strawy. Zebranych oprowadził po wystawie jeden z autorów zdjęć, Michał Bartkowiak, dzieląc się wspomnieniami i uwagami dotyczącymi przyrody i fotografii.

Dla uczestników wernisażu pracownicy muzeum przygotowali jeszcze jedną miłą niespodziankę. Na wstępie każdy odwiedzający otrzymywał los na loterię. Wśród uczestników zabawy rozlosowane zostały trzy zestawy gadżetów z wzorami haftów czarnkowskich. Autorem tych projektów jest Jacek Szymczak.

Wystawa „Skarb Przybylskiego- haft ludowy z czarnkowszczyzny” będzie dostępna bezpłatnie do końca roku. Druga „Fauna i flora ziemi czarnkowskiej” będzie udostępniona dla zwiedzających do końca sierpnia br. i z pewnością zachwyci miłośników naszej małej ojczyzny. Dzięki pracy naszych muzealników coraz lepiej poznajemy jej tajemnice.

Zapraszamy do Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Czynne od wtorku do piątku w godzinach 10-16 oraz w soboty 9-13.

           Na początku czerwca w Muzeum  Ziemi Czarnkowskiej odbyły się warsztaty " Haft ludowy z czarnkowszczyzny" z dziećmi z Przedszkola Miejskiego nr 1 "Bajkowy Świat w Czarnkowie. Widzimy niezwykły potencjał w naszych najmłodszych uczestnikach. Kto wie, może wśród nich zaszczepiliśmy ziarnko do poznania lokalnej tradycji, a zwłaszcza haftu z czarnkowszczyzny. 
            Projekt jest dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury - EtnoPolska. Edycja 2025

           Na początku czerwca w Muzeum  Ziemi Czarnkowskiej odbyły się warsztaty " Haft ludowy z czarnkowszczyzny" z dziećmi z Przedszkola Miejskiego nr 1 "Bajkowy Świat w Czarnkowie. Widzimy niezwykły potencjał w naszych najmłodszych uczestnikach. Kto wie, może wśród nich zaszczepiliśmy ziarnko do poznania lokalnej tradycji, a zwłaszcza haftu z czarnkowszczyzny. 
            Projekt jest dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury - EtnoPolska. Edycja 2025

           Na początku czerwca w Muzeum  Ziemi Czarnkowskiej odbyły się warsztaty " Haft ludowy z czarnkowszczyzny" z dziećmi z Przedszkola Miejskiego nr 1 "Bajkowy Świat w Czarnkowie. Widzimy niezwykły potencjał w naszych najmłodszych uczestnikach. Kto wie, może wśród nich zaszczepiliśmy ziarnko do poznania lokalnej tradycji, a zwłaszcza haftu z czarnkowszczyzny. 
            Projekt jest dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury - EtnoPolska. Edycja 2025

           Na początku czerwca w Muzeum  Ziemi Czarnkowskiej odbyły się warsztaty " Haft ludowy z czarnkowszczyzny" z dziećmi z Przedszkola Miejskiego nr 1 "Bajkowy Świat w Czarnkowie. Widzimy niezwykły potencjał w naszych najmłodszych uczestnikach. Kto wie, może wśród nich zaszczepiliśmy ziarnko do poznania lokalnej tradycji, a zwłaszcza haftu z czarnkowszczyzny. 
            Projekt jest dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury - EtnoPolska. Edycja 2025

             W sobotę tj. 24 maja br.  w Muzeum  Ziemi Czarnkowskiej odbyły się pierwsze warsztaty z białego haftu na tiulu, które poprowadziła utalentowana Milena Kolat- Rzepecka z Szamotuł. Dziękujemy serdecznie za merytoryczne wsparcie i pierwsze wskazówki przy tworzeniu haftów.  
            Projekt jest dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury - EtnoPolska. Edycja 2025

                  Rozpoczynamy projekt „U stóp Góry Żydowskiej. Historia czarnkowskich Żydów”, którego celem jest upamiętnienie społeczności żydowskiej poprzez nagranie filmu i przygotowanie tablicy przedstawiającej wizualizację nieistniejącej już w Czarnkowie synagogi. Właśnie ruszają prace nad scenariuszem do filmu.  Jeśli ktoś posiada archiwalne zdjęcia lub przedmioty związane ze społecznością żydowską i chciałby je przekazać bądź podzielić się nimi z nami to serdecznie zapraszamy do naszego muzeum. Wszelkie pamiątki mogą stać się przydatne w realizacji tego projektu. Projekt jest współfinansowany przez Forum Dialogu.

„IZABELLA” jest prestiżowym konkursem wielkopolskiego środowiska muzealniczego na najwybitniejsze wydarzenie muzealne roku. Przedsięwzięcie to organizowane jest  przez Fundację Muzeów Wielkopolskich pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Wielkopolskiego, które ma na celu wyróżnianie instytucji muzealnych, autorów oraz realizatorów najlepszych wydarzeń muzealnych.

19 maja w Muzeum Ziemi Nadnoteckiej w Trzciane rozstrzygnięta została kolejna, już 23 edycja Izabelli – nagrody muzealnej Wielkopolski. Do tej edycji konkursu wpłynęło 60 zgłoszeń, a nagrody rozdano w następujących kategoriach: „Działalność wystawiennicza”, „Działalność edukacyjna”, „Działalność naukowa i wydawnicza”, „Działalność promocyjna i popularyzatorska” oraz „Opieka nad dziedzictwem kultury, Konserwacje”.

Wśród zaproszonych gości podczas tej uroczystości był Marszałek Województwa Wielkopolskiego Marek Woźniak, starosta czarnkowsko-trzcianecki Grzegorz Bogacz oraz przedstawiciele wielkopolskich muzeów.

Miło nam poinformować, że Muzeum Ziemi Czarnkowskiej  w Czarnkowie zdobyło nagrodę za działania w 2024 roku! Otrzymało Nagrodę Drugą w kategorii „Opieka nad dziedzictwem kultury, Konserwacje” za działania pod nazwą: „Ocalić od zapomnienia - żydowski dom przedpogrzebowy w Czarnkowie”, w które oprócz muzealników zaangażowani byli społecznicy - mieszkańcy Czarnkowa i okolic, członkowie Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa, bez których nie udałoby się zdobyć tej nagrody. Społecznicy już od lat wspierają działania na rzecz ochrony lokalnego dziedzictwa kulturowego, w tym żydowskiego dziedzictwa kulturowego. Przypomnijmy, że żydowski dom przedpogrzebowy, który znajduje się przy Osiedlu Ogrodniczych  w Czarnkowie od lat był zaniedbany. W porozumieniu z Gminą Wyznaniową Żydowską  w Szczecinie udało się zrealizować szereg działań zabezpieczających ten obiekt przed jego dalszą destrukcją. Posprzątano wnętrze budynku, wmontowano kraty w oknach i drzwiach, usunięto krzewy i drzewa, których gałęzie nachodziły na dach i stanowiły zagrożenie dla obiektu. Tym sposobem udało się odsłonić budynek. Ponadto podczas tych prac odsłonięto również nagrobki żydowskie, które w przyszłości będą mogły być wyeksponowane w pobliżu domu przedpogrzebowego.

Jeszcze raz dziękujemy Kapitule Konkursu oraz Fundacji Muzeów Wielkopolskich za to wyróżnienie. Ponadto dziękujemy staroście czarnkowsko-trzcianeckiemu Grzegorzowi Bogaczowi za list gratulacyjny dla naszej placówki. To ogromna satysfakcja  i motywacja do dalszych działań na rzecz popularyzacji naszego wspólnego dziedzictwa.

                Miło nam poinformować, że Muzeum Ziemi Czarnkowskiej otrzymało dofinansowanie ze środków Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny  w Polsce na realizację projektu pt." " Ocalić od zapomnienia żydowski dom przedpogrzebowy, etap II.  W ramach projektu przewiduje się  wykonanie inwentaryzacji budynku oraz projektu budowlanego remontu dachu w zakresie wzmocnienia konstrukcji dachu i wymiany pokrycia dachowego domu przedpogrzebowego. Ponadto wykonana zostanie inwentaryzacja nagrobków żydowskich wraz z tłumaczeniem inskrypcji.  W realizację zadania zostaną zaangażowani pasjonaci i miłośnicy miasta Czarnkowa, a także architekci, historycy, archeolodzy, judaiści, genealodzy  oraz lokalni regionaliści.  działania będą prowadzone w porozumieniu z Gminą Wyznaniową Żydowską w Szczecinie oraz wojewódzkim konserwatorem zabytków w Pile.

               W sobotnie popołudnie, 26 kwietnia 2025 roku, pracownicy Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, regionaliści z Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa oraz społeczni opiekunowie zabytków z Ryczywołu po raz kolejny podjęli prace porządkowe przy żydowskim domu przedpogrzebowym przy osiedlu Ogrodniczym. Tym razem działania te prowadzono w ramach obchodów Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków, który przypada na dzień 18 kwietnia.

           Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków obchodzono w Czarnkowie po raz pierwszy. Tematem przewodnim tego święta stał się żydowski dom przedpogrzebowy, o którego zachowanie zabiegają już od lat lokalni pasjonaci historii. MDOZ został ustanowiony w 1983 roku przez Komitet Wykonawczy Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków ICOMOS. Ta międzynarodowa organizacja z siedzibą w Paryżu została utworzona w 1965 roku w Warszawie i jest jedyną na świecie pozarządową organizacją zrzeszającą ekspertów w dziedzinie ochrony i konserwacji zabytków architektury i pomników historii. Polska, jako kraj cechujący się bogactwem tradycji i aktywnie dbający o ich ochronę, jest nie tylko jednym z pierwszych państw - sygnatariuszy Konwencji dziedzictwa światowego, ale również jednym z czołowych reprezentantów na Liście Światowego Dziedzictwa. W ramach obchodów tego święta docenia się szczególnie tych, którzy z oddaniem oraz pasją działają na rzecz zachowania dziedzictwa kulturowego.

                   Dzieje żydowskiego domu przedpogrzebowego ściśle związane są z przeszłością Czarnkowa, a sam dom przedpogrzebowy pełnił ważną funkcję w wierzeniach Żydów. W Czarnkowie pierwsze wzmianki piśmienne o społeczności żydowskiej pojawiły się w XVII wieku. Świadczą o tym księgi miejskie, w których Żydów wymieniono jako stałych mieszkańców. Najstarszym dokumentem odnotowującym istnienie osadnictwa żydowskiego w Czarnkowie jest akt nadania praw miejskich wystawiony przez Andrzeja Gembickiego z 1677 roku. Czarnkowscy Żydzi mieszkali na tzw. poznańskim przedmieściu, obejmującym Plac Żydowski (obecnie plac Karskiego), ulice: Żydowską (obecnie  Staromiejską), Gdańską i Podgórną. W pobliżu dawnego Placu Żydowskiego toczyło się życie całej gminy. Tutaj znajdowały się ważne dla tej społeczności obiekty, takie jak synagoga, budynek łaźni rytualnej (mykwa), szkoła żydowska, czy też siedziba gminy żydowskiej - kahał. W bezpośrednim sąsiedztwie synagogi znajdował się cmentarz żydowski, który funkcjonował do 1819 roku. W XVIII wieku gmina żydowska wykupiła grunty poza miastem i na początku XIX wieku założyła nowy cmentarz. Założenie cmentarza poza miastem wymuszone było przepisami porządkowo - sanitarnymi oraz tradycją żydowską. Zgodnie z zasadami cmentarz otoczony był kamiennym murem, który musiał spełniać określoną wysokość, podobnie jak wysokość bram prowadzących na cmentarz. Obecny dom przedpogrzebowy powstał prawdopodobnie w 2 połowie XIX wieku. Murowany, zbudowany z wapiennych cegieł, otynkowany, na elewacji frontowej widoczne inskrypcje w języku hebrajskim. Dokładnie nie wiadomo jak wyglądało wnętrze tego budynku, ale prawdopodobnie obowiązywał w nim sztywny podział pomieszczeń na część kultową i kostnicę. Poprzez analogię możemy przypuszczać, że najprawdopodobniej największą, główną częścią obiektu była tzw. sala kazań, założona na rzucie podłużnym z ogromnymi oknami na dwóch przeciwległych ścianach. Być może na sklepieniu i na ścianach znajdowały się malowidła (polichromie). Do wnętrza prowadziły prawdopodobnie duże drzwi, które pozwalały przejść konduktowi wraz ze zmarłym (trumną) w stronę cmentarza. Obiekt z zewnątrz, od strony cmentarza, jak i w holu głównym, musiał być wyposażony w umywalki do rytualnego obmycia rąk. W jego bezpośrednim sąsiedztwie znajdował się jeszcze dom ogrodnika. Domem przedpogrzebowym jak i samym pochówkiem zmarłych zajmowało się Bractwo Chewra Kadisza, którego działalność odnotowana jest już w źródłach w XVIII wieku.

                 Podczas działań wokół domu przedpogrzebowego udało się odsłonić kilka nowych macew. Macewy utraciły już swoją pierwotną funkcję, po wojnie posłużyły za chodnik i murek oporowy podtrzymujący skarpę, która oddziela budynek od właściwej nekropoli. Do dziś nikomu nie udało się policzyć ile macew się zachowało. Być może podczas prac związanych z zagospodarowaniem terenu uda się to uczynić i przeprowadzić ich inwentaryzację. Ostatnie prace pokazują, że przed muzealnikami i regionalistami stoją wciąż nowe wyzwania, które będą stanowić kolejny element popularyzacji wiedzy o przeszłości tego miejsca. Po przedwojennej wielokulturowości Czarnkowa pozostały nie tylko wspomnienia, ale też namacalne ślady zapisane w przestrzeni miejskiej. Jednym z nich jest zapewne żydowski dom przedpogrzebowy i macewy, które niegdyś znajdowały się na cmentarzu żydowskim. Determinacja i pełne zaangażowanie społeczników dowiodły po raz kolejny, że wszelkie przeciwności nie są im straszne i mogą swój wolny czas poświęcić na działania na rzecz ochrony tego miejsca.

Wystawa „Skarb Przybylskiego- haft ludowy z czarnkowszczyzny” przedstawia rysunki wykonane pod koniec lat 30- tych XX wieku przez czarnkowskiego nauczyciela Henryka Przybylskiego. Skopiował on wzory haftów z czepków tiulowych noszonych odświętnie przez mieszkanki Czarnkowa i okolicznych miejscowości. Część zbioru przetrwała drugą wojnę światową w ukryciu, by w 2002 roku znaleźć się ostatecznie w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Rysunki Henryka Przybylskiego stanowią unikat na skalę krajową i stanowią podstawę do rekonstrukcji zapomnianej szkoły haftu, która rozwijała się na terenie powiatu czarnkowskiego w początkach XX wieku.
 Tworząc koncepcję wystawy, muzealnicy od razu założyli, że ma ona posłużyć jako przyczynek do ożywienia haftu czarnkowskiego. W tym celu złożony został wniosek do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, aby pozyskać fundusze niezbędne do realizacji szerokiego wachlarza działań promujących sztukę haftu. Krokiem pierwszym jest wystawa „Skarb Przybylskiego- haft ludowy z czarnkowszczyzny” wraz z towarzyszącym jej wydawnictwem. Przedstawiają one nie tylko rzeczone rysunki, ale również niezwykłą historię ich samych oraz twórcy. Na Placu Wolności można zobaczyć również wystawę plenerową poświęconą tematyce haftu.
 Ważnym elementem działań popularyzatorskich będzie promocja. W Muzeum Ziemi Czarnkowskiej już teraz można zakupić magnesy z pilotażowej serii wykorzystującej wzory haftu czarnkowskiej. W ramach grantu powstaną także koszulki, torby i inne gadżety. Przyczynią się one do upowszechnienia naszego lokalnego dziedzictwa kulturowego 
 W ramach realizacji działania w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej utworzona zostanie grupa warsztatowa dla osób chętnych, by nauczyć się trudnej sztuki haftowania na tiulu. Poprowadzi ją doświadczona hafciarka, pani Milena Kolat- Rzepecka z Szamotuł. Grupa ta w ramach wizyty studyjnej odwiedzi Muzeum Okręgowe w Lesznie, które posiada duży zbiór zachowanych czepków tiulowych.
 Dla mieszkańców Czarnkowa i okolic zostanie ogłoszony także konkurs z atrakcyjnymi nagrodami. Zadaniem jego uczestników i uczestniczek będzie nadanie nowego życia wzorom haftu czarnkowskiego poprzez umieszczenie ich we współczesnym kontekście- np. sukienek, koszulek itp. Warto zatem obserwować profil Facebook i stronę internetową Muzeum w oczekiwaniu na regulamin!   
 Prace powstałe w wyniku konkursu i działania grupy hafciarskiej zostaną zaprezentowane na wystawie podsumowującej projekt jesienią 2025 roku. Muzealnicy z Muzeum Ziemi Czarnkowskiej mają nadzieję, że takie działania przyczynią się do trwałego umieszczenia haftu czarnkowskiego w świadomości mieszkańców regionu, a także sprawią, że zyska on charakterystyczny element własnej tożsamości w postaci znaku graficznego.

Dzień Kobiet w Muzeum:)

„Kto ratuje jedno życie – ratuje cały świat”.
            

            6 marca przypada Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych. Święto to w 2012 roku ustanowił Parlament Europejski, by upamiętniać osoby, które w XX wieku z narażeniem życia przeciwstawiały się reżimom totalitarnym. Idea ta nawiązuje do nadawanego od 1963 roku przez Państwo Izrael tytułu Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata.
         Tytuł Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata przyznawany jest osobom z całego świata za bezinteresowną pomoc udzielaną Żydom prześladowanym przez Niemców podczas II wojny światowej. Dotychczas tytuł Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata otrzymało ponad 28 tysięcy osób z 51 krajów, w tym ponad 7 tysięcy Polaków.
            Wśród tych osób, uhonorowanych za ratowanie Żydów podczas II wojny światowej znajdują się Anna i Ignacy Dymkowie, mieszkańcy Czarnkowa. Dzięki ich pomocy w mieszkaniu przy ulicy Staromiejskiej schronienie otrzymali Gertruda i jej pięcioletni syn Peter Wechselmann. W 1991 r. Peter Wechselmann tak opisał swoje przeżycia: „Mimo skromnych warunków zagwarantowano nam zakwaterowanie, wyżywienie i wszystko co niezbędne do życia; kartkami żywnościowymi nie dysponowaliśmy. Moja matka wspominała, iż opuściła mieszkanie tylko raz, gdy trzeba było zaprowadzić mnie do szpitala po jakimś wypadku. Z czasem sytuacja stawała się coraz trudniejsza do wytrzymania z racji panującego ścisku. Niebezpieczeństwo, na jakie narażała się siedmioosobowa rodzina Dymków jest z dzisiejszej perspektywy trudne do wyobrażenia. Bez ich pomocy najpewniej trafilibyśmy do obozu koncentracyjnego”. Instytut Yad Vashem 7 listopada 1993 r. uhonorował małżeństwo Dymków odznaczeniem Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata.

Fot. Sławek Czarnecki

               Na początku tego roku pracownicy Muzeum Ziemi Czarnkowskiej wraz z członkiem Forum Dialogu Robertem Zimnym złożyli wniosek o dofinansowanie projektu "U stóp Góry Żydowskiej. Historia czarnkowskich Żydów". Forum Dialogu to najstarsza polska organizacja pozarządowa, skupiająca osoby z kraju i zza granicy, której celem jest poprawa relacji polsko - żydowskich oraz upamiętnienie historii i odpowiedniej narracji.

               Projekt zakłada nakręcenie filmu o historii czarnkowskich Żydów, a także wykonanie tablicy przedstawiającej wizualizację synagogi, która została rozebrana w latach 1939 - 1940 wraz z opisem wnętrza, które udało się odszukać w zachowanych archiwaliach. Dodatkowym atutem filmu będą niepublikowane do tej pory nagrania potomków i potomkiń, którzy dzielą się wspomnieniami i archiwalnymi fotografiami. Przewidywane jest uroczyste odsłonięcie tablicy z referatem autora projektu wizualizacji. Historia społeczności żydowskiej przedstawiona zostanie w oparciu o zachowane źródła historyczne. Film ubogacą wypowiedzi historyków, członków Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa, architektów, regionalistów, członków Forum Dialogu i potomków czarnkowskich Żydów, którzy żyją w Ameryce Północnej. Oprócz historii na temat społeczności żydowskiej zostaną w filmie przedstawione działania na rzecz utrwalania i upamiętniania społeczności żydowskiej w mieście, działania na rzecz ratowania żydowskiego domu przedpogrzebowego, prace przy tworzeniu wizualizacji nieistniejącej synagogi w oparciu zdjęcia archiwalne, pocztówki, mapy katastralne oraz fotogrametrię aż do momentu utworzenia modelu w 3D i przedstawienia go w filmie. Projekt przyczyni się do powstania nowych relacji pomiędzy potomkami Ocalałych a lokalną społecznością.

               Koszt realizacji projektu to kwota 16570,72, która w całości została przyznana. Podziękowania należą się komisji grantowej, natomiast gratulacje i życzenia owocnej pracy pozostałym laureatom.

Dokładnie 11 lutego 2025 roku obchodzimy 38. rocznicę śmierci Wacława Taranczewskiego, wybitnego malarza reprezentującego nurt w sztuce określany koloryzmem.

      Wacław Taranczewski urodził się w Czarnkowie 4 marca 1903 roku jako syn Sylwestra i Walerii z domu Mende. Dwa lata później przeprowadził się z rodzicami i siostrą Zofią do Poznania. Od pierwszych lat dzieciństwa interesował się sztuką, malarstwem i rysunkiem. W 1913 roku rozpoczął naukę w gimnazjum im. Marii Magdaleny w Poznaniu. Wstąpił do harcerstwa i tajnego Towarzystwa Tomasza Zana (TTZ). W czasie Powstania Wielkopolskiego wchodził w skład harcerskich nieuzbrojonych oddziałów służby pomocniczej i brał udział w akcjach TTZ. Uczył się gry na skrzypcach, śpiewał w chórze katedralnym księdza Wacława Gieburowskiego. Malował, a podstawy rysunku zdobywał nie tylko w gimnzajum, ale również na kursie wieczornego rysunku aktu w Państwowej Szkole Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Arstystycznego w Poznaniu u Jana Bocheńskiego.

      Po zdaniu matury, w maju 1921 roku, zapisał się do Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Poznaniu, w której rozpoczął studia. Kontynuował je w latach 1922 i 1925-1929 w Akademii Krakowskiej pod kierunkiem Fryderyka Pautscha, potem Felicjana Szczęsnego Kowarskiego, za którym w 1929 roku przeniósł się do Warszawy. Tam znalazł się pod wpływem starszych kolegów, którzy ukończyli studia w Paryżu i powrócili do Polski pod koniec lat 20. XX w. Środowisko to, zwane Komitetem Paryskim (kapiści), przyniosło ze sobą fascynację francuskim postimpresjonizmem, malarstwem Paula Cezanne’a i kolorem. "Powoli zaczęliśmy kolorem. Kowarski, który dotąd metodycznie prowadził program malarstwa chromoatycznego przeszedł wtedy z nami na kolor". Zainteresowanie kolorem zaowocowało powstaniem obrazu "Martwa natura ze skrzypcami". Taranczewski zaczął wystawiać swoje prace na terenie Akademii. W 1930 roku wraz ze Studnickim, Wodyńskim, Jeszke, Kossowskim, Siemiradzkim zawiązał "Grupę Sześciu", niebawem przekształconą w zrzeszenie "Pryzmat". Powstały takie prace jak "Martwa natura z pomidorami", "Dynia na zielonym tle", "Dwie kobiety przy martwej naturze". Z Akademii Warszawskiej Taranczewski powrócił do Poznania włączając się w życie artystyczne miasta. Tam poznał takich artystów jak Karol Larisch, Jan Spychalski, Tytus Czyżewski i Piotr Potworowski.

      W styczniu 1935 roku wyjechał do Paryża jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej. W 1937 roku wraz z Piotrem Potworowskim zwiedziła Włochy i Grecję, gdzie poznał sztukę antyczną, która stała się dla niego wielką inspiracją, widoczną zwłaszcza w jego twórczości monumentalnej. Po powrocie do Poznania powierzono mu prowadzenie galerii "Salon 35", co czynił do wybuchu II wojny światowej organizując tam 50 wystaw. Znajomość z Tytusem Czyżewskim i przyjaźń z Piotrem Potworowskim kształtowała jego malarskie myślenie, któremu artysta pozostał wierny przez całe życie.

         W 1937 roku ożenił się z Wandą Hryniewiecką. Zamieszkali w nowym wygodnym mieszkaniu w Poznaniu. Niestety wybuch wojny rozdzielił małżonków. W czasie wojny zarabiał na malowaniu mieszkań i prowadził tajne nauczanie rysunku. Lata okupacji były dla niego szczególnie trudne, gdyż do trosk wywołanych rozłąką z rodziną doszła dodatkowo opieka nad zniedołężniałymi rodzicami (zmarli przed zakończeniem wojny) oraz trójką dzieci jego siostry zamordowanej przez Niemców.

         Tuż po wojnie, w lipcu 1945 roku, objął stanowisko dyrektora reaktywowanej Poznańskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych (od 1946 roku Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych). Przez wiele lat kierował Katedrą Malarstwa Dekoracyjnego ASP w Krakowie i w 1950 roku osiadł tam na stałe. Lata 40. i 50. XX wieku to okres, w którym artysta skupił się nad dziełami, które rozpoczął jeszcze przed wojną. Seria przedstawień "Mała Malarka", której pomysł zrodził się w Rudkach w obecności Piotra Potworowskiego pokazał wysoki kunszt artysty, jego siłę koloru, nasycenie, artystyczny gest, przeżywanie klimatu wnętrza, przestrzeni, w której pracuje i w której mieszka. W międzyczasie powstały także takie dzieła jak "Pani", "Martwa natura ze świątkiem", "Koncert w Atelier", "Trio", "Martwa natura z błękitnym wazonem i muszlą", "Krzesło", "Okno".

         W 1970 roku Wacław Taranczewski przeszedł na emeryturę. Do końca życia tworzył, choć podupadające zdrowie znacznie mu to utrudniało. W 1986 roku, podczas wakacyjnego pobytu w Kamieniu Pomorskim, nagle się rozchorował. Został przewieziony do Krakowa, gdzie zmarł 11 lutego 1987 roku.

         W twórczości Taranczewskiego napotykamy krajobrazy, portrety, martwe natury i wiele szkiców rysunkowych. Zafascynowany kolorem artysta pragnął poznawać tajemnice malowania, powielać wątki w różnych kolorystycznych narracjach. Była to podróż do głębi świata, do poszukiwania własnych idei, myśli, ale też trafnych rozwiązań malarskich dotyczących przestrzeni, światła, koloru i dobranej kompozycji. Takie były właśnie powtarzające się serie z cyklu " Martwa Natura", "Martwa natura ze światłem" czy "Trio" oraz malarskie fryzy "Krakowskiej Wenus z Willendorff". Jednak oprócz malarstwa sztalugowego dorobek artystyczny Taranczewskiego obejmuje również malarstwo sakralne oraz witraże. Do dziś można podziwiać zachowane polichromie ścienne między innymi w kościołach NMP na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, Świętego Marcina w Poznaniu, Narodzenia NMP w Lubaszu oraz w Katedrze Świętego Jana Chrzciciela we Wrocławiu. Przepiękne witraże autorstwa Taranczewskiego zdobią kościół Matki Boskiej Zwycięskiej na Górze Borkowej w Krakowie, Katedrę Świętego Jana w Warszawie czy też Katedrę Świętych Piotra i Pawła w Poznaniu.

         Taranczewski pozostawił po sobie niezwykłą, bogatą spuściznę. Dorobek twórczy oraz pochodzenie malarza docenili również czarnkowianie. W 2018 roku na jednej z zabytkowych kamienic w centrum Czarnkowa namalowano mural, na którym widać postać Taranczewskiego. Ponadto w zbiorach Muzeum Ziemi Czarnkowskiej znajdują się drzeworyt "Alegoria Nadziei" z lat 30. XX wieku oraz katalog wystawy pod tytułem "Wystawa obrazów gwaszy i rysunków" opatrzony odręcznym podpisem artysty, o którego zachowanie w sposób szczególny dbają dziś muzealnicy.

            W grudniu 2024 roku rozpoczęto prace związane z rewitalizacją domu mieszczańskiego (dworku) z początku XIX wieku zlokalizowanego przy ulicy Rybaki 28 w Czarnkowie. Wykonane zostały prace porządkowe, a następnie badania konserwatorskie, które dotyczyły rozpoznania wystroju wnętrza budynku, jego detali architektonicznych, analizy historycznych warstw malarskich ścian i stropów, rozpoznania stanu zachowania więźby dachowej czy też elementów konstrukcyjnych budynku. Wybitny znawca historii sztuki Tomasz Wujewski przeprowadzając wstępną kwerendę źródłową wykazał, że dworek należał pierwotnie do farbiarza Andrzeja Körnera. Okazuje się, że Körnerowie byli zamożną rodziną, która od XVIII wieku zajmowała się sukiennictwem i handlem suknem w Czarnkowie. W XIX wieku budynek przejęła rodzina Swinarskich. Należał wówczas do Emiliana Swinarskiego, właściciela Dębego i Lubasza, następnie Felicji Swinarskiej, a w 2 ćwierci XIX wieku stal się własnością Rudolfa Koeppego i jego syna Rudolfa Koeppego juniora - późniejszego właściciela browaru. Zachowany przy dawnej przeprawie rzecznej reprezentatywny budynek z wgłębnym portykiem wspartym na dwóch kolumnach, który jest świadectwem minionego czasu ma szansę stać się wizytówką miasta.

      Podczas prac przy obiektach zabytkowych dochodzi często do niespodziewanych odkryć. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia również w Czarnkowie. Podczas usuwania wtórnych ścian działowych we wnętrzu zabytkowego obiektu pracownicy firmy budowlanej natrafili na różnego rodzaju przedmioty, w tym również na fragment fajki datowanej prawdopodobnie na II połowę XVIII - początek XIX wieku.1 Ta jednorodna główka fajki, którą kształtowano w specjalnych formach, jest wyjątkowym świadectwem rzemiosła i kultury materialnej minionej epoki. Z mierzącego prawdopodobnie pierwotnie ponad 40 cm długości przedmiotu zachowała się jedynie główka z wyszczerbionym otworem. Jej wysokość wynosi około 30 mm, a średnica około 20 mm. Do produkcji fajek jednorodnych wykorzystywano przede wszystkim białą glinkę kaolinową, nadającą im odpowiednią, kremową barwę, zarówno przed, jak i po wypale. Pomimo, iż zniszczony, wyrzucony albo zgubiony fragment fajki utracił już swoją pierwotną rolę przedmiotu służącego do palenia tytoniu, w rękach kolekcjonerów, historyków, ale również archeologów zyskał zupełnie nową wartość, przede wszystkim historyczną.

      W Polsce obowiązuje wciąż klasyfikacja fajek, którą zaproponował w 1951 roku Tadeusz Żurowski. Ten znany polski architekt, archeolog i konserwator zabytków w artykule pod tytułem "Fajki gliniane" opublikowanym w czasopiśmie "Ochrona Zabytków" dokonał podziału fajek odkrytych podczas badań archeologicznych w latach 40. XX wieku w Warszawie. Wyróżnił dwa typy fajek: jednorodne i złożone. Fajki jednorodne zwane piankami lub fajkami białymi wykonane były z gliny, w całości odciśnięte w formie i trwale połączone ze sobą, od napychu (główki), poprzez cybuch aż po ustnik. Fajki te wyrabiano głównie w Holandii od XVI do XX wieku. Zwyczaj palenia tytoniu w Holandii prawdopodobnie został wprowadzony przez angielskich żołnierzy. Po śmierci królowej Elżbiety w 1603 roku i po objęciu tronu przez Jakuba I wielu rzemieślników angielskich przeniosło się do Holandii, a wśród nich także wytwórcy fajek. Około 1607 roku powstał pierwszy warsztat fajczarski w Amsterdamie, a w 1610 roku kolejne warsztaty w Leidzie i  Gouda, gdzie później rozwinęło się największe centrum produkcji fajek. W 1660 roku było około 500 zakładów fajkowych. Fajki holenderskie zawędrowały do Polski zarówno w postaci gotowego produktu, ale też były wyrabiane na miejscu na wzór znanych i cenionych w Europie wyrobów niderlandzkich. Natomiast złożone fajki zwane są lulkami lub stambułkami. Pochodzą one głównie z Turcji, Bułgarii oraz Europy południowej. Pojawiają się w XVII wieku i składają się z kilku połączonych ze sobą elementów, tj. główki glinianej, odciśniętej w formie, długiego, często drewnianego cybucha i ustnika wykonanego z poroża, z dutki gęsiego pióra czy też z drewna. Dodatkowym elementem jest sznur mocowany do fajki, który ma chronić ją przed zniszczeniem.

      Najstarsze jednorodne fajki angielskie i holenderskie zostały z czasem wyparte przez produkcję pruską z Rościna i Zborowskiego, którą rozpoczęto w II połowie XVIII wieku. Trudno ocenić jednoznacznie miejsce pochodzenia fajki z Czarnkowa, ale zachodzi duże prawdopodobieństwo, że wykonana została w fabryce w Zborowskiem na Śląsku, na terenie której znaleziono obiekt o podobnym kształcie. Od początku XVII wieku fajki  zachodnioeuropejskie były sygnowane. Fragment czarnkowskiej fajki nie posiada sygnatury. Na główce widnieją jedynie ornamenty w postaci rytych dookolnych linii, ukośnych nacięć i trójkącików. Takie zdobienia występują na fajkach odkrytych podczas badań archeologicznych we Wrocławiu, które wyprodukowano w fabryce fajek w Zborowskiem. W II połowie XIX wieku pojawiły się fajki porcelanowe, które na początku XX wieku przestały być powszechnie używane i zostały zastąpione przez cygara i papierosy.

      Coraz częściej fajki stają się tematem licznych opracowań naukowych, szczególnie te, które odkrywane są podczas badań archeologicznych. Są  ważnym źródłem kultury materialnej, które jako przedmioty zaczęto powszechnie stosować w Europie od XVII wieku. Fajki są związane z używaniem tytoniu, który sprowadzony z Ameryki stał się z czasem popularną używką wśród Europejczyków. Kolekcjonerzy oraz archeolodzy mając do dyspozycji bogaty zbiór materiałów pochodzących z przypadkowych odkryć czy też badań archeologicznych mogą śledzić zmiany stylistyczne form fajek, dokonać ich chronologii i określić ich pierwotną proweniencję. Odkrycie fajki w Czarnkowie świadczy mimo wszystko o szeroko rozwiniętej wymianie handlowej, jakie prowadziło lokalne mieszczaństwo na przełomie XVIII i XIX wieku.

          80 lat temu, 24 stycznia 1945 roku radzieckie czołgi z 66 Brygady Pancernej Gwardii po kilkugodzinnych walkach zajęły Czarnków kończąc tym samym mroczny okres okupacji hitlerowskiej. Wydarzenia te były wielokrotnie opisywane. Znana jest fotografia przedstawiająca radzieckich pancerniaków pozujących przed ich uszkodzonym amerykańskim czołgiem M4 Sherman. Mało kto jednak wie, że w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej znajduje się inna, niezwykła i bardzo ciekawa pamiątka tamtego dnia- łuska naboju wystrzelonego z amerykańskiego Shermana.
         Została znaleziona podczas robót ziemnych przy remoncie amfiteatru w Parku Staszica. Jest ona wykonana z mosiądzu. Jej korpus miejscami jest zgnieciony i zdeformowany, lecz na spodzie dobrze zachowały się oznaczenia. Widoczna jest data „1944” i oznaczenie typu naboju M42A1. Nabojów tego typu używano tylko w jednym amerykańskim dziale: 76- milimetrowej armacie M1. Broń ta powstała na bazie armaty przeciwlotniczej i miała być uzbrojeniem niszczycieli czołgów M18 „Hellcat”, ale kiedy trafiły one do użytku w 1943 roku jej osiągi okazały się być rozczarowujące. Radziło sobie ono dobrze z popularnymi Panzer IV, ale „Tygrysy” były już zbyt dobrze opancerzone.
         Zrodził się wówczas pomysł, by za pomocą armaty M1 wzmocnić siłę ognia podstawowego czołgu amerykańskiego M4. Popularne Shermany miały działo 75 mm, dobre do walki z piechotą i do rozbijania bunkrów, ale niezbyt nadające się do walki z innymi czołgami, co okazało się być problemem w Afryce i we Włoszech. Jednak zamontowanie większego i potężniejszego działa wcale nie było łatwe. Dzięki wykorzystaniu większej wieży z eksperymentalnego czołgu T23 stało się to możliwe. Amerykańscy dowódcy nie zainteresowali się jednak nowym czołgiem, uważając, że stare działo jest wystarczające. Zmieniły to dopiero poważne straty w trakcie kampanii w Normandii, gdzie często dochodziło do starć z nowymi typami potężnie uzbrojonych i opancerzonych niemieckich czołgów. Potrzeba lepszego uzbrojenia pociągnęła za sobą szybki i nieco chaotyczny wzrost produkcji Shermanów z nowymi armatami. Amerykańscy pancerniacy byli zadowoleni- Tygrysy i Pantery nadal posiadały przewagę, ale najczęściej spotykane pojazdy przeciwnika- Panzer IV, Stug III i IV były już stosunkowo łatwymi celami.
         W czasie II wojny światowej amerykanie przekazali do Związku Radzieckiego duże ilości sprzętu w ramach programu „Lend- Lease”. Oprócz ciężarówek, jeepów, butów, paliwa były to także tysiące czołgów Sherman, zazwyczaj w wariancie M4A2, które trafiały do elitarnych jednostek Gwardii. Od sierpnia 1944 roku zaczęły pojawiać się czołgi M4A2 (76) uzbrojone w armaty M1. Łącznie było ich około dwóch tysięcy- mniej więcej połowa przekazanych Rosji Shermanów. Trafiły one także do 66 Brygady Pancernej Gwardii. Do Czarnkowa dotarły zatem czołgi najnowszego typu, wyposażone w najlepsze dostępne wówczas armaty. Radzieccy pancerniacy chwalili je sobie za wygodę, łatwość obsługi i możliwość szybkiej ewakuacji. Po drugiej wojnie światowej propaganda radziecka umniejszała znaczenie pomocy zachodniej. Symbolem zwycięstwa miał być według niej czołg T-34, którego egzemplarz przez wiele lat górował nad czarnkowskim rynkiem.
         Znajdująca się w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej łuska jest być może ciekawostką tylko dla maniaków- dla zwykłego człowieka jakie znaczenie ma rodzaj armaty w czołgu? Jest to jednak pamiątka ważnego wydarzenia w dziejach Czarnkowa i jako taka, jest warta pokazania.
 
 
 
 

         W piątek, 17 stycznia 2025 roku w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej odbył się wernisaż wystawy Antoniego Ruta pod tytułem „Dylematy”. Jest to już kolejna wystawa tego wybitnego poznańskiego fotografika w naszym mieście.

         Antoni Rut, który już wkrótce będzie obchodził 60-tą rocznicę twórczości artystycznej jest postacią dobrze znaną w Czarnkowie, lecz jego kariera ma znacznie szerszy zasięg. Jego prace wystawiane na blisko tysiącu wystaw w muzeach i galeriach całego świata, m.in. Francji ,Belgii, Holandii, Hiszpanii,Słowenii,Szwajcarii,Niemczech,Austrii,Chinach na Ukrainie, Węgrzech. W Poznaniu prowadzi także własną galerię „Fotoplastykon”. Przez wiele lat było to jedyne miejsce, w którym można było skorzystać z popularnego niegdyś urządzenia do oglądania fotografii stereoskopowej.

             Antoni Rut Jest także cenionym animatorem ruchu fotograficznego w Polsce. Za swoją twórczość i działalność był wielokrotnie wyróżniany. Otrzymał Srebrny Medal Fotoklubu RP "Zasłużony dla Fotografii Polskiej". W  2010 roku został odznaczony przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego   Medalem "Gloria Artis". W 2012 roku Zarząd Województwa przyznał artyście Nagrodę Marszałka Województwa Wielkopolskiego w dziedzinie kultury. W roku 2013 odznaczony został przez Prezydenta RP Złotym Krzyżem Zasługi.  W 2022 został uhonorowany tytułem Artiste FIAP (AFIAP), nadanym przez Międzynarodową Federację Sztuki Fotograficznej FIAP.

            Wystawa „Dylematy” pokazuje szerokie spektrum twórczości Antoniego Ruta. Jest on artystą ceniącym abstrakcję i kolor. Prezentowane prace to fotografiki, fotografie i przykłady malarstwa. Sam mistrz wprowadzając zwiedzających mówił, że artysta zawsze staje przed dylematem, jak ukazać rzeczywistość; on sam uważa, że rolą artysty jest dać „coś od siebie”. Kuratorem wystawy jest ceniony krytyk sztuki Leszek Lesiczka. Honorowego Patronatu udzielili: Fotoklub RP, ZPAF OW, WZAP.

            Wernisaż wystawy był również ostatnim takim wystąpieniem Jana Pertka jako dyrektora Miejskiego Centrum Kultury przed jego zasłużonym przejściem na emeryturę. Za zasługi położone na niwie czarnkowskiej kultury i współpracę z środowiskiem twórczym otrzymał nagrodę artystyczną „Na ty z kulturą”.

            Wystawę „Dylematy” można oglądać w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej od wtorku do piątku w godzinach 10-16 oraz w soboty między 9 a 13.

16 stycznia 2025 r. – w Wieleniu w sali kinowej Nadnoteckiego Centrum Kultury została zorganizowana konferencja popularnonaukowa poświęcona XX-wiecznym dziejom ziem nadnoteckich.  W nawiązaniu do 105. rocznicy powrotu Wielenia do Polski zaproszono do wygłoszenia referatów historyków i regionalistów, którzy od lat prowadzą badania  naukowe w zakresie Powstania Wielkopolskiego oraz terenów dawnego pogranicza. W pierwszej części sesji swoje referaty wygłosili Eugeniusz Forma, Robert Grzebyta i Maciej Sosnowski, w kolejnej zaś prof. Wojciech Skóra [Instytut Historii, Uniwersytet Pomorski w Słupsku], Andrzej Poniatowski, dr Michał Krzyżaniak (Muzeum Powstańców Wielkopolskich w Lusowie), Karolina Rążewska-Golik (Muzeum Ziemi Czarnkowskiej), dr Robert Zimny, Jacek Dereżyński i Tomasz Molenda. 

Fot. Arkadiusz Słabig

            Dobiegł końca remont dachu zabytkowego domu znajdującego się przy ulicy Rybaki 26 w Czarnkowie. Przy wzmacnianiu krokwi na poddaszu firma budowlana wykonująca prace odkryła dokumenty dotyczące Powiatowej Kasy Chorych z lat 20. XX wieku, które w drugim tygodniu stycznia przekazano Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Darczyńcą tych dokumentów była Joanna Nowicka, która od lat interesuje się historią tego obiektu i mieszka w nim od urodzenia.

      Wśród odkrytych materiałów można zobaczyć głównie poświadczenia członkostwa Powiatowej Kasy Chorych w Czarnkowie i jej filii we Wieleniu, które potwierdzają ubezpieczenia pracownicze zatrudnionych oraz ich rodzin. Przewijają się w tych dokumentach nazwiska osób pracujących w latach 20. XX wieku, zarówno u osób prywatnych, jak również w zakładach pracy w Czarnkowie i sąsiednich miejscowościach. Zachowały się również recepty wydawane przez znanych przedwojennych czarnkowskich i wieleńskich lekarzy, aptekarzy, stomatologów czy też okulistów (m.in. Jan Klera, M. Bdziołkówna z Czarnkowa, Victor Kasior i P.W. Wolff z Wielenia).

            Dokładnie 11 stycznia 2025 roku obchodziliśmy 105. rocznicę podpisania przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego i Premiera Jędrzeja Moraczewskiego dekretu o obowiązkowym ubezpieczeniu pracowników na wypadek choroby. Wydany dwa miesiące po odzyskaniu niepodległości pierwszy akt prawny miał gwarantować pracownikom i ich rodzinom pomoc lekarską, leczenie szpitalne oraz zasiłek chorobowy. Ponieważ Piłsudski nie przekazał go do zatwierdzenia Sejmowi II Rzeczypospolitej, historycy uznali, że początek ubezpieczeń w Polsce rozpoczął się dokładnie 19 maja 1920 roku, czyli w dniu wydania ustawy o obowiązkowym ubezpieczeniu na wypadek choroby. W świetle nowej ustawy zaczęto tworzyć Kasy Chorych, które były instytucjami ubezpieczeniowymi finansującymi opiekę zdrowotną swoim ubezpieczonym członkom. Obowiązkowemu ubezpieczeniu podlegały osoby, które były zatrudnione na podstawie stosunku pracy i posiadały stałe miejsce zatrudnienia w okręgu danej kasy. Byli to m.in. robotnicy, służący, czeladnicy, pracownicy i urzędnicy biurowi i techniczni, kierownicy i dyrektorzy zatrudnieni w przemyśle, rzemiośle, górnictwie, handlu i komunikacji, pracownicy zatrudnieni w bankach, magazynach, sklepach, aptekach, robotnicy rolni i leśni - stali i sezonowi, nauczyciele, wychowawcy wszelkich zakładów naukowych i wychowawczych. Jedno jest pewne, instytucja Kas Chorych i ubezpieczenia zdrowotnego zapoczątkowały nową erę w rozwoju ustawodawstwa socjalnego, pomimo sprzeciwu społeczeństwa polskiego. Z czasem lekarze, którzy świadczyli swoje usługi w ramach utworzonych kas, nie byli zachwyceni z obowiązujących przepisów, ponieważ sprowadzono ich do roli pracowników najemnych klas, a co za tym idzie zaoferowano im niższe wynagrodzenie za wykonywaną pracę. W latach 30. XX wieku pojawiły się znaczne kłopoty finansowe wynikające z nieracjonalnego gospodarowania budżetem czy składkami pacjentów. Zgodnie z ideą ustawy z dnia 19 maja 1920 roku był przymus ubezpieczenia większego ogółu społeczeństwa oraz duża oferta świadczeń za niewspółmierny mały budżet. Intencją powyższego aktu prawnego była produkcja jak największej liczby ubezpieczonych, a efektem tego działania miało być nagromadzenie sporej ilości składek. Szukając oszczędności zaniżano ceny świadczeń jakie płacono świadczeniodawcom. W takich okolicznościach lekarze zaczęli protestować, ponieważ ówczesny system przestał być zgodny z ich etyką zawodową. Krach gospodarczy i szalejąca inflacja w latach 30. ubiegłego wieku spowodowała, że wprowadzony system ubezpieczeniowy zawiódł całkowicie i został wchłonięty przez inne normy prawne. Wkrótce została uchwalona nowa ustawa z dnia 28 marca 1933 roku o ubezpieczeniu społecznym.

         Budynek, w którym w latach 1919-1932 mieściła się Powiatowa Kasa Chorych wybudowany został w 1913 roku. Obiekt ten dziś podlega ochronie konserwatorskiej. Niegdyś na parterze znajdowały się lokale biurowe, a na pierwszym piętrze mieszkanie służbowe dla kierownika Kasy Chorych. Ubezpieczeni mieli do dyspozycji kilku lekarzy świadczących swoje usługi. W przypadku nagłej interwencji lekarze kierowali chorego na leczenia szpitalne. Powiatowa Kasa Chorych powiatu czarnkowskiego nosiła dokładnie nazwę: "Powiatowa Kasa Chorych w Czarnkowie". Funkcjonowała według określonego statutu. Oprócz siedziby w mieście posiadała również filię we Wieleniu, które podlegały wspólnie radzie zarządzającej. Po uiszczeniu odpowiednich składek kasa udzielała swoim członkom odpowiedniej pomocy zgodnie z przepisami prawa. Oprócz podstawowych badań i zapewnionego leczenia szpitalnego ubezpieczenie obejmowało również dostarczanie chorym odpowiednich lekarstw, środków opatrunkowych czy też okularów.

            Tego typu odkrycia ubogacają naszą lokalną historię. Trzeba przyznać, że wciąż wzbudzają zainteresowanie wśród mieszkańców, którzy w tym przypadku przyjęli właściwą postawę dzieląc się historią odkrycia i samymi materiałami z muzeum. Dokumenty te zostaną poddane odpowiedniej weryfikacji i selekcji, a przede wszystkim zabezpieczeniu, by w przyszłości mogły posłużyć innym.

      Ponad 20 lat temu archeolodzy pod kierunkiem Mirosława Andrałojcia z Pracowni Archeologicznej Refugium w Poznaniu oraz Elżbiety Gajda z ramienia Muzeum Ziemi Czarnkowskiej prowadzili badania archeologiczne na czarnkowskim rynku. W XIII wieku przy szlaku komunikacyjnym przebiegającym wzdłuż północnej pierzei rynku znajdowała się osada targowa, powszechnie uważana za zalążek miasta Czarnkowa. W trakcie tych badań odkryto liczne zabytki archeologiczne, a wśród nich takie, które zaliczyć można do kategorii zabawek. Są to fragmenty drewnianych, niewielkich przedmiotów o stożkowatym kształcie, którymi bawiły się dzieci w przeszłości.

      Bączki, bo o nich mowa, znane są już od starożytności. Bawiono się nimi na Bliskim Wschodzie, w Egipcie, Rzymie i Grecji. Najstarsze zabawki tego typu wykonane z gliny odkryto na stanowiskach archeologicznych sumeryjskiego miasta Ur, które wydatowano na około 3500 r. p.n.e.  W Pompejach czy też w Troi odnaleziono terakotowe bąki z około 3000 r. p.n.e. Na amforach greckich również przedstawiano sceny zabawy bąkiem, zarówno przez kobiety, jak i mężczyzn. Żyjący w XIX wieku polski archeolog, historyk i etnograf Zygmunt Gloger pisał, że nazwa tych zabawek pochodzi od dźwięku, jaki wydają kiedy wprawia się je w ruch. Dopiero w XIX wieku zaczęto nazywać je bączkami. Wcześniej używano takich nazw jak cyga, fryga, krąglica, warkotka lub warchołka, czyli kula wydrążona z otworem i trzonkiem. Przyjęło się też mówić, że nazwa ta pochodzi od ptaka z rodziny czapli - bąka, który wydaje charakterystyczne odgłosy przypominające kręcącą się zabawkę. Zabawki te wykonywano przede wszystkim z drewna. We wczesnym średniowieczu były to niewielkie strugane nożem przedmioty. Z czasem zyskiwały większe rozmiary i toczone były na tokarkach.

   Te malutkie zabawki uwiecznił na swoich obrazach słynny XVI-wieczny niderlandzki malarz Piter Bruegel. Na obrazie pt. "Zabawy dziecięce" uchwycił trzy sposoby zabawy bączkiem. Na jednym ujęciu chłopiec trzyma prosty bicz, którym wprawia w ruch zabawkę. Drugi chłopiec używa bicza z podwójnym zakończeniem. Natomiast inni chłopcy bawią się bąkami, które mają wbity metalowy kolec. Wokół górnej krawędzi bąka okręcony jest sznur, za który pociąga się po rzuceniu zabawki na ziemię. Rozkręcający się sznur, powoduje ruch zabawki.

      Niestety dla terenu ziem polskich nie posiadamy źródeł ikonograficznych przedstawiających zabawy bączkami, ale ich brak uzupełniają zabytki archeologiczne. Wiele bączków odkryto podczas wykopalisk prowadzonych w takich miastach jak Gdańsk, Szczecin, Stargard, Kołobrzeg, Elbląg czy też Poznań. Przedmioty te są znaleziskiem dość rzadkim, dlatego też ich odkrycia wzbudzają duże zainteresowanie wśród archeologów. Fragmenty czarnkowskich bączków mają około 8,5 cm wysokości i wystąpiły w warstwach osadniczych datowanych na XIV - XV wiek.

      Często w języku potocznym używamy zwrotu "zbijać bąki". Używanie takiego sformułowania oznacza dosłownie leniuchowanie i marnowanie czasu, ale jeszcze w XIX wieku była to zabawa, podczas której jedno dziecko swoim bąkiem zbijało bąka kolegi, czyli "wybijało" je z określonego pola. Dlatego też niektórzy badacze twierdzą, że znane powiedzenie wywodzi się właśnie z tej dziecięcej zabawy.

      W dzisiejszych czasach w dobie telefonów komórkowych i gier komputerowych zabawa bączkami nie należy już do najciekawszych atrakcji wśród dzieci. Okazuje się jednak, że są w Polsce miasta, które wciąż kultywują dawne zabawy i gry z przeszłości, które stanowią niematerialne dziedzictwo narodowe. Na przykład w Białej Podlaskiej od 5 lat organizowany jest Europejski Festiwal Tradycyjnych Gier i Zabaw, gdzie dzieci mają okazję poznać m. in. historię bączków, ich budowę i rodzaje, ale również pobawić się nimi. Kto wie, może kopie czarnkowskich bączków wzbudzą zainteresowanie i będą cieszyć się popularnością na festynach archeologicznych.

Józefa Frach (ur. w 1889 r. - zmarła w Ochojcu w latach 60. XX w .) – jedna z najdzielniejszych
czarnkowskich sanitariuszek podczas Powstania Wielkopolskiego. Józefa Frach urodziła się 23 stycznia
1889 r. w domu rolników Franciszka i Józefy Skrzypczaków w Grzępach w powiecie czarnkowskim. Ze
wspomnień J. Frachowej wiemy, iż 28 października 1894 r. w Szkole Powszechnej została pobita przez
pruskiego nauczyciela Adersa za mówienie po polsku. Nie wiemy kiedy wyszła za mąż i przyjęła
nazwisko Frach. W okresie I wojny światowej, jak wiele kobiet przeszła kurs Czerwonego Krzyża. Po
kursie została skierowana na front, gdzie niosła pomoc rannym niemieckim żołnierzom zarówno na
froncie wschodnim jak i we Francji. Frachowa w swoim wspomnieniach napisała, iż ...” w 1917 r.
wróciłam do Ojczyzny”. W 1918 r. pracowała jako gospodyni na plebanii kościoła Marii Magdaleny w
Czarnkowie. Ksiądz proboszcz Mikołaj Swinarski cenił wysoko p. Józefę i słynął z tego iż, dbał o to, aby
wokół niego funkcjonowali ludzie na odpowiednim poziomie. Swoją wiedzą z udzielania pierwszej
pomocy dzieliła się p. Józefa z polskimi dziewczynami prowadząc kursy dla żeńskiej drużyny skautów. Z
polecenia księdza gromadziła środki opatrunkowe. Niektóre publikacje podają, iż gromadziła także
karabiny i amunicję. Ona sama napisała , iż przechowywała na plebanii w swoim pokoju cztery
karabiny i 120 sztuk amunicji. Wydaje się to jednakże mało prawdopodobne, gdyż za posiadanie broni
groziły wysokie kary a w mocno zniemczonym Czarnkowie fakt zakupu broni trudno było ukryć. Antoni
Henke w swoich wspomnieniach pisał, iż na plebanii zgromadzono spory arsenał zakupiony z
pieniędzy księdza Swinarskiego. Prawdopodobnie broń o której pisze przyjechała 6 stycznia 1919 r. za
sprawą podporucznika Zdzisława Orłowskiego. Prawdą jest, iż w czasie obrony Czarnkowa 8 stycznia
1919 r. jak napisał A. Henke „ pani Frachowa ze swojej „spiżarni” wydzielała Powstańców po karabinie
i po dwadzieścia naboi”. W tym dniu ofiarnie służyła także pomocą medyczną. Pod kulami opatrywała
rannych powstańców w tym śmiertelnie rannego dowódcę obrony Stanisława Putza.
Tak opisała wydarzenia w swoim pamiętniku:
„ 8 stycznia poszłam do wikariatu aby spocząć. Jeszcze nie usnęłam słyszę strzały. Kula dziurawił okna
w moim pokoju i kuchni. To strzały od strony Noteci. W tym momencie unosi się rakieta Biała potem
zielona czerwona. Mówię do księdza że to wojna. Znałam się na tym doskonale gdyż byłam na froncie
francuskim i rosyjskim. Powyciągałam karabiny spod materacy i wybiegłam na ulicę. Stanęłam ramię
przy ramieniu z powstańcami ale gdy poległ pierwszy sokół Stanisław puc oddaję swój karabin jeszcze
nieuzbrojonemu biegnę rannemu na pomoc.”
Po zwycięskiej obronie miasta 8 stycznia Józefa Frachowa służyła jako sanitariusza czarnkowskiej
kompanii. Walczyła m.in. pod Romanowem i Walkowicami. Jak opisał Maksymilian Włodarczak
„Będąc na patrolu była silnie ostrzeliwana z karabinu maszynowego przez dłuższy czas w pozycji
leżącej na lodem pokrytych łąkach nadnoteckich nabyła zapalenia płuc. J. Frachowa wzięła udział w
​
 
delegacji, która odwiedziła w styczniu 1919 r. polskich jeńców trzymanych w Trzciance. Po zwycięskim
Powstaniu wielu Wielkopolan ruszyło na pomoc Ślązakom. Pani Józefa wzięła udział w dwóch
Powstaniach Śląskich w 1920 i 1921 r., gdzie obok służby sanitarnej pełniła funkcję łączniczki. Według
relacji powojennych brała udział w bitwie o górę Świętej Anny. Ona sama o tym nie wspominała. Po
powstaniach pozostała na Śląsku i zamieszkała w Ochojcu koło Katowic. Za udział w Powstaniach była
odznaczona „Brązowym Krzyżem Zasługi” oraz medalami: „Polska Swemu Obrońcy” i „Medalem 10
lecia RP”. W okresie międzywojennym pracował w szpitalu. Pracę swą kontynuowała w okresie II
wojny światowej. Już w 1939 r. opatrywała rannych polskich żołnierzy i ludność cywilną Śląska.
Podczas okupacji wstąpiła w szeregi Armii Krajowej przybierając pseudonim „Lilia” i „Aniela”.
Posługiwała się także dokumentami na nazwisko Aniela Orłowska. Być może to konspiracyjne
nazwisko przyjęła na cześć swego dowódcy z powstania Wielkopolskiego Z. Orłowskiego, który także
brał udział w Powstaniach Śląskich, a w okresie międzywojennym handlował węglem w Poznaniu. Po
zakończeniu wojny mieszkała dalej w Ochojcu przy ulicy Braci Wiechałów. Pozostawiła wspomnienia i
kilka wierszy, które można przeczytać w Muzeum ziemi Czarnkowskiej. Józefa Frachowa zmarła w
Ochojcu w latach 60. XX w .
Uchwałą z 22 listopada 2023 r. Rada Miasta Czarnków uhonorowała pamięć o Józefie Frach nadając
imię jednemu z rond w Czarnkowie.
Karolina Rążewska Golik Marek Fijałkowski

Od 2  do 13 grudnia w naszym muzeum odbywały się warsztaty piernikowe. Odwiedziło nas około 500 dzieci z okolicznych szkół i przedszkoli. W tym okresie przedświątecznym dzieci miały okazję posłuchać historii o piernikach, zapoznać się z przyprawami korzennymi, wygnieść ciasto piernikowe i poznać sposób jego przygotowania oraz pieczenia. Był to czas na wspólną zabawę i rozmowy przy stole, a przede wszystkim świetną integrację w grupie. 

"Cmentarze żydowskie to zabytki wymagające ochrony, stanowiące świadectwo losów diaspory żydowskiej zamieszkującej niegdyś wszystkie zakątki Rzeczpospolitej. Zlokalizowanie ich granic, porządkowanie i oznaczanie jest procesem przywracania pamięci o tej części dziedzictwa kulturowego wśród lokalnych społeczności. Czasem jest to proces szczególnie wymagający, ponieważ niektóre cmentarze nie posiadają już żadnych śladów powierzchniowych".*

   Cmentarz to miejsce "sacrum", które zawsze pobudza do głębokiej refleksji nad życiem i przemijaniem. Dla Żydów był i jest miejscem świętym, otoczonym szczególną czcią, kojarzonym z "bramą do nieba", lecz bez uprawiania kultu zmarłych. W Czarnkowie do dziś przetrwały dwa cmentarze żydowskie, "stary" i "nowy", które utraciły już swoją pierwotną funkcję. Od dawna są nieczytelne w krajobrazie miejskim, a ślad po nich jest ledwo dostrzegalny. Okazuje się, że pamięć o tych miejscach zatarta jest również w świadomości lokalnej społeczności albo w ogóle jest nieznana.

   To, że cmentarz nie jest zauważalny w krajobrazie miejskim nie oznacza, że przestał istnieć. Najczęściej degradacji uległa tylko powierzchniowa część grobu, a pod ziemią wciąż znajdują się jamy grobowe ze szczątkami zmarłych. W tym niezwykłym miejscu panuje jedna z najważniejszych zasad żydowskiego obrządku pogrzebowego - zasada nienaruszalności grobu oraz zasada zakazu jego likwidacji. Najistotniejsze jest to, co kryje ziemia, a nie to, co zachowuje się na powierzchni cmentarza. Dlatego Żydzi uważają, że macewa, czyli nagrobek żydowski, jest tylko symbolem wskazującym uświęcone miejsce. Jest wyrazem czci okazywanej zmarłemu, troski o jego duszę, wieczny spokój, a także znakiem pamięci dla potomnych. Jednak uważa się to miejsce za rytualnie nieczyste, dlatego każdy, kto chce wejść na teren cmentarza, zobowiązany jest dokonać rytualnego obmycia rąk.

   Według judaizmu w jednym grobie może być pochowany tylko jeden człowiek, nie wolno przeprowadzać ekshumacji i naruszać grobu w jakimkolwiek celu. Wyjątek stanowiły matki zmarłe przy porodzie wraz z niemowlętami. Zmarłych nie chowano w dowolnym miejscu, lecz w odpowiedniej kwaterze lub rzędzie, w zależności od płci, wieku i pozycji społecznej. Grzebano ich w taki sposób, żeby żaden z grobów nie nachodził na drugi, ani go nie uszkadzał. W przypadku, gdy na cmentarzu brakowało miejsca na pochówek, gmina żydowska starała się o założenie nowego miejsca, o ile było to możliwe. Wówczas w mieście często pojawiały się dwa cmentarze żydowskie - stary i nowy. Gdy taka czynność była niemożliwa do zrealizowania, starą, nieużytkowaną od dawna część nekropoli pokrywano grubą warstwą ziemi i od nowa chowano w tym miejscu zmarłych, nie wykraczając przeciw prawu o nienaruszalności grobów. W ten sposób powstawał charakterystyczny nasyp uświęcający miejsce pochówku zmarłych.

   Na szczycie wyniesienia, które położone jest w północno - wschodniej części Czarnkowa, Żydzi założyli swój pierwszy cmentarz, który w języku hebrajskim nazywany jest "bejt chaim" - dom życia, "bejt olam" - dom wieczności, "bejt kwarot" - dom grobów albo "bejt szalom" - dom pokoju. W Polsce często można spotkać się z określeniem "kirkut", jednak nie jest to określenie pochodzące od samych Żydów. Jego etymologia pochodzi od niemieckiego dialektalnego słowa "kirchkot", a to z kolei od "kirchof" (cmentarz przykościelny) z końcówką "-kot", co znaczy "błoto". Słownik wyrazów obcych PWN zaznacza, że etymologia tego słowa ma wydźwięk obraźliwy. Żydzi często zwracają uwagę, żeby nie używać tego określenia związanego z kościołem oraz z tym, że kojarzone jest negatywnie. Dlatego też neutralnym stwierdzeniem w języku polskim jest używanie określenia "cmentarz żydowski". Wspomniany cmentarz funkcjonował do 1819 roku. W latach 1836 - 1837 gmina żydowska przy wsparciu jednego z nauczycieli o nazwisku Feifer ze szkoły żydowskiej obsadziła ten teren 250 drzewami. Do dnia dzisiejszego nie zachowały się na nim widoczne nagrobki, ale miejscami można zobaczyć pojedyncze kamienie, którymi niegdyś również oznakowano miejsca grobów.

   Drugi cmentarz żydowski został założony w 1819 roku na wschód od miasta, na przedłużeniu dzisiejszej ulicy Sikorskiego (dawnej ulicy Poznańskiej), a dzisiejszym osiedlem Ogrodniczym. W jego bezpośrednim sąsiedztwie wybudowano dom przedpogrzebowy oraz dom ogrodnika, który w latach 80. XX wieku został rozebrany. Cmentarz ten służył Żydom do 1939 roku. W okresie 1939 - 1943 oraz w latach powojennych uległ on znacznej degradacji, a większość nagrobków została sprzedana, porozrzucana, zdewastowana i wykorzystana do budowy chodników, dróg oraz magazynów produkcyjnych czarnkowskiego browaru. W latach 80. XX wieku teren nowego cmentarza planowano włączyć do powstającego osiedla mieszkaniowego i gdyby nie nagła interwencja konserwatorska obszar ten zostałby zabudowany. Do dziś w sąsiedztwie żydowskiego domu przedpogrzebowego widoczne są macewy, na których można odczytać hebrajskie inskrypcje.

   Nieruchomości, na których znajdują się cmentarze do dziś stanowią własność Gminy Żydowskiej. Liczne samosiewy zacierają już czytelność granic oraz rozplanowania dawnych układów cmentarzy. Na nowym cmentarzu żydowskim porasta okazały bardzo wiekowy drzewostan sosnowy z domieszką gatunków liściastych, w którym poszczególne drzewa mogłyby w przyszłości zostać pomnikami przyrody. Niestety brak opieki nad tym terenem oraz niekontrolowana wycinka drzew spowodowała, że to miejsce ulega zniszczeniu i zapomnieniu. W przyszłości przydałoby się wyznaczyć pierwotne granice cmentarza, dokonać inwentaryzacji drzew, podjąć prace porządkowe itp. W ten sposób nie tylko zostałby przywrócony charakter miejsca, ale zarośnięty obecnie i zapomniany cmentarz stałby się dostępny dla lokalnej społeczności.

   Stary cmentarz żydowski wraz z otoczeniem stanowi dziś niezagospodarowane tereny zieleni miejskiej, na którym znajduje się kilka wydeptanych ścieżek użytkowanych przez mieszkańców, pasjonatów przyrody i miłośników historii. W 2012 roku podjęto Uchwałę nr XIX/137/2012 w sprawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego w rejonie ulicy Gdańskiej miasta Czarnków pomijając w ogóle fakt, że na Górze Żydowskiej znajduje się cmentarz. Miejsce to potraktowano jako teren zieleni urządzonej o charakterze parkowym. Podejmując temat cmentarzy żydowskich w Czarnkowie należy pamiętać, że nekropolie te objęte są ochroną konserwatorską i w przypadku jakichkolwiek działań na tym terenie należy bezwzględnie przestrzegać Wytycznych Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy z dnia 14 stycznia 2003 r. (obecnie komisja ta działa w ramach Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich RP). Niedopuszczalna jest ingerencja w grunt, a jakiekolwiek zamierzenia wymagają uzgodnienia z komisją oraz wojewódzkim konserwatorem zabytków.

   Od 2018 roku Narodowy Instytut Dziedzictwa z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego realizuje program pod nazwą "Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczypospolitej Polskiej". Do 2023 roku przeprowadzono już weryfikację terenową 1218 cmentarzy na terenie całej Polski, podczas której sprawdzano lokalizację cmentarzy, ich stan zachowania oraz określano czytelność historycznych granic. Spójnym elementem tego programu jest wykonanie projektu tablic w formie macewy z inskrypcją w języku polskim i hebrajskim z kodem QR, który odsyła odbiorcę do szerszych opisów na temat obiektu na portalu www.zabytek.pl. Dawne cmentarze odzwierciedlają historię danego miejsca. Działania upamiętniające sprawiają, że na nowo możemy ją odkrywać.

   W przyszłości Muzeum Ziemi Czarnkowskiej przy wsparciu Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa oraz społecznych opiekunów zabytków ma zamiar podjąć działania w sprawie inwentaryzacji i tłumaczenia macew zachowanych w sąsiedztwie nowego cmentarza żydowskiego. Kto wie, może wspólnym wysiłkiem możliwe będzie również podjęcie inicjatywy oznakowania dawnych nekropolii żydowskich w Czarnkowie.

Ulica Rybaki jest jedną z najstarszych ulic w Czarnkowie. Jej nazwa pochodzi od osady rybackiej funkcjonującej w średniowieczu, która w późniejszej terminologii przyjęła też nazwę Kissy bądź Chyża/e (Kietz). Była osadą otwartą i niezbyt wielką, liczącą zaledwie kilka domostw. Źródła pisane mówią: "z miasteczka Czarnkowa ulicą ku Kyssom, aż przez Kyssy na których rybacy siedzą". Bliski dostęp do wody stwarzał rybakom dogodne warunki do rozwoju osadnictwa, ale również zajęć związanych z połowem ryb, o czym świadczą znajdowane podczas badań archeologicznych zabytki, m. in. haczyki na ryby, gliniane obciążniki do sieci, pływaki z kory czy też rogowe iglice plecionkarskie.

W średniowieczu w Czarnkowie krzyżowały się dwa ważne szlaki komunikacyjno - handlowe: trakt poznański - biegnący w kierunku przeprawy z Poznania poprzez Oborniki, Ryczywół, Czarnków na Pomorze aż do Kołobrzegu oraz trakt ujski - wzdłuż Noteci łączący grody Nakło, Ujście, Czarnków, Wieleń, Drezdenko i Santok. Osada rybaków usytuowana była w pobliżu przeprawy rzecznej, a jak podają źródła pisane z XV wieku "rybacy w Kissach siedzą pod zamkiem". Kissy traktowane było wówczas jako przedmieście Czarnkowa, jednakże należące do właścicieli miasta - Czarnkowskich.

Dawniej przejście przez Noteć umożliwiały trzy wyspy, które opływały odnogi Noteci. Piaszczyste wyspy wraz z usypanymi między nimi groblami stanowiły jeden ciągły układ komunikacyjny. Na ulicy Rybaki nigdy nie prowadzono badań archeologicznych, ale poprzez analogię można przypuszczać, że grobla (ulokowana historycznie w ciągu obecnej ulicy Rybaki) zbudowana była z dwóch równoległych rzędów drewnianych pali tworzących rodzaj pomostu, które wbijane były dość gęsto. Do budowy takich konstrukcji używano prawdopodobnie drewna dębowego. Nawierzchnię dróg wykonywano z okrąglaków, pni rozłupanych na pół (tzw. dranic) poukładanych w poprzek na podłużnych legarach i solidnie do nich przytwierdzonych kołkami drewnianymi, które wbijano w otwory wyciosane przy końcach dranic. Dodatkowo wzdłuż drogi wbijano w podłoże długie pale drewniane, które zabezpieczały całą konstrukcję przed rozsuwaniem się na boki. Te drewniane konstrukcje z czasem obsypywano ziemią. Zwykle ciąg drogi stanowiła zwarta warstwa drewna wsparta na legarach, natomiast tam, gdzie teren był grząski, przed zbudowaniem nawierzchni układano faszynę (pędy wikliny, gałęzi drzew liściastych), a w miejscach zalewanych okresowo budowano właśnie groble.

Dobry stan sieci komunikacyjnej był od początku tworzenia się państwa polskiego jedną z trosk władców. Panujący był zarówno właścicielem, jak i zwierzchnikiem całego systemu komunikacyjnego, czerpał także zyski z cła i myta oraz mógł je dobrowolnie regulować. Rozbudowa dróg i grobli wpływała decydująco na funkcjonowanie wymiany handlowej, ale i też na całokształt polityki wewnętrznej państwa. Budowa drewnianych konstrukcji wiązała się z ciągłym nadzorem zarówno od strony władców, ale też właścicieli miasta, w tym również właścicieli Czarnkowa. Zobowiązani byli nie tylko sprawdzać stan zachowania dróg i grobli, ale w przypadku ich zniszczenia bądź naruszenia natychmiastowej naprawy. W 1738 roku na polecenie Stanisława Poniatowskiego, ówczesnego właściciela Czarnkowa, dokonano pomiaru grobli w celu zobowiązania mieszkańców okolicznych miejscowości do utrzymywania jej w należytym stanie. Również Mikołaj Swinarski w 1810 roku zobowiązany był z własnych funduszy reperować mosty na trzech odnogach Noteci przy Czarnkowie.

Ulica Rybaki to zdecydowanie zapomniana część miasta. Ma jednak niezwykły potencjał historyczny i kulturowy. Przebiega w pobliżu wczesnośredniowiecznego grodziska, którego relikty udało się wstępnie potwierdzić podczas badań archeologicznych w 2001 roku. Przy ulicy Rybaki znajdowały się ogrody, będące integralną częścią zwartego kompleksu zabudowy browaru z XIX wieku, należącego do rodziny Koeppe. Do dziś w tej części miasta zachowała się historyczna zabudowa z XVIII, XIX i początku XX wieku. Na samym początku ulicy znajduje się gmach Starostwa Powiatowego i Urzędu Gminy zbudowany około 1910 roku w stylu neogotyckim, w którym mieściła się siedziba niemieckiego urzędu administracyjnego powiatu czarnkowskiego (Landrat) oraz mieszkanie starosty Philippa Rauschinga. W sali sesyjnej na pierwszym piętrze budynku można zobaczyć witraże Maxa Lüdera - wybitnego witrażysty, którego prace znajdują się również w Szkole Policji w Pile oraz kościele w Nowych Dworach w gminie Wieleń. Ponadto wzdłuż drogi występują reprezentacyjne kamienice z przejazdami bramnymi oraz parterowe domy z ciekawymi detalami architektonicznymi. Nie sposób też nie wspomnieć o dworku miejskim rodziny Körnerów - rzemieślników produkujących sukno, dzięki którym w XIX wieku miasto przeżywało znaczny rozkwit gospodarczy.  Budynek dawnej Królewskiej Inspekcji Budownictwa Wodnego oraz zalewowe przęsło dawnego mostu fordońskiego spinające brzegi Noteci to kolejne atrakcje turystyczne tej dzielnicy. Mało kto już też pamięta, że ulica Rybaki do 1918 roku nosiła nazwę Kietzstrasse, w latach 30. XX wieku nazywana była ulicą Józefa Piłsudskiego, w okresie okupacji do 1945 roku Horst Wessel Strasse, a po wojnie w okresie stalinizmu nosiła nazwę Józefa Stalina.

W Polsce od kilku lat organizuje się przedsięwzięcia pod nazwą święto ulicy, które cieszą się dużym zainteresowaniem. Programy obchodów obfitują w różnego rodzaju atrakcje, takie jak wystawy plenerowe przypominające historię danej ulicy, historyczne spacery, zabawy i pokazy uliczne, koncerty, które mają na celu promocję danego miejsca. Imprezy integrują mieszkańców, którzy włączając się w obchody święta przyozdabiają ulice, swoje budynki i organizują pikniki. Do działań przyłączają się również lokalne stowarzyszenia i instytucje, które udostępniają obiekty do zwiedzania albo realizacji konkretnych imprez. Taki pomysł zorganizowania święta ulicy mógłby się również zrodzić w Czarnkowie, który za aprobatą mieszkańców danej ulicy przy wsparciu różnych instytucji i włodarzy wpisałby się na stałe w działania promocyjne miasta.

Jest z nami od 1953 roku, pochodził z bydgoskiego Fordonu, ale co wiemy o nim więcej?

Most w Fordonie oddano do użytku po trzech latach prac budowlanych. Projekt wykonał rządowy radca budowlany prof. Georg Christopher Mehrtens. Był to most kolejowo - drogowy, który składał się z 18 przęseł, z czego 5 znajdujących się nad samą Wisłą miało po 100 metrów, a 13 znajdujących się nad terenami zalewowymi liczyło po 62 metry. W sumie most liczył 1325 metrów długości. Realizacja tak dużego projektu wymagała wielkich nakładów finansowych i logistycznych, jednak prace przebiegały bardzo sprawnie i już w czerwcu 1893 roku wybudowano wszystkie filary, obydwa przyczółki i zamontowano część konstrukcji przęseł. Jeszcze tego samego roku oddano do użytku część kolejową (1 listopada) i drogową (15 listopada). Tym samym w momencie oddania go do użytku most fordoński stał się najdłuższym mostem w Rzeszy Niemieckiej, a trzecim w Europie. Do budowy mostu użyto 9 tysięcy metrów sześciennych betonu, 40 tysięcy metrów sześciennych ochrony kamiennej, 27 tysięcy metrów sześciennych muru ceglanego i 3 tysiące metrów sześciennych bazaltu. Łączna waga dźwigara przęsła rzecznego z kratownicami oscylowała w granicach 900 ton, a dźwigara przęsła przylądowego z kratownicami około 460 ton. Górna część mostu bez podpór ważyła 10 500 ton. Łączny koszt budowy wyniósł 8 400 000 marek. 18 przęseł konstrukcji stalowej zostało wykonanych w całości z nowego wówczas materiału, tj. stali zlewnej. Przęsła rzeczne ze stali martenowskiej, lądowe zaś ze stali tomasowskiej. Wykonane zostały w zakładzie metalurgicznym Zagłębia Ruhry: w Harkot z Duisburga (13 przęseł zalewowych) oraz Gutehoffnungshűtte w Oberhausen (5 przęseł rzecznych). Do Fordonu dostały się droga wodną, najpierw rzeką Ruhra do Rotterdamu, następnie Morze Północnym i Morzem Bałtyckim do Gdańska, ostatecznie Wisłą na plac budowy.

Po przyłączeniu części Pomorza i Kujaw do Państwa Polskiego w końcu stycznia 1920 roku, most stał się najdłuższym mostem w Polsce. W okresie dwudziestolecia międzywojennego most nie przechodził gruntowniejszych remontów, dopiero wybuch pożaru, który zniszczył drewnianą jezdnię i chodniki wymusił jego naprawę. Na początku II wojny światowej most uległ uszkodzeniu wskutek działań wojennych. Zniszczone zostały 4 przęsła rzeczne, które całkowicie zablokowały przejazd od strony Fordonu. Naprawy dokonała firma Carla Spaetera GmbH z Hamburga i już 16 czerwca 1941 roku most oddano ponownie do użytku. Niestety w styczniu 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie wysadziły przeprawę. Do rzeki runęły cztery z pięciu przęseł oraz całkowitemu zniszczeniu uległ ufortyfikowany przyczółek od strony Fordonu. W 1946 roku do Wisły runęło piąte przęsło. Po przeprowadzonych pomiarach i badaniach na ocalałych 13 przęsłach stwierdzono, że most nie nadaje się do naprawy i podjęto decyzję o jego rozebraniu. 18 września 1951 roku Zjednoczenie Montażu Mostów "Mostostal" rozpoczęło demontaż stalowej konstrukcji. Prace zakończono w czerwcu 1952 roku. Most przestał istnieć. 13 przęseł, które nadawały się jeszcze do użytku, wykorzystano ponownie. Takim oto sposobem w 1953 roku jedno z przęseł trafiło do Czarnkowa i do dziś możemy się po nim przemieszczać. Jest zachowane w stanie prawie nieruszonym. Zachowały się oryginalne sterczyny i barierki. Zmianie uległa jedynie szerokość mostu, ponieważ został pomniejszony o przejazd kolejowy. A gdzie trafiły pozostałe przęsła? Po dwa znajdują się w Brzegu nad Odrą, Rybołach nad Narwią i Zosinie nad Bugiem, kolejne trzy można obejrzeć w Jarosławiu nad Sanem, a najgorzej zachowały się trzy w Dorohusku nad Bugiem.

W połowie maja 1901 roku podjęto decyzję o wprowadzeniu oświetlenia gazożarowego w Czarnkowie, co tylko utwierdziło władze o słuszności wyboru. Kwestia realizacji budowy przeciągnęła się jednak o rok. Dopiero w lipcu 1902 roku podjęto decyzję o zaciągnięciu pożyczki na kwotę 175.000 marek w Pruskim Centralnym Ziemstwie Kredytowym S. A. (Prussische Zentral-Boden-Kredit A.-G.) w Berlinie. To spowodowało, że prace musiały być prowadzone jesienią i zimą. Bremeńska firma okazała się na tyle solidna, że już 20 grudnia 1902 roku w mieście zapłonęły po raz pierwszy latarnie gazowe. Rentowność gazowni potwierdziła się w pierwszym roku działania. W 1903 roku liczba płomieni prywatnych wyniosła 1500, a roczny zysk wyniósł 200 marek.

W skład budynków gazowni wchodziły: budynek mieszkalno - biurowy, w którym mieszkał gazmistrz, kompleks produkcyjny gazu oraz zbiornik mokry o pojemności 800 m3 gazu. Prawdopodobnie do 1914 roku dobudowano jeszcze kuźnię oraz szopę. Elewację budynku, regularnie przeszytą pełnołukowymi otworami okiennymi, wykonano z czerwonej cegły. Całokształt budynku składał się z różnicowanych gabarytowo brył. W centralnej części znalazł się dominujący masyw piecowni przykryty dachem dwuspadowym. Od południa zwarcie przylegała niższa hala magazynowa węgla o dachu pulpitowym. Od północy do piecowni przylegała masywna i wysoka aparatownia. Od zachodu znajdowały się pomieszczenia zegarowni i warsztatowo - magazynowe, zaś od wschodu hala regeneracji żelaznej rudy darniowej oraz pomieszczenie dla robotników i łaźnia (te obecnie częściowo są rozebrane).

Wyposażenie technologiczne gazowni było porównywalne do innych zakładów tej wielkości. W piecowni znajdowały się dwa piece poziomoretortowe, w których wytwarzany był gaz. Następnie oczyszczanie gazu odbywało się w aparatowni, gdzie początkowo znajdowała się chłodnica powietrzna i płuczka amoniakalna oraz 2 odsiarczalniki. W późniejszym czasie dodano trzecią skrzynię odsiarczalną i chłodnicę wodną. Po aparatowni gaz płynął przez mokry gazomierz stacyjny do zbiornika gazu, gdzie w kolejnych etapach przechodził przez regulator ciśnienia gazu w sieci miejskiej, a dalej oddawany był do gazociągów i odbiorców.

Sukcesywny wzrost zapotrzebowania na gaz wymuszał modernizację oraz rozbudowę wyposażenia technologicznego zakładu. W latach dwudziestych XX wieku dokonano przebudowy i budowy nowych pieców poziomoretortowych w piecowni. Po II wojnie światowej gazownia była wyłączona z eksploatacji aż do końca września 1946 roku. W 1966 roku zbudowano drugi zbiornik mokry gazu o pojemności 1500 m3, zamontowano także instalację rozprężania gazu płynnego. 5 listopada 1985 roku miasto przeszło na gaz ziemny, co doprowadziło do wyłączenia gazowni. W roku następnym zlikwidowano dwa zbiorniki mokre gazu oraz wyposażenie technologiczne. Na początku XX wieku obiekt sprzedano prywatnemu inwestorowi.

W 2024 roku zbiory Muzeum Ziemi Czarnkowskiej powiększyły się o zespół dokumentów z gazowni miejskiej w Czarnkowie. Darczyńcami dokumentów byli Eugeniusz Dobranowski i Kamil Balcewicz. Przekazane materiały naświetlają, jak wyglądała sytuacja zakładu po 1947 roku. Na uwagę zasługują sprawozdania o stanie działalności gazowni, plany budynków czy karty remontowe środków trwałych. Z nich można się dowiedzieć się kiedy i jakie elementy produkcyjne gazowni powstały i były remontowane. I tak na przykład: Numer inwentarzowy: 19. Nazwa środka trwałego: Zbiornik naziemny gazu. Charakterystyka przedmiotu: Zbiornik gazu jest jednodzwonowy wodny o konstrukcji naziemnej z blachy stalowej. Rok budowy: 1902. Oddany do użytku: 1902. Wykonawca: niemiecki (Carl Francke Bremen). Wymiary: średnica dzwonu = 13400 mm, wysokość dzwonu - 6000 mm, grubość blachy - 2 mm powierzchnia dzwonu = 397,5 m2, pojemność 800 3, waga dzwonu + konstrukcja = 7485 kg, średnica basenu 14000 mm, wysokość basenu = 6350mm. Jednak na szczególną uwagę zasługuje teczka ze sprawozdaniem technicznym gazowni z datą początkową 1 czerwca 1934 roku, która uzupełniana była do 31 grudnia 1950 roku. W niej zawarty jest, oprócz podstawowych informacji o pozyskiwaniu gazu, opis przejęcia władzy w Czarnkowie przez władze hitlerowskie w połowie września 1939 roku i opis przejęcia władzy przez Polaków w 1945 roku. Fragment notatki sporządzonej przez Zygmunta Ziętkowskiego z zachowana pisownią. Niemcy uciekli z Czarnkowa i gazowni. Po długim wyczekiwaniu i długich przykrych przeżyciach na wysiedleniu wróciłem do Czarnkowa. W moim byłem mieszkaniu były pustki, trzeba było od nowa się urządzać. Nie od razu można uruchomić gazownię, gdyż zakwaterowali się tam wojska radzieckie. Piece ostygły raptownie i popękały. W piecowni ustawiono bydło i konie. Powstała warstwa mierzwy do pół metra grubości. Węgiel produkcyjny zabierano na cele opałowe w mieście. Każdy się rządził jak najwygodniej szukając po aparatach bimbru czy coś podobnego. Główny zbiornik był kilkakrotnie przestrzelony, a wierzch dzwony poważnie wgnieciony. (...) Gazownia od stycznia 1945 do 30 września 1945 nie była czynna. Po odejściu wojsk przystąpiono do remontu własnymi siłami. Dnia 1 X 1946 r. gazownia ruszyła. Aczkolwiek Kierownik gazowni Walter, był niefachowcem i nie dbał o gazownię, to jednak za staraniem budowniczego miejskiego niemca pobudowano w 1942 r. piec 5cioretortowy o retortach przelotowych. Urządzono również wózek na szynach wiszący do wysypu koksu rozpalonego z retort i przebudowano ładownicę dawniej ręczną na półmechaniczną. Wrócił również były instalator Stróżyński do gazowni i on się przyczynił do uruchomienia gazowni. Jednak dawnych robotników już nie było. Podczas okupacji zmarł na posterunku w Gazowni na udar serca nieodżałowany przeze mnie robotnik Józef Garstka.

Do dzisiaj zachował się oryginalny układ przestrzenny zespołu gazowni. Budynek mieszkalno - biurowy pełni obecnie wyłącznie funkcje mieszkalne, a pozostałe budynki gazowni nie służą już niestety niczemu.

Pierwsi ewangelicy pojawili się w Czarnkowie w połowie XVII wieku. Był to czas tolerancji i wolności religijnej. Ówczesny właściciel miasta Franciszek Sędziwój Czarnkowski, syn Adama Sędziwoja Czarnkowskiego, wystawił dokument zapewniający swobody religijne tym, którzy chcieli osiedlić się w mieście. Następnie w 1685 roku Krzysztof Grzymułtowski okazał się również bardzo tolerancyjny i zwolnił ewangelików zamierzających się wybudować w mieście z płacenia podatków. Dla nowych osadników wydzielono wówczas pod zabudowę parcele położone przy ulicy Kościuszki, Wronieckiej, Placu Zbożowym oraz Placu Kościelnym. Pomimo swobody religijnej ewangelicy długo nie mogli jednak uzyskać pozwolenia na wybudowanie własnego zboru, a praktyki religijne odbywali w czarnkowskiej kolegiacie. Pod koniec XVII wieku otrzymali w końcu zgodę na budowę kościoła, jednakże nie w mieście, ale w Hucie w gminie Czarnków. W Czarnkowie mogli wybudować jedynie szkołę i utrzymywać własnego nauczyciela - bakałarza. W 1772 roku, w wyniku pierwszego rozbioru Polski, Czarnków znalazł się w granicach Prus w ramach tzw. Okręgu Nadnoteckiego. Niosło to dla społeczności wiele zmian, nie tylko w kwestii politycznej, ale też kulturowej i gospodarczej. Za sprawą pruskiej reformy administracyjnej w 1807 roku Czarnków należał do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego do Prowincji Poznańskiej. Utworzono wówczas powiat czarnkowski z siedzibą w Czarnkowie. Znaczną przewagę liczbową, bo aż 72% w powiecie czarnkowskim stanowiła ludność niemiecka. W tym okresie Czarnków przeżywał znaczny rozkwit gospodarczy i przemysłowy. Dzięki dotacjom państwowym nastąpił rozwój dróg, uruchomiono sieć kolejową, wybudowano gmachy użyteczności publicznej, funkcjonowały dwa piece wapienne, cegielnia wapienno - piaskowa, browar parowy, tartak, przędzalnia wełny, mleczarnia, dwie olejarnie, 5 wiatraków, młyny. W 1830 roku gmina ewangelicka uzyskała zgodę na budowę nowego kościoła przy ulicy Kościuszki. W 1818 roku na przedmieściach Czarnkowa, w miejscu piaszczystym, przy drodze do wsi Dębe, parafia ewangelicka założyła cmentarz parafialny. Nie był to jednak pierwszy cmentarz społeczności ewangelickiej, ponieważ najstarsza nekropolia znajdowała się między ulicą Kościuszki, Wroniecką i Młyńską (dawną Młynarską). Ten fakt został potwierdzony w 2012 roku podczas badań archeologicznych prowadzonych w trakcie prac związanych z modernizacją kina. Nowy, kolejny cmentarz przy ulicy Parkowej był dość rozległy, wytyczono na nim główną aleję, od której odchodziły aleje boczne dochodzące do wytyczonych kwater. Kwatery grobów obsadzone były krzewami i otoczone metalowymi ogrodzeniami. W rogu cmentarza, od strony ulicy Wronieckiej, zbudowano murowaną kaplicę, którą potocznie nazywano małym kościołem. Kaplica była budowlą ceglaną, częściowo otynkowaną, jednonawową. Wnętrze doświetlały wysokie, ostrołukowe okna. W drugiej połowie 1944 roku coraz więcej czarnkowskich Niemców opuszczało miasto. Wraz z upływem czasu cmentarz zaczął popadać w zapomnienie i ulegać niszczeniu. Powoli znikały nagrobki wywożone przez szabrowników - pomnikarzy, dla których cenny materiał, jak granit lub marmur, posłużył do budowy nowych nagrobków - polskich. W latach 70. XX wieku bez uzgodnienia z parafią i bez przeprowadzenia ekshumacji usunięto nagrobki, zaś teren przeznaczono pod budowę salek parafialnych, kaplicy, a później w latach 90. XX wieku nowego kościoła katolickiego. Dziś z dawnej nekropolii nie pozostało już nic, oprócz tylko kilku drzew tworzących dawne aleje cmentarne.

Po 1989 roku wydawało się, że przywrócenie pamięci miejscom historycznym będzie naturalnym procesem. Jednakże tak się nie stało. Pamięć o tych, którzy tworzyli miasto zanika bezpowrotnie, dlatego też społecznicy z ramienia Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa przy wsparciu merytorycznym Muzeum Ziemi Czarnkowskiej zamierzają w najbliższym czasie podjąć działania związane z upamiętnieniem cmentarza oraz kościoła ewangelickiego w Czarnkowie. Ponadto planowane jest również wydanie niewielkiej publikacji dotyczącej codziennego życia mieszkańców Czarnkowa przez pryzmat wspomnień ludności wyznania ewangelickiego, która przed II wojną światową wzbogacała wielokulturowość Czarnkowa

    W II połowie XIX i początkach XX wieku nastąpił dynamiczny rozwój Czarnkowa. Postęp w przemyśle, gospodarce, uruchomienie linii kolejowej oraz wzrastająca liczba nowych mieszkańców spowodowały też znaczne zmiany w zakresie budownictwa miejskiego. Do miasta zaczęli przybywać architekci, którzy umiejętnie zagospodarowywali przestrzeń. Powierzono im budowę reprezentacyjnych gmachów państwowych (budynek starostwa, poczty, szpitala itp.), ale też obiektów mieszkalnych i usługowych. Zwarte pierzeje rynku i odbiegających od niego ulic zabudowywano murowanymi kamienicami posiadającymi ciekawe formy architektoniczne. Motywami dekoracyjnymi, detalami architektonicznymi upiększało się elewacje budynków, które akcentowały status społeczny ich właścicieli ale również wykonywaną profesję. 

Do dziś spośród licznych zachowanych kamienic znajdujących się w centrum zabytkowego miasta jedna szczególnie budzi zainteresowanie. Nie sposób jej nie zauważyć, bo jest ozdobną wizytówką deptaku, uwieczniona na licznych pocztówkach oraz zdjęciach miasta. Wzniesiona została w 1892 roku w stylu renesansu niderlandzkiego. Ceglana okładzina pięknie kontrastuje z jasnymi płaszczyznami tynku. Budynek ubogaca narożny wykusz, nakryty hełmem zwieńczonym chorągiewką z datą zakończenia budowy budynku. Wykusz ten podtrzymywany jest wspornikami, jeden z nich zdobi maszkaron- detal w formie ludzkiej głowy o groteskowych rysach. Tych detali architektonicznych jest znacznie więcej, bo na płycinach, na wspornikach1, na zwornikach2 występują główki ludzkie i zwierzęce. Do kamienicy przylega budynek, który pierwotnie wykonany był w konstrukcji ryglowej wypełnionej cegłą. 

   Do dziś fasadę kamienicy zdobi kaduceusz - atrybut boskiego posłańca Hermesa- opiekuna kupców. Gdy przyjrzymy się bliżej zobaczymy w kartuszu dwa węże o zwróconych ku sobie głowach oplatające laskę. Znak ten oprócz potęgi, mądrości i równowagi sił jest również symbolem handlu i pokoju, często mylony z medycyną i laską Asklepiosa. Jedyny taki zachowany detal architektoniczny w Czarnkowie dobrze oddaje zajęcie właścicieli, którzy w tej kamienicy mieszkali. Zazwyczaj pola kartuszowe były przeznaczone dla herbów, inicjałów właścicieli, zasłużonych osób, przedsiębiorców, kupców, architektów i rzemieślników. Z przekazów źródłowych wiadomo, że w 1905 roku kamienicę nabył Otto Scholfluss, który prowadził na parterze sklep z towarami kolonialnymi (w Wielkopolsce zwane składami kolonialnymi). Można było w nim nabyć kawę, herbatę, przyprawy korzenne, tytoń, słodycze, owoce cytrusowe, ryż czyli materiały pochodzące z krajów kolonialnych, spoza Europy (stąd ich nazwa). 

    Dziś detale architektoniczne na budynkach umykają naszej uwadze. Starajmy się jednak wszędzie tam, gdzie to jest możliwe zdobywać informacje o danym obiekcie, jego właścicielu, architekcie, stylu czy roku powstania. Wykonujmy ich fotografie. Wiele dokumentacji niestety nie przetrwało, a wiedza jaką dysponujemy jest tylko szczątkowa. Dziś nic nie znaczące informacje za kilka lat mogą być bardzo przydatne dla wielu specjalistów, nie tylko dla historyków, ale również dla historyków sztuki, architektów i konserwatorów zabytków. 

1Element architektoniczny albo konstrukcyjny podpierający, bogato dekorowany.
2Ozdobny element sztukaterii umieszczony w centralnym punkcie nad oknem lub drzwiami.

                                                                      J. Łukaszewicz „Krótki opis kościołów parochialnych…” (t. I Poznań 1858)

   Do dziś dysponujemy niewielką liczbą źródeł historycznych na temat najstarszych kościołów katolickich w Czarnkowie powstałych w średniowieczu. Jednakże w oparciu o zachowane przekazy źródłowe m.in. autorstwa Juliusza Klemma, J. Łukaszewicza, ks. Ignacego Wincentego Gronkowskiego oraz wizytacje kolegiaty czarnkowskiej wiemy, że w XVI wieku na Przedmieściu Wieleńskim wybudowano kościół pw. św. Andrzeja. Niestety w XVII wieku uległ zniszczeniu. Ze względu na zły stan techniczny właściciele wsi Dębe podjęli się jego ratowania. W 1738 roku przeszedł generalny remont. Odbudowano go w konstrukcji szkieletowej (potocznie zwanej szachulcem), charakterystycznej dla XVIII-wiecznego budownictwa w Wielkopolsce. Do prezbiterium dobudowano zakrystię. W jego wnętrzu znajdował się drewniany ołtarz z obrazem św. Andrzeja, patrona rybaków, podróżników i rzeźników. W 1818 roku z nieznanych do końca przyczyn został rozebrany. 

   Obok kościoła znajdował się szpital, który wybudowano dzięki fundacji Piotra Czarnkowskiego, kasztelana poznańskiego i starosty kcyńskiego. Ówczesne zwyczaje zalecały aby tego typu obiekty znajdowały się poza ścisłym terenem zabudowy. Niemal przy każdym kościele znajdowało się również miejsce pochówku. Dziś ustalenie granic cmentarza nie jest takie proste, ale przekazy źródłowe mówią, że był to teren rozległy i zajmował działki położone pomiędzy ulicą Kościuszki a Ogrodową. W latach 70. XX wieku podczas prac związanych z budową banku PKO SA oraz bloków mieszkalnych odkrywano kości ludzkie, co potwierdzałoby zaistniały fakt. 

   Do dziś jedyną zachowaną pamiątką po tym kościele jest chórek muzyczny, który znajduje się w kościele pw. św. Marii Magdaleny w Czarnkowie nad wejściem do kaplicy Sakramentu Pokuty. W 2022 roku dzięki podjętym przy chórku pracom konserwatorskim historia tego zabytku jak i dawnego kościoła ponownie odżyła. 

   Pomimo iż założenie szpitalne było usytuowane poza miastem placówką tą zarządzała rada miejska, a kościół znajdował się pod opieką nie tylko prepozytora (opiekuna duchownego), ale również w późniejszym czasie kanoników kolegiaty czarnkowskiej. Placówka taka musiała być odpowiednio uposażona, aby mogła dobrze funkcjonować. Do stałego uposażenia należały pola uprawne, ogrody, których w Czarnkowie w ówczesnym czasie nie brakowało. Najczęściej użytkowali je miejscowi plebani, dający biednym w zamian część plonów lub różnego rodzaju jałmużnę. Czasami na rzecz szpitali wpłacano należną dzierżawę. Szpital pw. Świętego Ducha posiadał łan starego pola położonego w pobliżu prepozytora, dwa ogrody oraz dzierżawił trzy domy.  

   Wszelkie informacje na temat szpitala i kościoła pw. Świętego Ducha w Czarnkowie są bardzo szczątkowe. Na podstawie źródeł historycznych wiemy, że uległy one zniszczeniu w wyniku potopu szwedzkiego. Ich istnienie potwierdzają jedynie wizytacje kanoniczne przeprowadzone w kościele pw. Św. Marii Magdaleny w Czarnkowie w XVII i XVIII wieku. W XVIII wieku w miejscu tych obiektów społeczność żydowska wybudowała synagogę, najpierw drewnianą, a w późniejszym czasie murowaną, która została uwieczniona na archiwalnych fotografiach miasta. 

 W dniu 29.08.2024 roku Rada Miasta Czarnków podjęła uchwałę o zmianie nazwy ulicy Geista na Braci Geist, naprawiając tym samym ponad stuletnie niedopatrzenie i oddając cześć tym zasłużonym czarnkowianom.

 Bracia Rudolf i Moryc Geist pochodzili z Czarnkowa. Byli żydowskimi kupcami, którzy zbudowali majątek prowadząc interesy w Berlinie, w drugiej poł. XIX wieku. Nie zapomnieli jednak oni o swoim rodzinnym mieście. Zarówno Moryc (zm. 8.V.1900 r.) jak i Rudolf (zm. 25.II.1906 r.) w swoich testamentach zamieścili zapisy dla miasta w wysokości 10000 marek. Założone zostały przez nich dwie fundacje: "Fundacja Moryca Geista" oraz "Fundacja Rudolfa Geista". Kapitały tych fundacji miały posłużyć ubogim mieszkańcom miasta, zwłaszcza sierotom. Warto zaznaczyć przy tym, że fundacje braci Geist wspierały niezależnie od pochodzenia czy wyznania. Co roku odsetki od zgromadzonego na koncie kapitału służyły pomocy ubogim czarnkowianom.

 Okoliczności ustanowienia ulicy Geista są nieznane - nazwa pojawia się na dawnych planach Czarnkowa. Najprawdopodobniej ulica została nazwana po śmierci pierwszego z braci, a przed zgonem drugiego, w każdym razie na mapie Czarnkowa z 1911 roku jest już nazwa ulicy Geistgasse

 29 sierpnia 2024 roku Rada Miasta głosowała nad wnioskiem o zmianę nazwy ulicy. Wniosek ten był inicjatywą Dawida Malinowskiego, którego poparło wiele osób. W uzasadnieniu zwrócono uwagę, że bracia Rudolf i Moryc Geist, którzy pośmiertnie ofiarowali swój majątek na rzecz miasta wykazali się szacunkiem i przywiązaniem do Czarnkowa. Ponieważ braci było dwóch, należało naprawić wieloletnie niedopatrzenie i przywrócić ich pamięć. Propozycję zmiany pozytywnie zaopiniowała także Gmina Wyznaniowa Żydowska w Poznaniu.

 Uchwała Rady Miasta z dnia 29.08.2024 r. o zmianie nazwy ulicy Geista na Braci Geist przywraca pamięć o zasłużonych dobroczyńcach z historii Czarnkowa. Ich szczodra fundacja przypomina, że niezależnie od dzielących nas różnic jako członkowie jednej wspólnoty jesteśmy zobowiązani zadbać o jej dobro. 

Uczestnicy spaceru zebrali się pod budynkiem Muzeum chwilę przed 11. Zaproszeni do środka mieli okazję zobaczyć otwartą dzień wcześniej wystawę zorganizowaną przez Towarzystwo Miłośników Historii Czarnkowa „Czarnków – nasza pasja”. Tam powitani zostali przez kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, Karolinę Rążewską- Golik.

Po opuszczeniu Muzeum liczna grupa, prowadzona przez muzealników Romkę Bartkowiak i Mikołaja Kułakowskiego skierowała się w górę ulicy Wronieckiej. W krótkich słowach przewodnicy zaprezentowali znajdujące się przy tej ulicy historyczne obiekty – katolicką i ewangelicką szkołę ludową, zwracając uwagę na charakterystyczne detale architektoniczne. Następnie grupa skręciła w ulicę Staroszkolną w kierunku dawnego placu ewangelickiego i ulicą Rzemieślniczą udała się na plac Powstańców Wielkopolskich. Po drodze zatrzymała się przed warsztatem rzemieślnika reprezentującego zapomniany już zawód- powroźnika. Wejście na podwórko jest tam zamknięte piękną, ponad stuletnią bramą drewnianą.

Opuściwszy plac Powstańców, uczestnicy wycieczki skierowali się do kwartału miasta, który niegdyś uważany był za dzielnicę żydowską. Wyzwaniem dla nich było poszukiwanie ukrytych wśród detali architektonicznych świadectw tego dziedzictwa. Przewodnicy wskazali miejsca ważne niegdyś dla Żydów mieszkających w Czarnkowie- miejsce, gdzie kiedyś stała synagoga, szkołę żydowską, mykwę, budynek, gdzie spotykał się kahał. Na uczestnikach spaceru duże wrażenie zrobił odczytany Psalm 121 „Pieśń Schodów”. Numer tego psalmu znajduje się w kartuszu na fasadzie jednej z kamienic na ulicy Łąkowej. Mieszkańcy często go mijają, rzadko jednak zadają sobie trud, by sprawdzić, o który psalm chodzi. Szkoda, gdyż jest to jeden z najpiękniejszych przykładów poezji w Biblii.

Ulicami Wodną i Ciasną spacerowicze udali się na rynek, wstępując po drodze do jednego z bocznych podwórek, gdzie mieli okazję zobaczyć dobrze zachowaną stolarkę w kamienicy. Następnym przystankiem był wzniesiony na początku XX wieku neogotycki budynek starostwa, gdzie przewodnicy przybliżyli historię dawnego powiatu czarnkowskiego i wskazali ciekawsze szczegóły architektoniczne.

Minąwszy ratusz spacer skierował się na ulicę Zamkową i udał się pod dworek Jeskego, po czym zawrócił z powrotem na rynek. Okrążywszy kościół pw. św. Marii Magdaleny uczestnicy spaceru poznali poszczególne etapy budowy „Perły północnej Wielkopolski” i wydarzenia historyczne z nią związane. Następnie przewodnicy skierowali grupę na deptak, gdzie trwały już przygotowania instalacji na Festiwal Kwiatów. Mijając piękne czarnkowskie kamienice grupa skierowała się ulicą Kościuszki do secesyjnej kamienicy Döbelinga, gdzie weszła do charakterystycznego przejazdu bramnego, z wyłożonymi na posadzce żelaznymi prowadnicami dla powozu. Był to ostatni punkt wycieczki tego dnia. Uszczuplona już grupa skierowała się ulicą Strumykową do Muzeum, gdzie nastąpiło miłe pożegnanie.

 Spacery po Czarnkowie to akcja Muzeum ciesząca się niesłabnącą popularnością. Grupy w nich uczestniczące są coraz liczniejsze i, co najbardziej cieszy, coraz więcej w nich jest dzieci i młodzieży. Już w trakcie sobotniego spaceru pojawiły się pytania, kiedy następny? Zapraszamy do śledzenia Facebooka Muzeum, na którym znajdują się wszelkie informacje.

Mikołaj Kułakowski

Stave Jobs

W piątek tj. 09.08.2024 r. w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej odbył się wernisaż wystawy pod nazwą: „Czarnków- nasza pasja”. Wernisaż wystawy otworzyli Dyrektor Miejskiego Centrum Kultury Jan Pertek oraz Burmistrz Miasta Czarnkowa Jacek Klimaszewski, który oficjalnie zainaugurował również obchody Dni Ziemi Czarnkowskiej. Do gospodarzy przyłączył się Prezes Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa Piotr Szlanga, który podziękował wszystkim za obecność, a członkom towarzystwa za pracę i zaangażowanie. Głos zabrała również Posłanka na Sejm RP Maria Małgorzata Janyska, która podkreśliła jak ważni są ludzie, którzy budują charakter miasta, a instytucje kulturalne powinny wspierać ich działania.

 Tematem przewodnim wystawy był nie tylko sam Czarnków i jego historia, ale przede wszystkim pasje konkretnych ludzi związanych z towarzystwem, którzy czerpią z nich radość i niezwykłą satysfakcję. Na wystawie zaprezentowano fotografie Czarnkowa, przedstawiające niepowtarzalne zaułki historycznego miasta, ale również takie, które obrazują dawny, zapomniany już Czarnków oraz ten, który mijamy na co dzień. Ponadto przedstawiono m.in. kroniki rodzinne, osobiste pamiątki i dokumenty, modele statków i okrętów, obrazy wyszywane haftem krzyżykowym, statuetki i puchary dla biegaczy biorących udział w maratonach, kolekcjonerskie karty piłkarskie, archiwalne mapy, pocztówki, szklane butelki pochodzące z czarnkowskiego browaru, przedmioty związane z historią krótkofalarstwa w Czarnkowie, a nawet motocykl WFM M06 125 wyprodukowany w 1963 roku. W gronie wyróżnionych osób, które użyczyły na potrzeby wystawy swoje materiały znaleźli się: Jadwiga Czarnecka, Kornelia Izydor, Romka Bartkowiak, Sławomir Czarnecki, Piotr Szlanga, Jacek Kłos, Paweł Pasternak, Jerzy Litwin, Jacek Szymczak, Dominik Kazrath, Ryszard Górski, Paweł Garstka i Michał Bartkowiak. Wystawa ta stanowi zapewne sentymentalną podróż do przeszłości, ale także ukazuje naszą zwykłą codzienność, wypełnioną ciekawymi zainteresowaniami. Dla niektórych jest to pewna forma kreatywnego odpoczynku, czas resetu, ale też budowania motywacji do dalszych działań, które mogą za jakiś czas dawać ogromną satysfakcję. Nad aranżacją i odpowiednim zaprezentowaniem użyczonych obiektów czuwali pracownicy Muzeum. Zainteresowanie wystawą było ogromne i przeszło najśmielsze oczekiwania organizatorów. Tak wysoka frekwencja dowodzi, jak ważne i cenione są oddolne inicjatywy ludzi, którzy realizując różne projekty i rozwijając swoje pasje wpływają pozytywnie na rozwój kulturalny Czarnkowa. 

Romka Bartkowiak

 Muzeum Ziemi Czarnkowskiej

Kościół pw. Św. Marii Magdaleny w Czarnkowie zgodnie z zamysłem jego założycieli i fundatorów Czarnkowskich herbu Nałęcz i Swinarskich herbu Poraj stał się mauzoleum grobowym tych dwóch możnych rodów. W jego podziemiach pochowano bowiem zmarłych z rodziny Czarnkowskich, w tym Adama Sędziwoja i Katarzynę Czarnkowskich oraz Mikołaja i Annę Swinarskich, a także ich dzieci. W XIX wieku podczas prac renowacyjnych krypt dokonano powtórnego pochówku zmarłych rodziny Czarnkowskich na cmentarzu przykościelnym pozostawiając jedynie w kryptach kościoła przedstawicieli zacnych rodów oraz księży. 

 Czarnkowska świątynia, której budowa przypada na lata 1580-1586 stanęła na miejscu starszej, prawdopodobnie drewnianej. Nie wiadomo, gdzie dokładnie założono pierwszy cmentarz, czy w pobliżu obecnego kościoła czy też przy drewnianym kościele. Drugi powstał zapewne od momentu konsekracji tej świątyni i znajduje się do dziś pomimo, iż nie zachowały się na nim żadne widoczne nagrobki. Nie ma wątpliwości, że to właśnie Czarnkowscy wznieśli obecny kościół pw. Św. Marii Magdaleny, gdyż kaplice rodowe należały właśnie do tej rodziny. Znajdują się one po północnej i południowej stronie kościoła. W XIX wieku pod kaplicą Pana Jezusa zwaną również kaplicą Biczowania Pana Jezusa znajdował się cynowy sarkofag, w którym złożono ciało 72-letniego Adama Sędziwoja Czarnkowskiego i jego żony. W XVIII wieku od strony północnej kościoła dobudowano kaplicę pw. Św. Antoniego Padewskiego, w podziemiach której pochowani zostali ówcześni właściciele miasta Swinarscy herbu Poraj. W całym kościele jest łącznie siedem krypt, które na co dzień nie są dostępne, a wejście do nich jest znacznie utrudnione. Krypta była formą pochówku, na którą stać było tylko bogate rodziny, przedstawicieli rodu bądź osoby duchowne. Przeciętny mieszczanin chował swych bliskich w kwaterach ziemnych na cmentarzach parafialnych wewnątrz lub na zewnątrz kościoła. Dla samobójców czy grzeszników, przeznaczone były miejsca wyłącznie poza granicami miasta. 

We wtorek tj. 02 lipca br. w obecności księdza proboszcza Krzysztofa Makosza, Burmistrza Miasta Czarnkowa Jacka Klimaszewskiego, przedstawicieli Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Poznaniu, Delegatury w Pile Iwony Żerebiło, Kingi Kłysz, Roberta Gudelawiczusa, pracowników Muzeum Ziemi Czarnkowskiej Karoliny Rążewskiej-Golik i Romualdy Bartkowiak, regionalistów Sławomira Czarneckiego i Marcina Geremka oraz osób pomagających przeprowadzono oględziny wnętrza krypt znajdujących się pod posadzką w centralnej części prezbiterium oraz obok głównego ołtarza. Głównym celem lustracji było sprawdzenie ich stanu zachowania oraz trumien znajdujących się w krypcie. Wejście do krypty pod prezbiterium przysłonięte było kamienną płytą (epitafijną) z nieczytelnymi, wytartymi już inskrypcjami. W krypcie tej na ceglanej posadzce znajdowało się pięć trumien, w których pochowani zostali m. in. księża.Ściany oraz sklepinie krypty pokryte jest cienką warstwą tynku oraz zaprawą wapienną. Ze względu na brak czasu nie było możliwe dokładnie rozpoznanie poszczególnych trumien i ich wyposażenia, czyli uzyskania istotnych informacji na temat historii tego miejsca. Jak wynika ze źródeł pisanych, w XVIII i XIX wieku krypta, której powierzchnia sięga około 8 m² stała się miejscem pochówku księży związanych z tą świątynią. Pochowani byli w niej bowiem proboszczowie oraz kanonicy kościoła, m.in. ks. Józef Brodnicki (1712-1736), ks. Jan Poradowski (1789-1799), ks. Kazimierz Tecław (1789-1799) oraz ks. Jakób Szwanke (1791-1816)1. O obecności księży w trumnach świadczą pozostałości drewnianych kielichów, którymi zostali obdarowani oraz fragmenty ornatu oraz stuł. Wielkość oraz kształt w formie trapezu zachowanych trumien wskazują na pochówki z XVIII i XIX wieku. Trumny nosiły również ślady malowania zewnętrznych powierzchni desek. Zdobione były ponadto motywami dekoracyjnymi w postaci krzyży umieszczanych na górnej desce wieka z ramionami zakończonymi trójliście przechodzącymi na boczne ścianki trumny oraz monogramem maryjnym. Znalezione na bokach trumien nity świadczą o obijaniu jej tkaninami. Dno trumny wyścielano trocinami. 

Po lewej stronie ołtarza w prezbiterium znajduje się ukryte wejście do kolejnej krypty, do której prowadzą metalowe drzwi o trzech zamkach z datą 1850 przysłonięte obecnie drewnianą boazerią. Z biegiem czasu krypta ta stała się skarbczykiem. Niegdyś kościół był wyposażony w sprzęty liturgiczne wykonane ze srebra, złota oraz cennych kamieni, ornaty czy przedmioty niezbędne w posłudze kościelnej, które przechowywano właśnie w tym miejscu. Obecnie w skarbczyku nie zarejestrowano żadnych przedmiotów świadczących o pierwotnej funkcji tego miejsca. 

Od XVI wieku dzieje czarnkowskiej świątyni były silnie związane z losami rodów Czarnkowskich i Swinarskich. To oni byli jej fundatorami, podejmowali decyzje w sprawie jej remontów i ważnych inwestycji. Świątynia ta jednak służyła im także jako miejsce pochówku. Miejscem pochówku stała się również dla księży proboszczów służących w czarnkowskiej parafii. Wspólne oględziny krypt utwierdziły wszystkich w przekonaniu, że kościół pw. Św. Marii Magdaleny wymaga dalszej dogłębnej analizy a w przyszłości szczegółowego rozpoznania pod względem historycznym i archeologicznym. 

1 Daty w nawiasach uwzględniają lata posługi księży w kościele pw. Św. Marii Magdaleny w Czarnkowie.

PRL jaki był, taki był. Wielu jeszcze go dobrze pamięta. Bywało biednie, szaro, siermiężnie- czasem nawet groźnie. Czasem jednak bywało też całkiem znośnie, ba, nawet fajnie. W końcu dla tych, co pamiętają, był to czas młodości. Czas dobranocek, zabaw z rówieśnikami do późna przy trzepaku, czas pierwszych imprez… i miłości. Pierwsza praca, pierwszy samochód, pierwsze dziecko…

O tym obliczu PRL mówi wystawa „WSPOMNIEŃ CZAR-nków” w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Próżno na niej szukać „Solidarności” i ZOMO, martyrologii i planów sześcioletnich. Są zwykłe czarnkowskie sprawy: kawiarnia „Elka”, pralka „Światowid”, Meblomor i mnóstwo dobrej energii.

Wystawa składa się z dwóch części. Na pierwszej sali odwiedzający przenosi się w czasie do mieszkania rodem z PRL. Przedstawione obiekty pochodzą ze zbiorów Muzeum Ziemi Czarnkowskiej oraz od mieszkańców Czarnkowa i okolic. Wśród nich dostrzec można meble z 1958 roku, popularne fotele typu „Lisek”, a także telewizor z 1963 roku, gramofon „Bambino”, diaskop „Ania” czy nylonowe rajstopy z lat 70-tych XX wieku.

Druga część wystawy prezentuje nie pokazywane wcześniej zdjęcia dokumentujące różne momenty z życia peerelowskiego Czarnkowa. Oprócz widoków miasta nie brak tu zwyczajnych scenek z życia. Są zatem oficjele na trybunie z okazji pierwszego maja. Zdjęcia z koncertów w czarnkowskim amfiteatrze. Kultowa kawiarnia „Elka”, a nawet przerażająca czarna wołga sfotografowana gdzieś na ulicach Czarnkowa!

Charakter wystawy, zrealizowanej z lekkim przymrużeniem oka znalazł również swoje odbicie w wernisażu. Pracownicy muzeum, którzy już na etapie zbierania obiektów spotkali się z żywą i entuzjastyczną reakcją zaproponowali nową formę otwarcia. W materiałach promocyjnych znalazło się zaproszenie do wspólnej zabawy i przebrania się w stroje w klimacie rodem z epoki. Nie zabrakło odważnych, którzy odkurzyli schowane jeszcze gdzieś kreacje lub popuścili wodze fantazji stylizując współczesne ubrania. Oczywiście, poczęstunek również musiał być odpowiedni- kawa i herbata serwowane w szklankach w koszyczkach, oranżada, koreczki serowe z ogórkiem i kiełbasą, chlebek ze smalczykiem oraz paluszki i krakersy. Wszystko, by wczuć się w klimat.

Pomimo chaotycznej pogody tego dnia frekwencja dopisała. Nie zabrakło dzieci, które przyszły z rodzicami lub dziadkami i z cierpliwością znosiły wykłady jak działała pralka „Światowid”. Szczególną atrakcją była możliwość przejażdżki zabytkowym Fiatem 125p, którą zapewnił właściciel pojazdu Michał Bartkowiak. Przybyli także członkowie stowarzyszenia PCT Fiat 126p i klasyki PRL oczywiście na niezapomnianych maluchach.

Wystawa „WSPOMNIEŃ CZAR- nków” nie mogłaby dojść do skutku gdyby nie pomoc wielu przyjaciół Muzeum, którzy podzielili się swoimi pamiątkami. Szczególne podziękowania należą się Piotrowi Szlandze, Alinie i Jarosławowi Idasiom, Wiesławie Karlińskiej oraz Annie Szafran. Dziękujemy także wielu innym, którzy pomogli stworzyć „WSPOMNIEŃ CZAR-nków”.

Wystawę można zobaczyć w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej do 31 lipca 2024 r., od wtorku do piątku w godzinach 10.00-16.00 oraz w soboty między 11.00 a 16.00. Zapraszamy!

Fotorelacja na https://www.facebook.com/share/p/4SaZZBGhWEnkvavA/

Zapraszamy do obejrzenia fotorelacji na naszym profilu Facebook: https://www.facebook.com/photo/?fbid=866807955489243&set=pcb.866808572155848

Słowo wotum pochodzi od łacińskiego czasownika voveo, vovero, co oznacza ślubować, obiecywać, ofiarować. Gest wotywny znany był już w starożytności, występował zarówno u Greków, jak i u Rzymian. 

W kościele pw. Św. Marii Magdaleny w Czarnkowie w nawie bocznej północnej znajduje się późnobarokowy ołtarz Matki Boskiej Różańcowej z XVIII wieku, w którym umieszczono obraz z około 1616 roku przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem-prawdopodobnie dar dla Adama Sędziwoja Czarnkowskiego, kolatora tej świątyni i ówczesnego właściciela miasta. Obraz ten nosi wyraźne cechy rzymskiego wizerunku Salus Populi Romani (Wybawienie Ludu Rzymskiego) z Bazyliki Santa Maria Maggiore (Matki Boskiej Większej) w Rzymie, zwanej także Bazyliką Matki Boskiej Śnieżnej. Przedstawia Madonnę ubraną w niebieski płaszcz i ciemnoczerwoną suknię trzymającą Dzieciątko Jezus. Na jej prawym ramieniu widać sześcioramienną gwiazdę, charakterystyczną dla tego typu ikonograficznego.

W epoce sarmatyzmu w miejscach otaczanych szczególnym kultem, panował zwyczaj składania daru wotywnego przez wiernych w podziękowaniu za otrzymane łaski lub w celu wyproszenia za wstawiennictwem Matki Boskiej konkretnych próśb. Wota zawieszane były głównie na ołtarzach przy obrazach z przedstawieniem Matki Boskiej, Chrystusa, świętych, bezpośrednio przy relikwiach świętych czy też przy krucyfiksie. W czarnkowskim kościele do dziś zachowały się wota ofiarowane przez parafian, będące świadectwem kultu Matki Bożej. Oprócz wotów składanych przy obrazie Matki Boskiej z Dzieciątkiem umieszczano je również na rzeźbach, czego przykładem jest rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego z XVII wieku, na której jeszcze w XIX wieku zawieszone było złote serce, trzy małe krzyżyki oraz korale. 

Zwyczaj ten przejęty został także przez chrześcijan. Jako wota składano i składa się do dziś różnorodne przedmioty: pęki korali, pierścionki, ryngrafy, odznaczenia, szable, zegarki. Plakiety wotywne pojawiły się w XVI wieku, a najwięcej z nich zachowało się z XVIII wieku. Przeważnie mają formę prostokątną z grawerowanymi lub repusowanymi (reliefowymi) przedstawieniami. Wykonywano je ze srebra, ale równie często ze srebrzonej blachy miedzianej, a ich twórcami byli zarówno najwybitniejsi artyści, jak i zwykli rzemieślnicy, kowale czy odpustowi twórcy. Wyroby zwykłych rzemieślników charakteryzują się często prostym wykonaniem, a wizerunki ludzi i zwierząt są bardzo schematyczne. Wśród zachowanych plakietek wotywnych na terenie ziem polskich najczęściej występują w kształcie prostokąta, serca i części ciała. Plakietki w kształcie części ciała wyrażały prośbę bądź dziękczynienie za ocalenie zdrowia i życia. Wotami proszono o pomyślność dla osób, na przykład niemowląt (wówczas na plakietach pojawiał się wizerunek dziecka w powijakach), ale też dla zwierząt (plakiety w kształcie krowy, konia czy owcy). Wśród plakiet wotywnych są także wyobrażenia Matki Boskiej, Chrystusa, wyobrażenia świętych, wotantów adorujących świętą postać, czy też panoramy miasta. Wizerunkom na plakietach mogą towarzyszyć również daty, inskrypcje, herby, monogramy lub bardziej rozbudowane teksty. Wotanci przedstawiani na plakietkach najczęściej ukazywani są w postawie klęczącej, symbolizującej pokorę, uniżenie oraz akt oddania się Bogu w opiekę.

Plakiety wotywne w Czarnkowie posiadają znaczną wartość historyczną. Są nie tylko świadectwem dawnej pobożności, ale stanowią ciekawe elementy rzemiosła artystycznego. Wśród zachowanego zbioru najczęściej powtarzają się plakiety w kształcie prostokąta, kwadratu, serca oraz części ciała. Motywem przewodnim jest głównie postać Matki Boskiej oraz monogram Chrystusa IHS. Do najstarszych zachowanych plakiet należy zapewne plakieta w kształcie serca z wizerunkiem Matki Boskiej na obłoku z 1674 roku, następnie w kształcie kwiata z 1690 roku oraz Chrystusa Zmartwychwstałego z 1703 roku. Od jakiegoś czasu przyjęło się mówić, że te maleńkie przedmioty to nic innego jak modlitwa „zaklęta w srebrze”. Niosą bowiem ze sobą osobistą historię, ukryte treści, które mogą wzbudzać zarówno lęki, ale również dawać ludziom nadzieję. Często nie są znane intencje ofiarodawców, ale być może nie każdy chciał się nimi podzielić. Podczas analizowania tych przedmiotów zauważyć można, że w kościołach katolickich w większości przypadków związane były głównie z ludzkim zdrowiem, które było i jest najcenniejszą wartością. Pojawiały się również dary składane podczas licznych niepokojów, wojen, klęsk żywiołowych, które dotykały miasta i bezpośrednio ich mieszkańców. Wota w czarnkowskim kościele nigdy nie pojawiły się w szerszym obiegu naukowym. Wzmianki o nich widzimy w aktach z wizytacji kościoła, w pierwszej monografii o kościele autorstwa księdza Ignacego Gronkowskiego z 1886 roku, czy też w wydanym w 2022 roku przewodniku o kościele. Być może w najbliższej przyszłości wzbudzą szersze zainteresowanie i zostaną szczegółowo opracowane. 

W 1989 roku kierownictwo PZPR znajdowało się w trudnej sytuacji. Gospodarka znajdowała się w opłakanym stanie. Szalała wysoka inflacja, czarny rynek kwitł. W społeczeństwie wzbierał gniew. Wiosną i latem 1988 roku przez kraj przetoczyła się fala strajków, wywołana podwyżką cen jedzenia. Co gorsza, strajki, które wybuchły z przyczyn ekonomicznych, szybko zaczęły nabierać politycznego charakteru. Protestujący domagali legalizacji niezależnych związków zawodowych- podobnie jak w 1980 roku. W 1988 roku „Solidarność” nie miała możliwości legalnego działania. Stan wojenny, wprowadzony w grudniu 1981 roku, poważnie osłabił opozycję demokratyczną. Jej najbardziej charyzmatyczni liderzy zostali zatrzymani, ci, którzy uciekli, musieli się ukrywać. W dodatku opozycja była podzielona- rozrywały ją osobiste animozje, ciągłe oskarżenia o agenturalność a także  rojenia radykałów o zbrojnym powstaniu. W kierownictwie PZPR ścierały się dwie koncepcje uspokojenia sytuacji. Generał Kiszczak, minister spraw wewnętrznych, dążył do rozwiązania siłowego, natomiast grupa skupiona wokół Stanisława Cioska dążyła do porozumienia z opozycją i zreformowania systemu. Wobec skali strajków i braku wsparcia z ZSRR przeważyła koncepcja pokojowa.
 Dzięki pośrednictwu Kościoła władza komunistyczna zasiadła do Okrągłego Stołu z umiarkowanym odłamem opozycji, skupionym wokół Lecha Wałęsy. Negocjacje, trwające od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku zakończyły się zawarciem kompromisu. Zgodnie z nim powołany miał zostać urząd Prezydenta PRL a także senat. Do nowego parlamentu miały zostać przeprowadzone wybory, częściowo wolne. Strona rządowa zapewniła sobie w czasie negocjacji większość w sejmie- 65%, czyli 299 miejsc. O pozostałe 161 miejsc mieli ubiegać się kandydaci „bezpartyjni”. Senat miał zostać wyłoniony w swobodnych wyborach. Wyboru prezydenta miało dokonać natomiast Zgromadzenie Narodowe, czyli sejm i senat na wspólnym posiedzeniu. Uzgodniono także szczegóły ordynacji wyborczej, która okazała się być skomplikowana.  Kandydaci do sejmu ubiegali się o miejsca z okręgów wyborczych, których przypadało 2 do 5 na województwo. Wyborca dokonywał wyboru na każdy mandat z okręgu na osobnej liście. Zgodnie z umową, jeden mandat był zarezerwowany dla kandydatów bezpartyjnych. Aby oddać głos ważny należało skreślić nazwiska wszystkich kandydatów, oprócz tego, na którego się głosowało. Mandat obejmował kandydat, który otrzymał ponad 50% głosów z okręgu, a jeśli żaden nie osiągnął tego progu- dwóch z najwyższym poparciem przechodziło do drugiej tury. Oprócz tego obowiązywała także lista krajowa, z której obsadzonych miało być 35 miejsc w sejmie. Na liście krajowej zebrani byli najważniejsi dygnitarze komunistyczni i liderzy partii satelickich. Władze komunistyczne był tak pewne siebie, że nie zawarły w ordynacji żadnego bezpiecznika na wypadek, gdyby kandydaci z listy krajowej nie dostali się do sejmu, co miało się na nich zemścić.
 Wybory do senatu były w pełni wolne. Senatorów wybierano po dwóch w każdym województwie. Jedynie w województwach warszawskim i katowickim były trzy mandaty do obsadzenia. Podobnie jak w przypadku kart do głosowania na posłów, głosując na określoną osobę należało skreślić jej kontrkandydatów.
 Już 7 kwietnia 1989 roku Sejm PRL dokonał odpowiedniej nowelizacji Konstytucji PRL, powołując senat i urząd Prezydenta. 13 kwietnia Rada Państwa podjęła uchwałę o przeprowadzeniu wyborów 4 czerwca z drugą turą 18 czerwca. Już kilka dni później- 17 kwietnia- sąd zarejestrował NSZZ „Solidarność” a wkrótce potem „Solidarność” Rolników Indywidualnych.
 Pomimo zawarcia kompromisu z częścią opozycji, PZPR nie dostrzegała zagrożenia dla swojej władzy. Kompromis miał posłużyć do wykorzystania „Solidarności”, podzielenia się z nią odpowiedzialnością za niepopularne reformy. Kierownictwo PZPR było całkowicie odrealnione, nie zdawało sobie sprawy z nastrojów społecznych i własnej niepopularności. Realną obawą poruszaną na zebraniach Komitetu Centralnego była reakcja zachodu na wypadek gdyby żaden z przedstawicieli opozycji nie dostał się do sejmu. Obawa ta nie przeszkadzała jednak PZPR rzucać kłód pod nogi prowadzącemu kampanię Komitetowi Obywatelskiemu „Solidarność”. Już sama data wyborów oznaczała mało czasu na zorganizowanie kampanii, zwłaszcza dla „Solidarności”, nie dysponującej dużymi środkami. O miejsca dla bezpartyjnych ubiegali się również ludzie związani z władzą, tylko w teorii niezależni, jak np. Jerzy Urban. Na szczeblu lokalnym zdarzały się kłopoty z rejestracją opozycyjnych kandydatów. Kandydaci i działacze byli nachodzeni przez milicję i SB. Stale zrywane były plakaty „Solidarności”. Zdarzały się również pobicia.  Olbrzymim problemem był dostęp do mediów. Choć przyznano opozycji czas antenowy w telewizji, był on ograniczany i pilnie obserwowany przez cenzorów- np. jeden z programów Jacka Fedorowicza został zdjęty z anteny, za to, że pokazał jak należy skreślić wszystkich kandydatów z listy krajowej.
 Pomimo tych kłopotów, kampania wyborcza strony solidarnościowej przebiegała sprawnie.
Lokomotywą wyborczą był Lech Wałęsa, który choć sam nie startował, cieszył się dużą popularnością. Kandydaci „Solidarności” nazywani byli „drużyną Wałęsy”- większość z nich została sfotografowana z przyszłym prezydentem. Opozycyjni kandydaci organizowali wiele spotkań i mityngów, na których szeroko kolportowane były ulotki, tzw. ściągi wyborcze, na których zaznaczone było jak należy głosować. Popularne były zwięzłe, wpadające w ucho hasła, np.: „My nie chcemy uszatego, wybieramy Łapickiego”. 8 maja 1989 roku ukazał się pierwszy numer „Gazety Wyborczej”, której redaktorem naczelnym został Adam Michnik. Była to pierwsza, wielkonakładowa gazeta opozycyjna, prezentująca sylwetki członków „drużyny Wałęsy” i prezentująca punkt widzenia opozycji. W kampanię włączył się także Kościół Katolicki, udostępniając swoje wnętrza i wspierając kandydatów.
 W połowie maja do niektórych aparatczyków zaczęło docierać, że sprawy nie idą w dobrym kierunku. W prowadzonym przez siebie dzienniku premier Mieczysław Rakowski zapisał: „16 maja – Jeśli 10 mln ludzi posłucha wezwań opozycji, to wszyscy przepadniemy. 18 maja – Partia jest nadal w defensywie. Nie ulega już dziś wątpliwości, że nie jest przygotowana do walki. Złożyło się na to wiele przyczyn. 45 lat sprawowania władzy bez opozycji rozleniwiło PZPR. Inna przyczyną jest brak wiary w jej przyszłość, a gruncie rzeczy w socjalizm”. Nie zburzyło to jednak istniejącego w aparacie PZPR triumfalizmu i samozadowolenia.
 Pierwsza tura wyborów odbyła się 4 czerwca 1989 roku i przyniosła PZPR katastrofę wręcz biblijnych rozmiarów. Przy frekwencji wynoszącej 62% z listy krajowej do sejmu dostało się tylko dwóch kandydatów- profesorowie Mikołaj Kozakiewicz i Adam Zieliński. Przepadły takie nazwiska jak: Stanisław Ciosek, Stanisław Kania, Czesław Kiszczak, Mieczysław Rakowski. Z 261 jeden mandatów przyznanych stronie rządowej w ramach ugody okrągłostołowej udało się obsadzić… trzy mandaty. Żaden inny kandydat nie przekroczył wymaganych 50%. W wyborach do senatu przepadli wszyscy kandydaci związani z PZPR. Tymczasem kandydaci wspierani przez „Solidarność” zajęli 160 ze 161 mandatów przeznaczonych dla kandydatów bezpartyjnych oraz 92 foteli senatorskich. Wybory 4 czerwca okazały się być wielkim wotum nieufności dla PZPR. Na domiar złego okazało się, że „Solidarność” cieszyła się nadspodziewanie wysokim poparciem w obwodach zamkniętych dla wojska.    
 Szok związany z wynikami wyborów był równie wielki dla „Solidarności”. Jej liderzy nie doceniali zniechęcenia władzą socjalistyczną oraz własnej popularności. Obawiając się, że zdeterminowany reżim sięgnie po rozwiązania siłowe by ocalić swoją pozycję, „Solidarność” zgodziła się na zmianę ordynacji wyborczej, pozwalającą rozdysponować mandaty listy krajowej pomiędzy okręgi. Wskazywano przy tym na przykład płynący z Chin, gdzie w nocy z 3 na 4 czerwca władze komunistyczne dokonały masakry protestujących na placu Tianmen. 
 Druga tura odbyła się 18 czerwca 1989 roku. Nie wzbudziła ona tak wielkiego zainteresowania jak pierwsza Wzięło w niej udział zaledwie 25% uprawnionych do głosowania. „Solidarność” zdobyła jeden brakujący jej mandat posła i siedem senatorskich- jedynym niesolidarnościowym senatorem został niezależny Henryk Stokłosa z województwa pilskiego. Żaden z kandydatów z listy krajowej, upokorzonych w pierwszej turze nie zdecydował się startować ponownie. PZPR i jej koalicjanci obsadzili przyznane im mandaty, ale w szeregach koalicji panowały minorowe nastroje.
 W wyniku wyborów 4 czerwca 1989 roku legła w gruzach koncepcja PZPR na utrzymanie władzy. Stało się jasne, że Jaruzelski i jego ekipa nie cieszą się poparciem społecznym. Liderzy skupieni na liście krajowej nie znaleźli się w sejmie. PZPR musiał również zacząć oglądać się na swoje przybudówki- Zjednoczone Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne i inne- które zwątpiły w szczelność monopolu władzy. 3 lipca na łamach „Gazety Wyborczej” ukazał się artykuł Adama Michnika pod tytułem „Wasz prezydent, nasz premier”, postulujący zawiązanie się koalicji „Solidarności” z reformatorską częścią obozu władzy. Ostatecznie Zgromadzenie Narodowe wybrało Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta, jednak próba utworzenia rządu przez generała Kiszczaka spełzła na niczym. W tej sytuacji 17 sierpnia 1989 roku doszło do zawiązania koalicji pomiędzy KO „Solidarność”, ZSL i SD, która rekomendowała Tadeusza Mazowieckiego na premiera. Kandydatura ta została przyjęta za przyzwoleniem PZPR, która objęła w nowym rządzie resorty siłowe. Nowy rząd został zaprzysiężony 12 września 1989 roku- Tadeusz Mazowiecki został pierwszym niekomunistycznym premierem Polski po II wojnie światowej.
 Wybory kontraktowe okazały się być ważną cezurą w historii Polski. W oczach kierownictwa PZPR były one wybiegiem, który miał pomóc rozładować napiętą sytuację wewnętrzną. Nie doceniło ono własnej niepopularności i to doprowadziło do utraty władzy przez reżim komunistyczny. Wybory 4 czerwca, choć nie były w pełni demokratyczne, zaczęły gwałtowny proces przemian, który doprowadził do powstania demokratycznej III RP. Dla polskiego społeczeństwa były one okazją do bezkrwawego rozliczenia się z władzą komunistyczną, swoistym pojedynkiem- co doskonale wyraził słynny plakat z tego okresu autorstwa Tomasza Sarneckiego.
 

Złoty polski jest walutą obowiązującą w Polsce już od stu lat. Wprowadzony został w 1924 roku w wyniku słynnej reformy walutowej Władysława Grabskiego. W ciągu tego stulecia zaszło wiele zmian- nie tylko w szacie graficznej, ale też w wartości względem złota. Fascynujące dzieje popularnej „złotówki” przedstawia wystawa „Sto lat polskiej złotówki. Od reformy Grabskiego do współczesności” w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Przedstawia ona numizmatyczne zbiory Jacka Kłosa, zapalonego kolekcjonera i znawcy z pięćdziesięcioletnim stażem. Kolekcja obejmuje numizmaty z okresu II RP, PRL i współczesne. Wystawę wzbogacają plansze przedstawiające historię złotówki w zarysie.
 Wystawa została uroczyście otwarta w piątek, 26.04.2024 roku. Po powitaniu gości przez nową kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej,  Karolinę Rążewską- Golik, głos zabrała honorowa patronka wystawy, Posłanka Maria Małgorzata Janyska. Odczytała ona list od wnuczki Władysława Grabskiego, Marszałkini Senatu RP Małgorzaty Kidawy- Błońskiej.
  Po powitaniu gości krótki rys historyczny przedstawił pracownik Muzeum, Mikołaj Kułakowski. Następnie zebrani na wernisażu goście mieli przyjemność wysłuchania komentarza od właściciela kolekcji a zarazem kuratora wystawy, Jacka Kłosa. Przedstawił on dzieje złotówki z punktu widzenia kolekcjonera i opowiedział o najciekawszych eksponatach ze swoich zbiorów. Wśród zwiedzających było wielu zbieraczy monet, więc nie zabrakło ciekawych pytań i dyskusji. 
 W związku z setną rocznicą wprowadzenia Złotego polskiego, warto wspomnieć, jak ten proces przebiegał. Po odzyskaniu niepodległości jesienią 1918 roku sytuacja gospodarcza młodego państwa polskiego była bardzo trudna. Znaczna część terytorium kraju była zniszczona przez działania wojenne, szalała wysoka inflacja. W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości środkiem płatniczym w Polsce była marka polska, waluta odziedziczona po okupacyjnych władzach niemieckich z czasów I wojny światowej. W 1923 roku inflacja sięgnęła niebotycznych 1350%.  
 Władze polskie zdawały sobie sprawę, że bez uzdrowienia finansów publicznych wprowadzanie złotego pozbawione jest sensu. Zadania tego podjął się wybitny ekonomista, Władysław Grabski. Stanął on na czele pozaparlamentarnego rządu ekspertów, samemu obejmując tekę ministra finansów. Aby umożliwić mu dzieło reformy, sejm przyznał Grabskiemu szczególne uprawnienia, znacznie ograniczając swoją władzę. Pierwszy etap reformy zakładał poprawę sytuacji  budżetowej. Wprowadzony specjalny, jednorazowy podatek od majątków powyżej 10000 franków. Ograniczono wydatki na administrację publiczną i państwowe przedsiębiorstwa. Dzięki temu już w lutym 1924 roku budżet osiągnął stan równowagi, a dzięki giełdowym ingerencjom rządu kurs marki polskiej ustabilizował się.  
 Do drugiego etapu reformy rząd przystąpił niezwłocznie. W styczniu ukazało się rozporządzenie o wprowadzeniu złotego polskiego jako waluty. 28 kwietnia  rozpoczął działalność Banki Polski Spółka Akcyjna, który odpowiedzialny był za emisję nowego pieniądza. Powołany został jako spółka akcyjna, aby uniemożliwić rządom bezpośredni wpływ na politykę monetarną.
 Nowa waluta okazała się początkowo sukcesem, jednak niesprzyjające okoliczności (wojna celna z Niemcami, kryzys bankowy) szybko odbiły się na jej wartości. Próbując ratować spadający kurs złotego Władysław Grabski skonfliktował się z większością parlamentarną i władzami Banku Polskiego. Nie widząc możliwości porozumienia, Grabski podał swój rząd do dymisji.
 
 Wystawę „Sto lat polskiej złotówki. Od reformy Grabskiego do współczesności” zobaczyć można w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej do 14 czerwca, od wtorku do piątku w godzinach 10.00-16.00, oraz w sobotę od 11.00 do 16.00. Pozwala ona spojrzeć inaczej na przedmiot, z którym spotykamy się na co dzień, za którym wciąż gonimy- złotówkę.     

Zapraszamy do obejrzenia fotorelacji na naszym profilu Facebook: 

https://www.facebook.com/photo/?fbid=832847312218641&set=pcb.832848745551831

W dniu 19 kwietnia 2024 roku obchodziliśmy 81. rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim. W wigilię Żydowskiego Święta Pesach, święta wolności w 1943 roku warszawscy Żydzi podjęli walkę zbrojną z oddziałami niemieckimi. Przystępujący do walki Żydzi wiedzieli, że nie wygrają, ale chcieli umrzeć godnie, próbując chociaż walczyć o wolność. Symbolem powstania są żonkile, które oznaczają pamięć i szacunek dla tych, którzy zginęli podczas walki. Związane są one również z postacią Marka Edelmana, ostatniego przywódcy Żydowskiej Organizacji Bojowej i powstańca, który w każdą rocznicę wybuchu powstania w getcie otrzymywał bukiet żonkili od anonimowej osoby. 

Aby upamiętnić tę ważną rocznicę oraz ofiary powstania, w wielu miastach w Polsce organizowane były oficjalne uroczystości. Ważnym elementem rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim jest akcja społeczno-edukacyjna „Żonkile” organizowana przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, której towarzyszy hasło „Łączy nas pamięć” podkreślające siłę wspólnoty, znaczenie solidarności oraz szacunek do drugiego człowieka. Do obchodów tego wydarzenia przyłączyło się również Muzeum Ziemi Czarnkowskiej przy współpracy Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa, Biblioteki Pedagogicznej w Czarnkowie, Szkoły Podstawowej w Jędrzejewie, Czarnkowskiej Drużyny Harcerskiej im. Jana Kilińskiego „Puszcza” oraz 3 Czarnkowskiej Gromady Zuchowej „Przyjaciele Bambiego”. 

Ponieważ myślą przewodnią jest hasło „Łączy nas pamięć” dlatego musimy postarać się, aby ta pamięć była przekazywana z pokolenia na pokolenie, aby nasi najmłodsi mieszkańcy mieli okazję zapoznać się z historią naszej Małej Ojczyzny. Uczniowie z klas 4-5 Szkoły Podstawowej w Jędrzejewie mogli doświadczyć żywej lekcji historii podczas spaceru po Czarnkowie poprowadzonego przez Mikołaja Kułakowskiego z Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Zapoznali się z historią czarnkowskich Żydów oraz mogli zobaczyć zachowane obiekty, które niegdyś stanowiły własność ludności żydowskiej Czarnkowa. Następnie po spacerze w siedzibie muzeum młodzież obejrzała nagranie Agnieszki Jankowiak-Maik–historyczki, edukatorki i autorki bloga „Babka od histy”, która przedstawiła w skrócie przebieg powstania w getcie warszawskim. Film edukacyjny na podstawie opowiadania "Było-nie ma-jest" Katarzyny Jackowskiej-Enemuo w reżyserii Łukasza Kamila Kamińskiego oraz Kariny Paciorkowskiej przeniósł wszystkich w podróż po miejscach, czasach i osobach, które były, których nie ma, a chcemy o nich pamiętać. Następnie uczniowie oraz harcerze z Czarnkowskiej Drużyny Harcerskiej im. Jana Kilińskiego „Puszcza” i 3 Czarnkowskiej Gromady Zuchowej „Przyjaciele Bambiego” mieli okazję zapoznać się z elementami gry edukacyjnej „Muzeum w pudełku” wraz z mini-kolekcją muzealną, która daje możliwość atrakcyjnej i aktywnej nauki o elementach kultury i historii polskich Żydów. Tę część edukacyjną poprowadziła Anna Nowak z Biblioteki Pedagogicznej w Czarnkowie. Po zapoznaniu się z replikami eksponatów uczniowie oraz harcerze pod czujnym okiem nauczycieli i muzealników przygotowywali papierowe żonkile, które później rozdawane były na ulicach miasta. Dzieci po zakończeniu lekcji muzealnych otrzymały materiały promocyjne dotyczące Czarnkowa, które przekazane zostały przez Grzegorza Wójcika z Działu Promocji Urzędu Miasta Czarnków. 

 Po południu zaś odbył się spacer pn.: „Śladami kultury żydowskiej w Czarnkowie” zorganizowany zarówno w ramach Akcji Żonkile 2024 jak również projektu grantowego pt.: „Ocalić od zapomnienia żydowski dom przedpogrzebowy w Czarnkowie” dofinansowanego ze środków Stowarzyszenia Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce. Nad projektem patronat objęli Miasto Czarnków, Gmina Żydowska w Szczecinie, Miejskie Centrum Kultury w Czarnkowie, Muzeum Ziemi Czarnkowskiej oraz Robert Zimny- społeczny opiekun zabytków. Pomimo kapryśnej pogody frekwencja podczas spaceru przeszła najśmielsze oczekiwania organizatorów. Spacer pod kierunkiem Karoliny Rążewskej-Golik, kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej oraz Piotra Szlangi Prezesa Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa poprowadzili członkowie TMHCz, którzy stanęli na wysokości zadania. Spacer rozpoczęto przy dawnej szkole żydowskiej, której historię przedstawiła Romka Bartkowiak. Następnie tuż obok szkoły znajdował się kahał- siedziba gminy żydowskiej, którego dzieje omówił Paweł Garska, a funkcję dawnej mykwy przedstawiła Izabela Bobińska. Ulicą Gdańską przespacerowaliśmy się pod dawny zajazd Benjamina Abrahama, którego historię przytoczył Jacek Kłos. Kolejnym punktem na szlaku był stary cmentarz żydowski. O obrządku pogrzebowym i historii tego miejsca opowiedział Paweł Pasternak. Z cmentarza ulicą Staromiejską udaliśmy się na Plac Karskiego. Historię ulicy Staromiejskiej (dawnej Żydowskiej) oraz nieistniejącej już synagogi przedstawili Piotr Szlanga i Mikołaj Kułakowski. Irena Szudra opowiedziała historię trzech zabytkowych kamienic znajdujących się przy Placu Karskiego, ulicy Sikorskiego i Putza, które stanowiły własność społeczności żydowskiej. Następnie historię ulicy Geista (nazwa pochodzi od fundacji braci Moryca i Rudolfa Geistów, opiekującej się sierotami i najbiedniejszymi mieszkańcami Czarnkowa) omówiła Karolina Rążewska-Golik. Ostatnim miejscem spaceru był ratusz, na elewacji którego znajduje się tablica upamiętniająca rodzinę Annę oraz Ignacego Dymków-Polaków ratujących Żydów w czasie II wojny światowej. Historię rodziny Dymków oraz Gerturdy i Piotra Wechselmannów opowiedziała Anna Kubiak. Każdy z uczestników miał możliwość obcowania z autentycznym zabytkiem oraz poznać historię poszczególnych obiektów dziedzictwa żydowskiego. Na tę okoliczność przygotowano ulotki informacyjne o historii czarnkowskich Żydów oraz mapki z lokalizacją zabytkowych obiektów, wzbogacone pięknymi rysunkami Piotra Szlangi. Wszystkim osobom, które wspierały nas we wszelkich działaniach podczas tego wydarzenia serdecznie dziękujemy. 

Społeczność żydowska do 1939 roku stanowiła istotną część naszego naszego miasta. Wybuch II wojny światowej, a w następstwie polityka III Rzeszy doprowadziły do świadomej likwidacji Żydów z życia miasta. Zatarł się ślad mówiący o tym, że kiedyś byli tu Żydzi. Pomimo upływu czasu zachowało się jednak wiele materialnych obiektów związanych z historią ludności żydowskiej. Dlatego też organizowanie historycznych spacerów po Czarnkowie jest mostem, który łączy przeszłość z współczesnością. Daje możliwość do głębszych przemyśleń, refleksji i wymiany wiadomości, dzięki którym stają się one żywą lekcją historii. 

Dokumentacja fotograficzna z wydarzenia dostępna na stronie: http://www.czarnkow.info/archiwum/rok2024/24-04-19b.php

 Od 1983 roku, 18 kwietnia obchodzony jest jako Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków. Dzień ten, świętowany w większości krajów świata, został ustanowiony przez Międzynarodową Radę Ochrony Zabytków (ICOMOS), a jego datę zapisano w rejestrach UNESCO. Jego głównym celem jest kultywowanie tradycji dbałości o otaczające nas zabytki, przybliżenie społeczeństwu zagadnień związanych z ochroną dziedzictwa kulturowego oraz zachowanie pamięci o osiągnięciach poprzednich pokoleń. 

 Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków w 2024 roku, organizowany jest przez Narodowy Instytut Dziedzictwa przy współpracy z Biurem Dyrektora Generalnego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz w partnerstwie z Zamkiem Królewskim w Warszawie. Święto to obchodzą konserwatorzy, historycy sztuki, archeolodzy, historycy, artyści, planiści, dokumentaliści, archiwiści, ale także społeczni opiekunowie zabytków, lokalne stowarzyszenia, właściciele obiektów zabytkowych, którzy wkładają wiele wysiłku i pasji w ratowanie zabytków. W ramach obchodów organizowane są spotkania, prelekcje, warsztaty i konferencje poświęcone ochronie i promowaniu dziedzictwa kulturowego. W 2024 roku tematem przewodnim są pomniki historii czyli obiekty o szczególnych wartościach materialnych i niematerialnych oraz 70-lecie Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z 14 maja 1954 roku.  Miejscem centralnych obchodów jest Zamek Królewski w Warszawie wraz z Zespołami Starego i Nowego Miasta oraz Krakowskim Przedmieściem. Są one jednym z pierwszych piętnastu pomników historii, które w tym roku obchodzą swój jubileusz – 30-lecia uznania za pomnik historii na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 8 września w 1994 roku. Do tej pory ustanowiono już w Polsce 129 Pomników Historii, do których zaliczamy m. in. cenne obiekty architektoniczne, krajobrazy kulturowe, układy urbanistyczne, zabytki techniki, parki, ogrody, obiekty budownictwa obronnego, cmentarze, miejsca pamięci najważniejszych wydarzeń historycznych oraz stanowiska archeologiczne. Aktualny wykaz pomników historii można zobaczyć na stronie: https://nid.pl/pomniki-historii/. 

11 województw w Polsce zostało zaangażowanych w obchody MDOZ 2024. Aktualny plan wydarzeń dostępny jest na stronie Narodowego Instytutu Dziedzictwa: https://nid.pl/miedzynarodowy-dzien-ochrony-zabytkow/. 

Zabytki bez względu na stan zachowania podlegają ochronie oraz opiece. Zaliczamy do nich zabytki nieruchome czyli obiekty architektoniczne (kościoły, budynki użyteczności publicznej, kamienice, domy mieszkalne, dwory, pałace), historyczne układy urbanistyczne i ruralistyczne, dzieła budownictwa obronnego, obiekty techniki, parki, cmentarze, stanowiska archeologiczne ale również zabytki ruchome czyli kapliczki przydrożne, wyposażenie obiektów sakralnych, pamiątki historyczne, nagrobki czy też detale architektoniczne. 

Dobrze zachowany układ urbanistyczny Czarnkowa wraz z zachowanymi pod ziemią średniowiecznymi nawarstwieniami kulturowymi został wpisany do rejestru zabytków pod numerem rejestru A-719 decyzją WKZ z dnia 13.12.1990 r. W granicach tego zabytkowego układu, jak również poza nim, zachowało się wiele obiektów zabytkowych, które podlegają ochronie konserwatorskiej. Do najcenniejszych zabytków Czarnkowa zalicza się przede wszystkim kościół parafialny rzymskokatolicki pw. św. Marii Magdaleny z XVI wieku, gmachy użyteczności publicznej i miejskie budownictwo rezydencjonalne z końca XIX i początku XX wieku. Zaraz po farze czarnkowskiej najstarszymi obiektami w mieście są dawny spichlerz zamkowy z XVIII wieku przy ul. Zamkowej oraz dworek Swinarskich z I połowy XIX wieku przy ul. Rybaki. Ochronie podlegają również neogotycki budynek starostwa z początku XX wieku przy ul. Rybaki, ratusz z XIX wieku przy pl. Wolności, dawna siedziba kahału z XIX/XX wieku przy ul. Łąkowej czy też budynek obecnego muzeum - dawnej szkoły katolickiej z XIX wieku przy ulicy Wronieckiej oraz budynek poczty z końca XIX wieku przy ul. Kościuszki. Warto też wspomnieć dawną szkołę żydowską i mykwę z końca XIX wieku przy pl. Karskiego czy też budynek komisariatu straży granicznej z XIX wieku przy ul. Kościuszki oraz budynek dworca kolejowego z początku XX wieku wraz z wieżą ciśnień z końca XIX wieku przy ul. Dworcowej. Zabytkową zabudowę miasta uzupełnia budownictwo przemysłowe, na które składa się budynek browaru przy ulicy Browarnej z XIX wieku z zachowanymi pod ziemią reliktami średniowiecznego zamku, zespół dawnej gazowni miejskiej z XIX wieku przy ul. Kościuszki czy też most drogowy z XIX wieku (fragment mostu fordońskiego) na Noteci. Pozostała historyczna zabudowa to budownictwo mieszkalne – domy i kamienice z XIX wieku oraz z 1. połowy XX wieku usytuowane przy placach Karskiego, Powstańców Wielkopolskich i Wolności. Wskazać należy także zachowane w mieście historyczne cmentarze: rzymskokatolicki i ewangelicki przy ulicy Kościuszki z XIX wieku, a także żydowskie z XVII/XVIII i XIX wieku przy ul. Podgórnej oraz ul. Poznańskiej jak również nieczytelny już dzisiaj, ale najstarszy cmentarz rzymskokatolicki przy kościele parafialnym pw. św. Marii Magdaleny. W zasobach dziedzictwa kulturowego w granicach miasta znajduje się ponad 300 obiektów zabytkowych, w tym ponad 30 stanowisk archeologicznych (m. in. grodzisko i osada wczesnośredniowieczna z XI w., zamek XIII-XV w., osada targowa z XIII w.).

 Muzeum Ziemi Czarnkowskiej też przyłącza się do obchodów tego święta, bowiem każdego dnia dbamy o zabytki - nasze zbiory muzealne. Poprzez działania polegające na gromadzeniu źródeł historycznych, archeologicznych i etnograficznych, badaniu i upowszechnianiu muzealiów przybliżamy współczesnym i następnym pokoleniom niepowtarzalne dziedzictwo przeszłości naszego regionu. Ponadto przy współpracy z lokalnymi stowarzyszeniami, instytucjami i zaprzyjaźnionymi osobami dbamy również o nasze lokalne niematerialne i materialne dziedzictwo. Dzięki historycznym spacerom prowadzonym ulicami Czarnkowa zwracamy uwagę na cenne obiekty zabytkowe, które są trwałymi świadkami historii i tradycji naszego regionu. Badając dzieje poszczególnych miejsc uzupełniamy wiedzę na temat historii naszej Małej Ojczyzny. Naszym zamysłem również jest uwrażliwić każdego na piękno zabytkowej architektury z poszanowaniem jej historycznego autentyzmu. Akcentujemy wartość zabytkowego wnętrza kościoła pw. św. Marii Magdaleny w Czarnkowie zachowując przy tym pamięć o fundatorach i patronach tego obiektu. Przy współpracy z Towarzystwem Miłośników Historii Czarnkowa realizujemy działania związane z ochroną żydowskiego dziedzictwa kulturowego. Wspieramy projekt grantowy ratujący żydowski dom przedpogrzebowy przed całkowitą dewastacją oraz angażujemy się we wszelkie działania związane z ochroną zabytkowego dworku Swinarskich z XIX wieku. To dzięki pracy wielu osób My mieszkańcy jak i turyści mogą cieszyć się miejskim krajobrazem kulturowym i zabytkową architekturą, która ukazuje świadectwo dawnej historii oraz dodaje znaczenia miejscom, w którym żyjemy. 

 Zabytki mają szczególne znaczenie dla dziedzictwa kulturowego bowiem świadczą o naszej tożsamości. Trzeba podkreślić, że wciąż nie znajdują w odbiorze społecznym należytego zrozumienia. Większość z nas nie chce się z nimi identyfikować, ale każdy z nas z nich korzysta. Brak utożsamiania się z nimi może skutkować tym, że w praktyce pozwalamy na ich bezpowrotne zniszczenie. Dziedzictwo kulturowe to zasób nieodnawialny dlatego tak ważna jest jego ochrona. Dzisiaj przed nami stoi olbrzymie wyzwanie, aby wszelkie działania podejmowane w stosunku do zabytków, przyczyniały się do jak najlepszej ich ochrony, aby mogły służyć następnym pokoleniom. 

W tym dniu chcielibyśmy Państwu pokazać eksponaty bezpośrednio związane z naszym miastem. Ciekawe, czy zgadniecie co to za zabytki i z czym są one związane...

. 

Aleksander Dowgiełło urodził się w Wilnie w 1931 roku jako piąte z sześciorga dzieci Sylwestra i Teofili z domu Możejko. Nie dane mu było długo przebywać w rodzinnym cieple. Po wczesnej śmierci obojga rodziców wraz z rodzeństwem trafił do sierocińca. Początkowo los sierot był znośny. Rodzeństwo nie zostało rozdzielone, odwiedzała je babka, dzieci miały co jeść i gdzie spać. Wybuch wojny jednak zmienił stan rzeczy. Sierotom w oczy zajrzał głód, w nieogrzewanych pomieszczeniach hulał wiatr, który wdarł się przez rozbite okna. Aleksandra przygarnął gospodarz, Józef Wierbil. Chłopiec pracował ciężko, ale nie chodził już głodny.
 W 1944 roku tereny Wileńszczyzny zostały zagarnięte przez armię czerwoną. Józef Wierbil, Polak i majętny gospodarz, znalazł się pod obserwacją władz. Został przymuszony do oddania większości ziemi do kołchozu i gospodarowania na 5 ha najsłabszych gruntów. W nocy 25 marca 1949 roku do drzwi Wierbilów załomotali radzieccy żołnierze. Młody Aleksander wraz ze swoimi opiekunami został wywieziony na Syberię. Po ciężkiej, trwającej kilka tygodni podróży pociągiem trafili do miejscowości Gorochowa w obwodzie Irkuckim, gdzie zatrudnieni zostali w miejscowym kołchozie.
 Dzięki pracowitości, oszczędności i chęci nauki zesłańcy zaczęli poprawiać swój los. Aleksander Wierbil dał się poznać jako zdolny mechanik, dzięki czemu awansował na kombajnistę, a następnie rachmistrza. Życie na Syberii było trudne, pełne wyrzeczeń i nieraz niebezpieczeństw. Tylko dzięki przytomności umysłu Aleksander Wierbil zawdzięczał, że nie zginął w pożarze. Uległ również wypadkowi, kiedy beczka z paliwem zmiażdżyła mu dłoń i na dwa miesiące trafił do szpitala.
 Śmierć Stalina w 1953 roku przyniosła promyk nadziei dla zesłańców, jednak dopiero w 1956 roku pozwolono wywiezionym Polakom na powrót. Wierbilowie trafili do Żelichowa, gdzie Aleksander został traktorzystą w tamtejszym PGR. W 1959 roku ożenił się  z Zuzanną Kurach, z którą doczekał się trójki dzieci.
  W 1962 roku przeniósł się z rodziną na Śląsk. Zatrudnił się w kopalni „Mostrzenica”- najpierw jako zwykły robotnik, później, po ukończeniu odpowiednich kursów, jako technik strzałowy.
 W 1973 roku Aleksander Wierbil z żoną i dziećmi brał udział w pikniku zorganizowanym z okazji święta gazety Trybuna Robotnicza. W czasie tego wydarzenia wygrał w loterii nowego Fiata 126p. Dzięki pieniądzom ze sprzedaży samochodu i oszczędnościom rodzina mogła zakupić dziesięciohektarowe gospodarstwo w Bukowcu pod Czarnkowem, gdzie pan Aleksander w końcu odnalazł swoje miejsce na ziemi, co zawsze przypisywał darowi opatrzności.
 Rodzeństwo pana Aleksandra zostało w 1942 roku wywiezione z sierocińca do Niemiec. Po latach rodzina się odnalazła. Po najstarszym bracie, Edwardzie, wszelki słuch zaginął w czasie wojny. Ludwik ułożył sobie życie w Łotwie. Siostry Wandę i Alinę Aleksander Wierbil odnalazł dzięki pomocy Czerwonego Krzyża w 1959 roku- obie zamieszkały w Polsce. Najmłodszy z rodzeństwa, Tadeusz, gdzie zmarł w 1989 roku. Pan Aleksander zdołał go jeszcze odwiedzić przed jego śmiercią. Do swojego rodzinnego nazwiska nie mógł wrócić- pozostać musiał przy nazwisku przybranych opiekunów.
 Aleksander Wierbil do końca pozostawał aktywnym człowiekiem. Był działaczem społecznym, któremu na sercu leżał los Sybiraków. Od 1989 roku był członkiem Związku Sybiraków w Pile. W roku 2000 wraz z ekipą TVP udał się na miejsce swojego zesłania jako bohater i narrator filmu dokumentalnego „W stronę Syberii”. Jest autorem książek i artykułów w których opisuje swoje przeżycia na Syberii. W 2005 roku z rąk prezydenta Lecha Kaczyńskiego otrzymał medal Krzyża Zesłańców Sybiru. W latach 2010 – 2014 organizował zjazdy Sybiraków i uroczystości związane z odsłonięciem tablic pamiątkowych Golgoty Wschodu w okolicznych kościołach (Bukowiec – 2010, Czarnków – 2013). 1 marca 2013 roku otrzymał Srebrną Odznakę Honorową – Zasłużony dla Związku Sybiraków. 
 Do swoich ostatnich dni pracował. Spisywał wspomnienia, jakby na przestrogę dla przyszłych pokoleń, do czego prowadzi autorytarna władza dyktatorów. W swych ostatnich notatkach dostrzegał paralele między tym, co dzieje się w Ukrainie, a swoimi wspomnieniami z czasów tułaczki. Planował spotkania z młodzieżą. Był otwartym, życzliwym człowiekiem, ciekawym świata i ludzi. Kierował się mottem, słowami księdza Jana Chrapka: „Żyj tak, aby ślady twoich stóp znaczyły ciebie.” Miał życie trudne, pełne trosk i cierpień, ale dzięki wytrwałości, pracowitości i dzięki odrobinie szczęścia odnalazł to, czego pragnął najbardziej- swój spokojny dom.

Wielkimi krokami zbliża się Wielkanoc. Jest to najważniejsze święto kościelne, bogate w teologiczne symbole, ale też radosne święto wiosny. Z tej okazji warto sobie przypomnieć o najpopularniejszych zwyczajach ludowych i kościelnych, które praktykowane są w tym okresie.

Ostatnia niedziela wielkiego postu zwana jest Niedzielą Palmową. Upamiętnia ona tryumfalny wjazd Jezusa do Jerozolimy, podczas którego mieszkańcy rzucali pod kopyta jego osiołka liście palmowe. Już w IV w. jerozolimscy chrześcijanie organizowali w niedzielę przed Wielkanocą uroczysty wjazd do miasta swojego biskupa. Zwyczaj ten przejęli chrześcijanie w Europie, najpierw lokalnie (na przykład wiemy, że takie procesje odbywały się we Francji już w VII w.), a od XI w. święcenie gałązek stało się elementem liturgii niedzieli palmowej praktykowanym w całym chrześcijańskim świecie.

Palma w symbolice chrześcijańskiej ma głębokie znaczenie. Z jednej strony jest symbolem triumfu, na pamiątkę wjazdu Jezusa do Jerozolimy, z drugiej wiąże się ze śmiercią. Liść palmowy jest częstym elementem symboliki nagrobnej – można ją zobaczyć na nagrobkach albo w nekrologach.

Polskie palmy nie przypominają takich, jakie rosną w Palestynie. Przybierają różne formy, wynikające z lokalnych tradycji. Najsłynniejsze są palmy kurpiowskie. Powstają one z pnia młodego drzewka, najczęściej świerku, oplecionego pędami widłaku, borówki albo bukszpanu i ozdobione są kwiatami z bibuły. Owe liczące nieraz po kilka metrów kompozycje w ostatnich latach coraz częściej znajdują naśladowców w różnych rejonach Polski. Górale podhalańscy tworzą długie, liczące nawet trzy metry palmy, używając do tego jednak przede wszystkim pędów wierzby. W Wielkopolsce palmy wielkanocne przybierały skromną formę. Przed drugą wojną światową w Poznaniu i okolicach na procesjach widywano palmy wyplatane z rogożyny, czyli z łodyg pałki wodnej. Od lat 30-tych XX wieku w całej Polsce dużą popularnością cieszyły się palmy wytwarzane na Wileńszczyźnie. Mają one około 65 centymetrów długości, wyplata się je z polnych kwiatów i traw.

Wielkanocne palmy w kulturze ludowej miały moc magiczną. Palma wetknięta za poświęcony obraz chroniła dom od uderzenia pioruna i pożaru. Fragmenty palmy zakopane na polu zapewniały urodzaj. Bazie z palmy służyły jako lekarstwo na ból gardła. Gospodynie chłostały dzieci palmą, by rosły zdrowe i piękne. Szczególnie ten ostatni zwyczaj jest ciekawy- w niektórych regionach Polski panowało przekonanie, że im piękniejsza jest palma, którą dziecko uderzono, tym będzie ono ładniejsze. Z tego powodu gospodynie prześcigały się w strojeniu palm – w końcu każda chciała mieć najpiękniejszą córkę lub najprzystojniejszego syna we wsi.

Plecenie palm wielkanocnych jest zwyczajem żywym i nadal kultywowanym. Dużą rolę odgrywają w jego podtrzymaniu różnego rodzaju konkursy organizowane przez lokalne społeczności.

Niedziela Palmowa rozpoczyna okres zwany wielkim tygodniem. Główne uroczystości religijne skupiają się w Triduum Paschalnym, obejmującym Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Upamiętniają one opisane w Ewangeliach ostatnie dni życia Jezusa Chrystusa.

Niegdyś dla mieszkańców wsi wielki tydzień był okazją do hałaśliwego i wesołego pożegnania wielkiego Postu. W północnej Wielkopolsce i na Kujawach popularny był zwyczaj wybijania półpośćca. Wbrew nazwie sugerującej termin w połowie wielkiego postu, zwyczaj ten miał miejsce w Wielki Czwartek lub w Wielki Piątek. Rozbijano wówczas stare garnki gliniane wypełnione popiołem lub innymi nieczystościami, rzucając je na progi domostw lub do sieni. Podobnie złośliwy zwyczaj spotykany był do połowy XX wieku we wschodniej Wielkopolsce. Polegał on na smarowaniu okiennic domów, w których mieszkały dziewczęta na wydaniu maścią z różnych obrzydliwości. Oskar Kolberg w połowie XIX wieku tak opisywał ten zwyczaj:

„W Wielki Piątek na wieczór zbierają się średniaki i robią brzydką mieszaninę z rzeczy najplugawszych , którą rozrabiają na kształt żuru. Część takiej polewki wynoszą daleko w pole i zakopują; powróciwszy zaś zresztą, chodzą po wsi i mażą tem drzwi domów, co nazajutrz dziewki, klnąc niezmiernie, zmywać muszą.” 

Wzmiankowany przez Kolberga żur odgrywał niegdyś ważną rolę w czasie wielkiego postu. Był to podstawowy posiłek spożywany w tym okresie, niemal codziennie. Trudno się zatem dziwić, że w czasie wielkiego tygodnia jedzący go od ponad miesiąca chłopi mieli go dość. Powszechnie spotykanym w Wielkopolsce i na Kujawach zwyczajem było pożegnanie żuru. Zwyczaj ten przybierał różnorakie formy. Kolberg podaje taki opis zwyczaju dla północnej Wielkopolski:

„W Wielki Piątek wynoszą żur na granicę wsi . W tym celu garnek duży, w którym żur kiszą, zawijają w płachtę i dziewczynie (pierwszej lepszej, którą napotkają lub wyszukają) nakazują mówiąc: «pódź-sa! Ty mas ten zur wynieść!» - kładą go jej na plecy, i gdy ona wyjdzie i żur wspomniony niesie, chłopaki idą za nią i kijem w garnek trzasną, że się ten stłucze i ją obleje”

Inny zwyczaj pożegnania żuru pochodził z Kujaw:

„Od komina zaś jednej do komina drugiej przeciwległej chałupy, przeciągają w poprzek ulicy powrósło słomiane, z kilku powiązanych z sobą złożone części. W środku owego powrósła obniżonym nieco na kształt girlandy lub festonu, uwiązują garnek napełniony żurem, lub popiołem, który chłopcy swawolni rozbijają kijami, właśnie wówczas, gdy ktoś przez ulicę pod owym powrósłem przechodzi, dla obsypania nieostrożnego przechodnia porządną dozą popiołu i sadzy” 

Często spotykanym zwyczajem była również kąpiel w bieżącej wodzie, którą odbywano w Wielki Piątek o świcie. Wierzono, że taka kąpiel miała moc oczyszczającą z chorób skóry. Na Pałukach np. uważano, że kto umyje się na dworze przed świtem w Wielki Piątek, temu nie będzie pękać skóra na rękach. We wsi Topola Wielka nieopodal Ostrowa zwyczajowa kąpiel miała miejsce w niedzielę palmową:

„W ten dzień (niedzielę palmową) nikt z młodych nie dospoł, bo każdy chciał być pierwszy jeszcze przed wschodem słońca przy rowie, aby się w nim myć, to mioł być ładny” 

Wielka Sobota jest dniem zadumy, rozważań nad złożonym do grobu ciałem Jezusa. Tego dnia w kościołach organizowana jest adoracja Najświętszego Sakramentu złożonego na specjalnie przygotowanym grobie pańskim, który często przybiera spektakularną formę. W Polsce groby pańskie mają szczególną historię. Jędrzej Kitowicz opisując je w XVIII wieku zwracał uwagę na ich bogactwo. W okresie zaborów pojawił się zwyczaj tworzenia patriotycznych grobów pańskich, udekorowanych barwami białą i czerwoną. Wyrażały one nadzieję, że Polska, podobnie jak Jezus, zmartwychwstanie.

Najpopularniejszym zwyczajem związanym z Wielką Sobotą jest jednakże święconka. Obecnie jest to wydarzenie skierowane przede wszystkim do dzieci. Zaopatrzone w koszyczki w których znajdują się pisanki, chleb, szynka, kiełbasa i masło idą do kościoła, aby ksiądz poświęcił pokarm. W obrzędowości ludowej święconka odgrywała ważną rolę. Jej obfitość i bogactwo miały zapewnić powodzenie, a poświęcone pokarmy nabierały niezwykłych właściwości.

Świętowanie niedzieli wielkanocnej rozpoczyna się od udziału w rezurekcji. Po powrocie z mszy rezurekcyjnej katolicy zasiadają do uroczystego śniadania podczas którego dzielą się jajkiem. Wbrew pozorom, zwyczaj ten upowszechnił się na ziemiach polskich niedawno, pod wpływem miejskim. Jeszcze w początkach XX wieku w wielu wiejskich domostwach podczas składania życzeń dzielono się... chrzanem i wódką.

Na stole nie może zabraknąć poświęconych w sobotę pokarmów: jajek, szynki, chleba i masła. Wśród słodyczy królują baby i mazurki. W większości polskich domów spotyka się również zazwyczaj chrzan pod różnymi postaciami.

Niegdyś istniał zwyczaj, wedle którego wierzono, że kto pierwszy zasiądzie do śniadania w niedzielę, ten pierwszy ukończy w danym roku żniwa. Wielu gospodarzy z tego powodu brało udział w swoistym wyścigu z kościoła do domu; gdy jednak na wsiach pojawiły się samochody, zwyczaj ten stał się niebezpieczny. Znane są przypadki śmiertelnych wypadków, do których doszło, gdy rozochoceni gospodarze mknęli wąskimi drogami do domu, myśląc już tylko o czekającym ich śniadaniu.

Trudno sobie dziś wyobrazić Wielkanoc bez Zajączka. To pocieszne zwierzątko wiązane było z Wielkanocą już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa jako symbol wiosny. Przekonanie, że Zając przynosi dzieciom prezenty pojawiło się w Niemczech w XVII wieku. Początkowo były to tylko pisanki. Dziś Zajączek przynosi smakołyki i zabawki. W niektórych domach dzieci szykują dla niego gniazdka, do których składa on niespodzianki, w innych rodzinach Zajączek prezenty chowa i dzieci muszą ich szukać.

Drugi dzień świąt wielkanocnych w Polsce nazywa się go najczęściej „Śmigus- Dyngus”. Jest to święto radosne, o niemalże karnawałowej atmosferze. W tym dniu ma miejsce wiele zabaw i zwyczajów ludowych. Najpopularniejszym z nich jest polewanie wodą. W niektórych regionach Polski tego dnia chłopcy dla żartu chłostali dziewczęta wierzbowymi witkami. Niegdyś zabawę kontynuowano także we wtorek po świętach, kiedy to dziewczęta miały okazję się „zrewanżować” psotnym chłopcom. Pierwsze wzmianki o tym zwyczaju pochodzą z XV w., kiedy to podczas synodu w Poznaniu „Śmigus- dygus” został potępiony jako obyczaj niechrześcijański i prowadzący do zdrożności.

W niektórych częściach Polski, zwłaszcza wschodniej, zachował się słowiański zwyczaj kolędowania w poniedziałek wielkanocny. Jedną z takich miejscowości są Walkowice, gdzie spotkać można barwny korowód tzw. „muradynów”.

Wielkanoc to wspaniałe święto, które porusza wyobraźnię nie tylko chrześcijan. W trakcie Wielkanocy celebrujemy także odradzające się życie, mamy okazje nacieszyć się rodzinami. Jest to wspaniała okazja do wspólnej zabawy. Jest to także czas obfitujący w różne ciekawe zwyczaje, które pozwalają znaleźć ujście własnej kreatywności.

18 marca 2024 roku w Zespole Szkół Leśnych im. inż Jana Kloski w Goraju odbyło się Seminarium Historyczne zatytułowane "(Pre)historia w cieniu „Wielkiego Lasu”. Było to interdyscyplinarne przedsięwzięcie, którego celem była popularyzacja dziejów osadnictwa w Puszczy Noteckiej i Puszczy Drawskiej oraz integracja środowisk archeologów, historyków, regionalistów i leśników. Inicjatorem i moderatorem obrad był dr hab. Arkadiusz Słabig, wykładowca Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku, nauczyciel w ZSL w Goraju i Szkole Podstawowej im. Powstańców Wielkopolskich w Miałach.

W seminarium udział wzięli: prof. Wojciech Skóra, dyrektor  Instytutu Historii UP w Słupsku, Eugeniusz Forma, wicedyrektor Szkoły Podstawowej nr 1 im. Kazimierza Wielkiego w Wieleniu, działacz Wielkopolskiego Towarzystwa Genealogicznego „Gniazdo”,  Romualda Bartkowiak, archeolożka związana z Muzeum Ziemi Czarnkowskiej,  dr Robert Zimny, nauczyciel w Szkole Podstawowej w Jędrzejewie i Jacek Dereżyński , historyk, regionalista z Ryczywołu, dr hab. Iwona Sobkowiak-Tabaka, prof. Uniwersytetu Adama Mickiewicza, archeolożka uczestnicząca m.in. w badaniach terenowych w okolicach Krzyża Wielkopolskiego,  Roman Tomczak, leśniczy Leśnictwa Lichwin i rzecznik prasowy Nadleśnictwa Sieraków, Artur Przemysław Paczesny, kierownik Muzeum Regionalnego w Międzychodzie, Marzena Teterus, doradca metodyczny w Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Pile i nauczyciel w Zespole Szkół im. Powstańców Wielkopolskich w Krzyżu Wielkopolskim.

Seminarium odbyło się pod patronatem honorowym Oddziału Nadnoteckiego Polskiego Towarzystwa Leśnego oraz Rady Naukowo-Społecznej Leśnego Kompleksu Promocyjnego „Puszcza Notecka”.

Wystawa „Czuwaj! Dzieje czarnkowskich harcerzy” powstała dzięki współpracy Muzeum Ziemi Czarnkowskiej z 1 Czarnkowską Drużyną Harcerską „Puszcza” im. Jana Kilińskiego. W jej przygotowanie zaangażował się także szereg instytucji i osób prywatnych, zwłaszcza dawnych harcerzy. Wymienić warto zwłaszcza Arkadiusza Kościelskiego, Krzysztofa Grelę, Beatę Kościelską, Andrzeja Piechotę, Agnieszkę Piasecką- Kłos. Warto także przywołać w tym momencie pana Jerzego Litwina, który już dawno temu przekazał do Muzeum Ziemi Czarnkowskiej pamiątki po swoim ojcu, Brunonie, postaci wyjątkowo zasłużonej w historii czarnkowskiego harcerstwa. Zbiór ten stał się zalążkiem harcerskiej kolekcji w zbiorach Muzeum. 
 Ponieważ wernisaż od samego początku miał być harcerskim świętem, jego przebieg był nietypowy. Na sali wystawowej zgromadził się tłum gości, których przywitała kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, Karolina Rążewska- Golik, po czym rozpaliła symboliczny ogień. Dla harcerzy był to znak, by odśpiewali najstarszą piosenkę czarnkowskich harcerzy. Po wystawie zebranych oprowadziły jej twórczynie: Karolina Rążewska- Golik, która skupiła się na historii, oraz Zuzanna Sakowicz, która opowiedziała o współczesności.
 Dzieje harcerstwa w Czarnkowie liczą już ponad sto lat. W naszym mieście ruch skautowy zaszczepił ksiądz Witold Paulus, jeszcze w czasach przed odzyskaniem niepodległości. Narracja wystawy rozpoczyna się od przybliżenia sylwetki tej niezwykle barwnej osobowości. Zwiedzający ma okazję zobaczyć sztandary czarnkowskich drużyn, przejrzeć księgi pamiątkowe, poszukać znajomych twarzy na licznych fotografiach. Chronologicznie wystawa obejmuje całość dziejów czarnkowskiego harcerstwa i kończy się na współczesności.
 Gdy zwiedzający obejrzeli już wystawę, rozpoczęła się dalsza część wernisażu, harcerska. Zebrani zawiązali krąg przyjaźni i przekazali sobie iskierkę zgodnie z harcerską tradycją. Zaczęły się zabawy i wspólne śpiewy. Dla wielu zebranych była to chwila nostalgii, gdy w myślach przenieśli się do swoich lat młodzieńczych.
 Niestety, każda zabawa, nawet najlepsza, kiedyś się kończy. Po odśpiewaniu pożegnalnej pieśni goście wernisażu rozeszli się do domów, choć wielu czyniło to z ociąganiem. Na szczęście wystawę „Czuwaj! Dzieje czarnkowskich harcerzy” można w najbliższych tygodniach oglądać w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Dla umundurowanych harcerzy wstęp wolny!

Zapraszamy także do obejrzenia fotorelacji z wernisażu na naszym profilu Facebook!
Czuwaj! 

Historia Dnia Kobiet związana jest z dziejami ruchu robotniczego i walką o prawa kobiet. W XIX wieku socjaliści walczyli o poprawę losu robotników fabrycznych, zmuszanych do pracy kilkanaście godzin dziennie. Wśród nich było wiele kobiet, zatrudnianych do ciężkiej, nieraz wyniszczającej pracy. Pierwsze obchody Dnia Kobiet miały miejsce 28 lutego 1909 roku w Nowym Jorku z inicjatywy Socjalistycznej Partii Ameryki. Jedna z organizatorek tego wydarzenia, sufrażystka Theresa Makiel, twierdziła później, że data ta została wybrana aby upamiętnić strajk pracownic fabryki odzieżowej w Nowym Jorku z 8 marca 1858 roku, ale nie odnaleziono dowodów na poparcie jej słów- najprawdopodobniej chciała ona by święto kobiet nie było łączone z działalnością Partii Socjalistycznej.
 Podczas spotkania II Międzynarodówki w Kopenhadze w 1910 roku, zainspirowane przez amerykańskie święto europejskie działaczki zgłosiły postulat organizacji Międzynarodowego Dnia Kobiet. Wniosek ten został przyjęty, choć nie określono daty wydarzenia . W 1911 roku Dzień Kobiet obchodzony był 19 marca w Danii, Austrii, Szwajcarii i Niemczech. Amerykanie pozostali przy ostatniej niedzieli marca. 
 8 marca 1917 roku pracownice fabryk tekstylnych z Petersburga rozpoczęły strajk generalny  pod hasłem „chleba i pokoju”. Strajk ten zapoczątkował rewolucję lutową, która wraz późniejszą rewolucją październikową doprowadziły do obalenia caratu i powstania Związku Radzieckiego. Już w 1917 roku feministka i członkini partii bolszewickiej przekonała Lenina do ustanowienia Dnia Kobiet w rocznicę tego wydarzenia. 8 maja 1965 roku Prezydium ZSRR ustanowiło Międzynarodowy Dzień Kobiet  dniem wolnym od pracy „w celu upamiętnienia zasług kobiet sowieckich w budowie komunizmu, w obronie ojczyzny podczas wielkiej wojny ojczyźnianej, ich heroizm i bezinteresowność na froncie i na tyłach, a także w celu zaznaczenia dużego wkładu kobiet w umacnianie przyjaźni między narodami i walkę o pokój”.
 Zwyczaj obchodzenia Dnia Kobiet 8 marca przejęły następnie kraje, które znalazły się w orbicie wpływów ZSRR po II wojnie światowej, w tym Polska. Międzynarodowy Dzień Kobiet poza blokiem komunistycznym uznanie zdobył dopiero w latach 70-tych. Rok 1975 został ogłoszony przez ONZ Międzynarodowym Rokiem Kobiet. Dwa lata później Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję, na mocy której Dzień Praw Kobiet i Pokoju na Świecie mógł być obchodzony w dowolnie wybranym przez Państwa Członkowskie dniu, zgodnie z tradycją danego kraju. Przyjmując rezolucję Zgromadzenie Ogólne uznało znaczącą rolę kobiet w rozwoju społecznym oraz procesach pokojowych. Wezwało również do zakończenia dyskryminacji oraz udzielenia większego wsparcia kobietom, aby mogły w pełni i na równych prawach uczestniczyć w życiu społeczno-politycznym. 
 W Polsce Dzień Kobiet zdobył dużą popularność w czasach PRL. Były to czasy, kiedy często brakowało wielu podstawowych udogodnień, dlatego utarło się wręczać kobietom praktyczne podarki, wśród których prym wiodły przysłowiowe wręcz rajstopy. Panów jednak przestrzegamy: czasy te już dawno minęły i panie preferują podarki może mniej praktyczne, ale bardziej od serca.
 Na świecie spotkać można wiele sposobów świętowania Dnia Kobiet. W Armenii po upadku Związku Radzieckiego zaniechano świętowania Dnia Kobiet, zamiast tego 7 kwietnia wprowadzono święto Piękna i macierzyństwa. Nowe święto stało się popularne pośród Ormian i jest obchodzone jako upamiętnienie jednego z głównych świąt kościoła ormiańskiego, zwiastowania. Ludzie świętują jednak również 8 marca. Dyskusja publiczna, której tematem były dwa Dni Kobiet przyniosła rezultat w postaci Miesiąca Kobiet, który trwa pomiędzy 8 marca i 7 kwietnia. W Rumunii dzień ten jest równoważny z dniem matki, podczas którego dzieci ofiarują drobne prezenty swoim matkom i babciom. W Rumunii często noc 8 marca grupy kobiet świętują na obiadach i przyjęciach „tylko dla pań”. W Japonii Dzień Kobiet obchodzony jest 8 marca, ale nie cieszy się popularnością. Znacznie popularniejsze jest obchodzone 3 marca  święto Hinamatsuri, zwane „świętem lalek”. W jego czasie japońskie kobiety eksponują w domach lalki w tradycyjnych strojach ślubnych, które przynoszą dziewczynką szczęście. Lalki te są bardzo cenne i często przekazywane z pokolenia na pokolenie.
 Międzynarodowy Dzień Kobiet to radosne i lubiane święto. Przypomina jednak ono o czasach, kiedy kobiety pozbawione były praw, zepchnięte do roli obywateli drugiej kategorii. Na szczęście czasy te dawno minęły. Dzisiejsze kobiety mają prawo decydować o sobie, a ich głos jest słyszany coraz wyraźniej.  

Foto dzięki uprzejmości P. Misiołek   

Lutowe spotkanie Towarzystwa odbyło się wyjątkowo w sobotę o 11.30, ale frekwencja dopisała.
 Spotkanie rozpoczęło się od małej, acz miłej uroczystości. Członkowie Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa pożegnali kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, panią Elżbietę Gajdę, która przechodzi na emeryturę. Po podziękowaniu i wręczeniu kwiatów przez prezesa Towarzystwa, pana Piotra Szlangę, wyraźnie wzruszona pani Elżbieta wyraziła nadzieję, że nie jest to jej ostatnie spotkanie z Miłośnikami.
 Po tym miłym akcencie głos zabrał dr hab. Arkadiusz Słabig. Jest on historykiem i pedagogiem aktywnie zaangażowanym w popularyzację historii Powstania Wielkopolskiego. Jako nauczyciel Szkoły Podstawowej im. Powstańców Wielkopolskich w Miałach, Technikum Leśnego w Goraju i wykładowca Akademii Pomorskiej w Słupsku organizuje rajdy i konkursy rozpowszechniając miłość do małej ojczyzny wśród młodzieży. Niedawno pojawiło się jego nowe wydawnictwo, które powstało we współpracy z Marzeną Teterus, nauczycielką historii w Zespole Szkół im. Powstańców Wielkopolskich w Krzyżu Wielkopolskim i doradcą metodycznym Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Pile, zatytułowane „A orzeł biały znów w gnieździe swym gości. Walka o niepodległość i granice w powiatach nadnoteckich w latach 1918-1920”. Jako specjalista w zakresie historii działań na froncie północnym Powstania Wielkopolskiego, dr Słabig opowiedział zebranym szczegółowo, jak przebiegał proces ustalania granicy między Polską a Niemcami po rozejmie w  Trewirze 16.02.1919 r. Skupił się zwłaszcza na terenie powiatu wieleńskiego, który w tym czasie był przedmiotem gorących sporów pomiędzy Polakami a Niemcami.
 Po długim i niezwykle ciekawym wykładzie przyszedł czas na dyskusję. Zebrani na sali mieli wiele pytań. Dotyczyły one zarówno wydarzeń sprzed ponad stu lat, jak i zagadnień metodycznych- jak w dzisiejszych czasach historyk pozyskuje wiedzę na temat Powstania Wielkopolskiego? Doktor Słabig przedstawił również pokrótce swoje liczne inicjatywy służące upamiętnieniu Powstania.
 Wydawnictwo Arkadiusza Słabiga i Marzeny Teterus  pt. „A orzeł biały znów w gnieździe swym gości. Walka o niepodległość i granice w powiatach nadnoteckich w latach 1918-1920” jest z pewnością cennym głosem w debacie toczącej się wokół Powstania Wielkopolskiego. Dostępne ono jest wyłącznie w bibliotekach, w tym w Bibliotece Pedagogicznej w Czarnkowie. Warto, by każdy, któremu sercu bliska jest nasza Mała Ojczyzna, się z nim zapoznał.

Konferencja odbyła przy współpracy Muzeum Ziemi Czarnkowskiej i Stowarzyszenia Geodetów Polskich Oddziału Wielkopolskiego w Poznaniu (dalej SGP) pod patronatem Starosty Powiatu Czarnkowsko- trzcianeckiego, Burmistrza Czarnkowa oraz Prezesa Stowarzyszenia Geodetów Polskich. Połączona była ona z otwarciem wystawy pt. „105. rocznica Powstania Wielkopolskiego. Delimitacja i demarkacja zachodniej granicy Polski w Wielkopolsce wg postanowień Traktatu Wersalskiego”. Wystawa opracowana została przez pracowników Wydziału Geografii i Geologii UAM oraz członków oddziału Wielkopolskiego SGP. Wystawa uzupełniona została eksponatami ze zbiorów Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, ukazującymi życie na granicy polsko- niemieckiej w okolicach Czarnkowa w dwudziestoleciu międzywojennym.
 Konferencja rozpoczęła się chwilę po godzinie 12. Poprowadzili ją kierownik Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, mgr Elżbieta Gajda i dr hab. inż.  Ireneusz Wyczałek, pracownik naukowy Politechniki Poznańskiej oraz prezes Wielkopolskiego Oddziału SGP. Frekwencja dopisała, gdyż chętni do wysłuchania referatów ściśle wypełnili przygotowaną salę. Jako pierwsza wystąpiła kustosz Muzeum Ziemi Czarnkowskiej, mgr Karolina Rążewska- Golik, która wygłosiła referat zatytułowany „Zanim Noteć stała się granicą. Walki powstańcze w rejonie Czarnkowa w 1919r.”. Przybliżyła ona wydarzenia, które w styczniu  i lutym 1919 roku doprowadziły do ukształtowania granicy polsko- niemieckiej na rzece Noteć. 
 Jako drugi wystąpił dr Michał Krzyżaniak, dyrektor Muzeum Powstańców Wielkopolskich im. gen. Józefa Dowbor- Muśnickiego w Lusowie. W swoim wystąpieniu pt. „Z wycieczką na froncie. Fotografie Działu Fotograficznego z frontu północnego z roku 1919” omówił historię powstania dokumentacji fotograficznej Powstania Wielkopolskiego oraz przedstawił specyfikę badań nad tą dokumentacją.  Identyfikacja miejsc przedstawionych na zdjęciach wykonanych na froncie jest żmudną, lecz niezwykle satysfakcjonującą pracą.
 Po krótkiej przerwie na kawę wystąpił Bogusław A. Tomaszewski, konsultant Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie i autor wydawnictwa „Od Piaśnicy po Dniestr. Przebieg i oznakowanie granic II Rzeczypospolitej” (Szczecin 2023), który wygłosił referat pt. „Oznaczanie przebiegu granicy polsko- niemieckiej na Noteci”. Przedstawił on w jaki sposób oznakowana była granica polsko- niemiecka; jak wyglądały kamienie graniczne, w jaki sposób były rozmieszczane, jak rozwiązywano szczególne przypadki (na przykład granica przebiegająca przez śluzę na rzece przebiegała przez środek śluzy).
 Niestety, dr inż. Tadeusz Kośka, który miał wygłosić  referat pt. Ludzie z Ziemi Czarnkowskiej w II Rzeczypospolitej”, nie mógł dotrzeć do Czarnkowa. W jego miejsce wystąpiła  Dorota Zubik, Kierownik Oddziału Systemu Informacji Przestrzennej Biura Geodety Województwa,  która przedstawiła możliwości nowego internetowego Systemu Informacji Przestrzennej Województwa Wielkopolskiego. 
 Konferencję zakończył dr Dariusz Lorek z Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM, który wygłosił referat pt. „Delimitacja i demarkacja zachodniej granicy Polski po Traktacie Wersalskim”. Przedstawił on jak wyglądała praca geodetów wytaczających w terenie granicę Rzeczypospolitej.
 Po zakończeniu ostatniego referatu nadszedł czas otwarcia wystawy. Uczestnicy „podnieśli” symboliczny szlaban, który przegradzał wejście na ekspozycję. Oprócz ciekawych plansz z reprodukcjami historycznych map, zwiedzający mieli możliwość obejrzenia obiektów związanych z życiem granicy polsko- niemieckiej nie tylko w Czarnkowie: zdjęć funkcjonariuszy Straży Granicznej, przepustek gospodarczych itp.
 Konferencja i wystawa „105. rocznica Powstania Wielkopolskiego. Delimitacja i demarkacja zachodniej granicy Polski w Wielkopolsce wg postanowień Traktatu Wersalskiego” są częścią cyklu wydarzeń związanych z obchodami rocznicy Powstania Wielkopolskiego w Czarnkowie. Cykl ten zapoczątkowany został uroczystościami pod Pomnikiem Powstania Wielkopolskiego w dniu  27 grudnia 2023 roku. 8 lutego na Placu Wolności w Czarnkowie odbędą się uroczystości z okazji zakończenia Powstania Wielkopolskiego.

Zdjęcia dzięki uprzejmości pana Sławomira Czarneckiego
  

Karp (Cyprinus carpio) jest w Polsce gatunkiem obcym. W warunkach naturalnych karpie występują w Europie południowej i Azji- żyją w głębokich rzekach, rozlewiskach i starorzeczach. W wielu regionach postrzegany jest jako szkodnik, ponieważ ma olbrzymi apetyt i jest płodny, przez co eliminuje lokalne gatunki ryb. Karp był pierwszą rybą, która została udomowiona. Ślady hodowli karpi pochodzą ze starożytnych Chin i sięgają V wieku przed naszą erą. O karpiach pisali starożytni twórcy: wspomina je Arystoteles i Pliniusz Starszy. Dziś karp jest najczęściej hodowaną rybą na świecie- spotkać go można na wszystkich kontynentach wyjątkiem Arktyki i Antarktydy.
 Hodowla karpi w Europie upowszechniła się między VII a XII wiekiem. Najwięcej stawów rybnych powstawało przy klasztorach, które potrzebowały źródła postnego jedzenia. W średniowieczu post mógł obowiązywać łącznie nawet pół roku, więc często mnisi zakładali stawy na swoich włościach. Szczególnie wprawieni w tej działalności byli cystersi i to właśnie oni sprowadzili karpie na ziemie polskie w XII wieku z Czech lub Moraw.  Hodowla karpi szybko przyjęła się w Polsce. Już w XV wieku znajdziemy trzy karpie na tarczy herbowej śląskiego rodu Korczboków, a w 1573 roku ukazał się pierwszy polski poradnik dla hodowców.
 Kuchnia staropolska słynęła przede wszystkim z przepisów na ryby słodkowodne. Niekwestionowanym królem polskich stołów był jesiotr, uważany za najszlachetniejszą rybę. Popularne były też szczupaki, sandacze i sumy. Karp w czasach staropolskich uważany był raczej za rybę „drugiego wyboru”, ale nie brakowało przepisów, jak można go przyrządzić. Ciekawym przepisem, który kojarzyć się może z wigilią jest karp w sosie piernym. Dzwonka ryby należy dusić w sosie z soku wiśniowego i pokruszonego piernika. W efekcie otrzymujemy potrawę o bogatym, słodko- ostrym smaku. Ten sposób przyrządzania karpia zwany był na zachodzie „karpiem po polsku”. W najstarszej polskiej książce kucharskiej pt. „Compendium Ferculorum” pióra Stanisława Czernieckiego, kuchmistrza wojewody krakowskiego Aleksandra Michała Lubomirskiego, znaleźć można wiele przepisów na karpia. Jest nawet coś dla osób, które nie lubią ryb z powodu ości- oto przepis na staroplskiego „karpia bez kości”:  „Weźmij karpia dobrego, zdejmij skórę z niego tak ostrożnie, żebyś dziury nie uczynił, głowę usmaż, a to mięso z karpia odjąwszy i od kości usiekaj drobno surowo, z drugiego karpia do tego przyłożywszy; usmaż tę siekaninę w maśle albo oliwie, przydawszy do tego cebuli bardzo drobno posiekanej, pieczonej albo smażonej; daj rozenków drobnych, cukru, pieprzu, soli, cynamonu i trochę tartego chleba; zmieszawszy to wszystko nałóż tę skórę karpiową, miej brytfannę glinianą; wlej oliwy albo masła, żeby zamókł ten karp, włóż w brytfannę karpia nałożonego i głowę przyłóż, figatellami z tejże bateryjnej robionemi obłóż, ociągaj wywracając, a gdy się ociągnie, wlej wina, octu winnego, limoną, cukru, cynamonu, pieprzu, przywarz a daj całkim na misę”. 
 W drugiej połowie XVII wieku hodowla karpia w Polsce popadła w kryzys. W czasie ciągłych wojen liczne stawy zostały zniszczone, a z tych które ocalały, spuszczano wodę by wykarmić wojsko. Dopiero w XIX wieku hodowla karpia w Polsce odrodziła się dzięki działalności Adolfa Gascha. Był on dzierżawcą majątku w Kaniowie w Małopolsce, gdzie hodował karpie. W 1880 roku na Wystawie Rolniczej w Berlinie zaprezentował wyhodowaną przez siebie odmianę nazwaną lustrzeniem polskim, dziś częściej zwaną karpiem królewskim. Charakteryzuje się ona łukowatym grzbietem, małą głową i nielicznymi łuskami. Odmiana ta zdobyła dużą popularność. 
 Karp może nie był królem staropolskich stołów, ale był bardzo popularny w kuchni żydowskiej.  Do dziś jeden z najpopularniejszych przepisów to „karp po żydowsku”, z cebulą i migdałami. Być może wspomnienie smaku dzieciństwa zainspirowało w 1947 roku ministra handlu i przemysłu Hilarego Minca do zaproponowania hasła „Karp na każdym wigilijnym stole w Polsce”. 
 Na pewno jednak głównym powodem wzrostu popularności karpi po wojnie było to, że była to jedyna łatwo dostępna ryba. Zniszczona działaniami wojennymi flota rybacka nie była w stanie zapewnić odpowiednich połowów. Stawy hodowlane były natomiast rozwiązaniem tanim i łatwym do wprowadzenia. Minister Minc był ich wielkim zwolennikiem. Karpie nie tylko były jedyną rybą którą można było dostać w sklepie (choć na kartki), były także nagrodą- w wielu zakładach otrzymywali je przodownicy pracy w ramach świątecznej premii. Pomimo, że główną zaletą karpi miała być ich dostępność, w czasach PRL nieraz w okresie świątecznym brakowało ryb. Zygmunt Mycielski, kompozytor, zanotował w swoim dzienniku pod datą 24.12.1966 r.: „Chciałem kupić dziś coś na Wigilię. Mięsa było sporo, ryb żadnych. W najdroższym sklepie, przy Bristolu, gdzie doliczają do cen 80 proc., nie było nawet śledzi. Można za to kupić francuski koniak po 300 i 500 złotych butelka, a nie ma śledzi, karpi… Oni nie są w stanie zorganizować dostawy - sprzedająca nie miała reszty, żeby wydać, sznurka, żeby związać”. 
 Opisując realia Warszawy, w 1979 roku w powieści-dzienniku Jerzy Stefan Stawiński, prozaik, scenarzysta i reżyser, zapisał: "Ludzie przebiegają miasto w poszukiwaniu śledzi. Rzucono je podobno do sklepów w niedzielę, ale tłum wszystko rozchwytał. Pani Niepotycka, osoba zapobiegliwa i bywalczyni wszystkich kolejek, wiozła dziś windą dwa duże karpie. Podobno sprowadzono je na święta za twardą walutę, by zaspokoić tradycyjną żądzę narodu".
 Dziś, trzydzieści lat po transformacji ustrojowej  karp nadal króluje na wigilijnych stołach Polaków. Zwyczaj jedzenia tej ryby na święta stał się tak powszechny, że  73% sprzedawanych w Polsce karpi jest właśnie w grudniu. Życzymy zatem z okazji nadchodzących świąt Bożego Narodzenia smacznego karpia i wszystkiego najlepszego!

Fotorelacja z wernisażu dostępna pod linkiem:

https://www.facebook.com/photo/?fbid=836486651630187&set=pcb.836488194963366

W świetle nauczania Kościoła Anioł Stróż jest najbliższym duchowym opiekunem i doradcą człowieka. Kult Aniołów Stróżów cieszy się dużą popularnością. Są oni bohaterami wielu ilustracji o religijnym temacie. Modlitwa „Aniele boży, stróżu mój” jest często pierwszą modlitwą którą poznają dzieci.   Niektórzy wierzący tworzą silne relacje ze swoimi Aniołami Stróżami. Według wspomnień księdza Giovangiuseppe Califano, pewnego dnia do papieża Jana XXIII zgłosił się nowo mianowany biskup, skarżąc się, że z powodu presji urzędu nie może spać. Papież miał odpowiedzieć, że po swoim wyborze miał ten sam problem, dopóki nie przyśnił mu się jego anioł, który poradził, żeby się tak wszystkim nie przejmował.
 Idea Anioła Stróża zaczęła kształtować się już w starożytnym judaizmie, skąd została zaszczepiona i rozwinięta w Chrześcijaństwie. Już święty Hieronim pisał w V wieku: „Tak wielka jest godność duszy, że każda ma ku obronie Anioła Stróża”.  Szczególnie wiele uwagi aniołom poświęcali teologowie w okresie największego rozkwitu scholastyki- pisali o nich Bernard z Clairvoux oraz Tomasz z Akwinu. Ten ostatni jest autorem słynnego pytania: „ilu aniołów zmieści się na główce szpilki?”. W średniowieczu kult anielskich opiekunów nie był jednak szczególnie rozwinięty- był to raczej rodzaj pobożności która charakteryzowała intelektualną elitę, nie zwykłego człowieka.
 Zmieniło się to na przełomie XV i XVI wieku. Były to czasy niepokoju, upadku autorytetu moralnego papiestwa oraz pierwszych wystąpień reformatorów religijnych. Na co dzień ludzie widzieli wojnę, śmierć, zarazę i głód, co przywodziło na myśl obrazy znane z Apokalipsy. Liczni kaznodzieje tylko podsycali tę atmosferę strachu. Wielu szukało ukojenia w wierze i osobistej pobożności. Kult Aniołów Stróżów jako boskich obrońców wobec sił szatana stał się bardzo popularny. Dawał poczucie wsparcia i bezpieczeństwa. Szczególną rolę w jego popularyzacji odegrali hiszpańscy franciszkanie, którzy jako pierwsi wprowadzili święto ku czci Aniołów Stróżów około roku 1481. W okresie kontrreformacji, gdy Kościół przeszedł szereg wewnętrznych reform, kult niebiańskich strażników rozkwitł. Cieszył się poparciem papieży i wpływowego zakonu jezuitów. W 1607 roku dekretem Pawła V dzień 2 października został ustanowiony świętem Aniołów Stróżów. 
 Mieszkańcy Czarnkowa mają możliwość na co dzień podziwiać wspaniały przykład barokowej pobożności i kultu Aniołów Stróżów. W Kościele pw. Św. Marii Magdaleny znajduje się kaplica pw. Aniołów Stróżów, ufundowana w 1634 roku przez Zofię z Folsztyna Czarnkowską. Umiejscowiony jest w niej późnobarokowy drewniany ołtarz z XVIII wieku. W jego  centrum mieści się pochodzący z XVII wieku obraz przedstawiający anioła prowadzącego za rękę szlacheckie dziecko i mierzącego włócznią w paszczę piekielnej poczwary czyhającej na przerażonego chłopca. Być może jest to młodzieńczy portret Adama Uriela Czarnkowskiego, który wsławił się walcząc przeciw Szwedom w czasie potopu szwedzkiego w latach 1655-1660. W tle zobaczyć można inne sceny: anioł ratujący dziecko przed upadkiem w przepaść, utopieniem w studni oraz potykający się z fałszywym prorokiem. Obraz ten powstał prawdopodobnie w warsztacie gdańskiego malarza, Hermana Hana, czołowej postaci polskiego baroku. Upowszechnienie się kultu Aniołów Stróżów w XVI i XVII wpłynęło również na to, jak były one postrzegane. Prości ludzie nie znali subtelnych rozważań Tomasza z Akwinu o naturze i hierarchii aniołów.  Ludowa pobożność nadała Aniołom Stróżom swojski charakter, uczyniła z nich rodzaj dobrych duchów opiekujących się człowiekiem, czasami nawet spełniających ich prośby. Według licznych opowieści ojciec Pio miał wręcz używać Aniołów jako swoich posłańców.
 W 1487 roku ukazała się książka, która w tragiczny sposób wpłynęła na życie setek tysięcy ludzi. Mowa o „Malleus Maleficarum”, niesławnym „Młocie na czarownice” autorstwa dominikanina Henryka Kramera. Był to swoisty podręcznik dla łowców czarownic, bardzo popularny, który zawierał wskazówki jak rozpoznać wiedźmę i jak należy z nią postępować. Kramer wiele uwagi poświęcił w nim zwierzęcym kompanom czarownic,tak zwanym chowańcom. Według łowcy czarownic chowaniec był demonem, źródłem jej mocy, który miał służyć czarownicy i jednocześnie wodzić ją na pokuszenie. Był zatem swoistym anty- Aniołem Stróżem.
 Chowaniec nie był jednak wymysłem autora „Młota na czarownice”. Istoty tego rodzaju były rozpowszechnione w europejskim folklorze, także na ziemiach polskich. Ogólnie nazywane są one duszkami lub demonami domowymi, ale w zależności od lokalnej tradycji wołano na nie różnie: ubożęta, skrzaty, krasnale, inkluzy, plonki, elfy. Wiara w nie wywodziła się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich i miejscami utrzymała się aż do dzisiejszych czasów (na Islandii do dziś stawia się małe domki dla skrzatów zwanych huldufólk). Widziano w nich dusze przodków, samobójców, nieochrzczonych dzieci. Przyjmowały różne formy- małych ludzi (stąd krasnoludek- piękny ludek), zwierząt, czasami maszkar. Często skrzat miał zdolność przemiany z postaci ludzika w zwierzę. Na Kaszubach duch opiekujący się domem przyjmował często postać żyjącej na strychu żmii, Bojkowie wierzyli w czarne koguciki. W oczach ludu nie były to istoty złe- były skore do żartów, łatwo było je obrazić, ale jeśli się o nie dbało i karmiło, potrafiły się odwdzięczyć przynosząc gospodarzowi dobrobyt. Było wiele ludowych przepisów, jak pozyskać chowańca. Na Śląsku wierzono, że trzeba przez tydzień nosić pod pachą jajko czarnej kury. Po tym czasie miał się wykluć kogucik- diablik. 
 Dla Kramera istnienie tych istot było oczywiste. Jak wykazywał w swojej książce, brak wiary w demony i czarownice był herezją równą ateizmowi. Często podczas procesów o czary pojawiał się wątek chowańca. W czasie słynnej histerii, która ogarnęła miasteczko amerykańskie Salem w latach 1692/93, oskarżone dziewczęta wielokrotnie mówiły o żółtym ptaszku który miał im towarzyszyć. W wyniku procesu na powieszenie skazany został także jeden pies, a drugi zdechł podczas śledztwa. W czasie angielskiej wojny domowej z lat 1642-1646 rojalistyczny generał, książę Rupert Reński oskarżany był o posiadanie chowańca pod postacią pudla o imieniu Boy. Pies ten zdaniem propagandy parlamentarzystów miał być nieśmiertelny, chwytać pociski wystrzelone w kierunku jego pana oraz posiadać zdolność odkrywania ukrytych skarbów. Żołnierze Ruperta uwielbiali Boya nadając mu stopień generalski. Pies ten zginął w niewyjaśnionych okolicznościach podczas bitwy pod Marston Moor w 1644 roku. Według legendy został zastrzelony srebrną kulą. Najczęściej jednak o demoniczny rodowód oskarżano czarne koty. Przesąd ten wywodzi się z wysp brytyjskich; w mitologii celtyckiej czarny kot cat sinh porywał dusze zbłąkanych wędrowców, ale karmiony mlekiem przynosił gospodarzowi szczęście. W oczach purytańskich duchownych to wystarczyło by czarne koty jednoznacznie identyfikować z diabłem. Wiadomo, że w XVII wieku w Anglii i jej amerykańskich koloniach odbywały się istne pogromy tych zwierząt.
 Kult Aniołów Stróżów był obecny w chrześcijaństwie już w jego pierwszych stuleciach, nie był jednak powszechny. Ograniczał się zaledwie do wąskiej elity intelektualnej zaangażowanej w rozważania teologiczne. Wśród prostego ludu rozpowszechniona była natomiast wiara w różnego rodzaju magiczne istoty, które mogły sprzyjać człowiekowi, jeśli się o nie odpowiednio dbało. Zmieniło się to u progu nowożytności; w narastającej atmosferze egzystencjalnego niepokoju dokonał się zwrot w kierunku religii. Pozostałości dawnych, przedchrześcijańskich wierzeń, funkcjonujących na marginesie kultury, zostały jednoznacznie potępione jako wyraz „czarostwa” i kultu demonów. Efektem tego procesu była fala procesów o czary, która ogarnęła Europę. Jednocześnie popularność zdobyły nowe, chrześcijańskie formy pobożności, które realizowały potrzebę ukojenia rozedrganych umysłów. Jedną z takich form był kult Aniołów Stróżów, którego popularność wzrastała od drugiej połowy XV wieku. Przykład barokowej kaplicy poświęconej Aniołom Stróżom możemy zobaczyć w Czarnkowie. Popularność kultu Aniołów Stróżów utrzymuje się do dziś, choć nabrał on wielu cech ludowych. Dawne wierzenia w duszki opiekuńcze sprowadzone zostały natomiast do sfery przesądów. 

Fotografie:
Sławomir Czarnecki
Romka Bartkowiak
Karolina Rążewska-Golik
zabytek.pl

15 sierpnia jest obchodzone w Polsce Święto Wojska Polskiego. Zazwyczaj słyszymy przy tej okazji, że odbywa się ono w rocznicę „Cudu nad Wisłą” - zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej, decydującym starciu wojny z bolszewikami w latach 1919-1920. Określenie to zadomowiło się w języku polskim i dziś już nie wzbudza większych emocji. Sto lat temu było ono jednak w centrum politycznego sporu- zwłaszcza, że nikt nie był pewien o jakim „cudzie” mowa.

W czerwcu i lipcu 1920 roku Wojsko Polskie ponosiło klęskę za klęską w walce z nacierającą Armią Czerwoną. Na początku sierpnia oddziały Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego zagroziły Warszawie. Polacy rozpoczęli przygotowania do desperackiej obrony. W połowie sierpnia rozpoczęła się Bitwa Warszawska. Oddziały broniące stolicy w krwawych walkach zdołały wstrzymać pochód Armii Czerwonej na przedpolach Warszawy. 15 sierpnia na północ od Warszawy rozpoczęła się płytka ofensywa wojsk 5 Armii gen. Sikorskiego.  Główne natarcie przeprowadziły świeże siły 4 Armii dowodzonej przez Wodza Naczelnego, Józefa Piłsudskiego, które z południa uderzyły głęboko w odsłonięte skrzydła Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, siejąc popłoch i zmuszając bolszewików do panicznego odwrotu.
 Było to wielkie zwycięstwo oręża polskiego. Świadek tych wydarzeń, brytyjski dyplomata Edgar Vincent D'Abernon, określił walki pod Warszawą jako osiemnastą decydującą bitwę w dziejach świata. Wkrótce po odparciu bolszewików spod bram stolicy wśród Polaków ze wzmożoną siłą wybuchły na nowo spory, które chwilowo tylko zostały powstrzymane przez grożące ojczyźnie niebezpieczeństwo. Właśnie wtedy swą olbrzymią karierę rozpoczęło określenie „Cud nad Wisłą”.
 Za jego autora uważa się prawicowego publicystę i polityka, Stanisława Strońskiego. Po raz pierwszy użył go 14 sierpnia 1920 r. w artykule „O cud Wisły” zamieszczonym w dzienniku „Rzeczpospolita”. Pisał w nim tak: „... żeby Warszawa wpaść miała w ręce bolszewików, żeby Trocki miał wejść do miasta jak ongi Suworow i później Paskiewicz, żeby ten sam dziki, a dzisiaj jeszcze dzikszy, bo podniecony przez mściwych i krwiożerczych naganiaczy sołdat i mużyk pohulać miał w stolicy odrodzonej Polski, tej myśli wojsko nasze nie zniesie i każdy żołnierz sobie powie: po moim trupie. /.../ I gdy w jutrzejszą niedzielę zbiorą się miliony ludności polskiej w kościołach i kościółkach naszych, ze wszystkich serc popłynie modlitwa: Przed Twe ołtarze zanosim błaganie, Ojczyznę, Wolność, zachowaj nam Panie. Błogosławiony tą modlitwą ojców, matek, sióstr i małej dziatwy o ziszczenie się cudu Wisły, żołnierz polski pójdzie naprzód z tym przeświadczeniem, że oto przypadło mu w jednej z najcięższych chwil w naszych tysiącletnich dziejach być obrońcą Ojczyzny".
 Trudno nie dostrzec bijącego z tych słów fatalizmu i desperacji. Już kilka dni później Stroński wrócił do pisania o „Cudzie Wisły”, tym razem jednak z pozycji triumfu. Porównał Bitwę Warszawską z bitwą nad Marną z 1914 roku, nazywaną również „cudem nad Marną”. Sytuacja Francuzów wyglądała wówczas podobnie- Niemcy stali na przedpolach Paryża, a żołnierzy na pole bitwy dowozili paryscy taksówkarze. Dla prawicy, dla której Francja była wzorem, porównanie to było niezwykle pochlebne. Tak jak Cud nad Marną był dziełem bohatera Francji, marszałka Ferdynanda Focha, tak zdaniem Strońskiego Warszawa miała swojego bohatera- Józefa Hallera, dowódcę oddziałów broniących stolicy.
 Z perspektywy stu lat nie doceniamy jak gorące były spory polityczne w II RP. W tamtych czasach rękoczyny pomiędzy politykami wcale nie należały do rzadkości (sam Stroński jako poseł został w 1923 roku publicznie spoliczkowany). Gazety były jawnie stronnicze i często grały na emocjach czytelników (kampania nienawiści doprowadziła do śmierci prezydenta Narutowicza). Dla prawicy Piłsudski był wrogiem numer jeden. Nie do pomyślenia było, żeby na łamach prasy narodowej zebrał laury za największe zwycięstwo oręża polskiego. Generał Haller był zaś bliski obozowi narodowemu, dowodził słynną „Błękitną Armią”, dowodził oddziałami broniącymi Warszawy. Stroński chwalił również gen. Sikorskiego, który (choć wcześniej służył w Legionach) zgodnie współpracował z Hallerem. Uderzenie znad Wieprza było jego zdaniem jedynie pomocniczym.
 Za Strońskim, najzdolniejszym publicystą prawicy, poszli inni autorzy związani z obozem narodowym, choć jego myśl rozwinęli by jeszcze bardziej uderzyć w Piłsudskiego i przypodobać się Francji. Na łamach pism takich jak „Gazeta Warszawska” czy „Przegląd Narodowy” Naczelnik Państwa obwiniany był o megalomanię, niekompetencję, tchórzostwo. Związani z nim oficerowie zdaniem narodowców nie nadawali się do niczego. Prawdziwym Cudem nad Wisłą ich zdaniem była obecność w Polsce gen. Maxime Weyganda. Był on członkiem Misji Międzysojuszniczej do Polski. W czasie I wojny światowej był szefem sztabu marszałka Focha. W sierpniu 1920 roku był swoistym „konsultantem” dla polskich dowódców. „Gazeta Warszawska” pisała tak:
„Cała Warszawa, a nawet cała Polska wie, że plan obrony Warszawy, a raczej cały plan obrony Polski wygotowany został przez szefa sztabu marszałka Focha, generała Weyganda.”
W końcu sam zainteresowany zaprzeczył jakoby to on był autorem zwycięskiego planu:
„To zwycięstwo, które jest powodem wielkiego święta w Warszawie, jest zwycięstwem polskim. Przewidujące operacje wojskowe zostały wykonane przez generałów polskich na podstawie polskiego planu operacyjnego. Moja rola, jak też rola oficerów z misji francuskiej, ograniczyła się do wypełnienia kilku braków w szczegółach wykonania. Współpracowaliśmy z najlepszą chęcią w tym zadaniu. Nic ponadto. To bohaterski naród polski sam się uratował. Francja ma dosyć własnej chwały wojennej i nie ma roszczeń do chwały przyjacielskiej Polski.” 
Narodowcy wiedzieli jednak lepiej. Uznali po prostu, że skromność lub wymogi dyplomacji nie pozwalają generałowi przyjąć należnych mu pochwał.
 Dziś już nikt nie przypisuje kluczowej roli generałom Hallerowi i Weygandowi. Ich rola została dokładnie wyjaśniona. Czasami jednak nawet współcześnie można spotkać się z opinią, że zapomnianym bohaterem i autorem zwycięskiego planu kontrofensywy był gen. Tadeusz Rozwadowski, Szef Sztabu Generalnego. Przekonanie to zrodziło się jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym. Rozpowszechnił je Marian Kukiel, wojskowy i historyk, który w 1925 roku opublikował pracę w której główne zasługi przypisywał Rozwadowskiemu. Kukiel pracował jednak jedynie na części źródeł, bo wiele materiałów było jeszcze utajnionych, miał więc wypaczony obraz rzeczywistości. Publikacja ta po przewrocie majowym kosztowała go stanowisko, choć specjalna komisja orzekła, że pracował sumiennie.
 Jak to jednak było z „Cudem nad Wisłą”? Który z wymienionych oficerów odegrał kluczową rolę w bitwie warszawskiej? Większość badaczy zgadza się, że autorem koncepcji ataku znad Wieprza był Józef Piłsudski. Choć nie miał on wykształcenia wojskowego, miał intuicję i głęboką wiedzę. Już w lipcu dążył do ataku oskrzydlającego z kierunku południowego, lecz wówczas nie zaistniała możliwość jego przeprowadzenia. Swój plan marszałek konsultował z Weygandem i Rozwadowskim. Francuz nie był zachwycony- zaproponował znacznie mniej śmiały atak z północy siłami 5 Armii Sikorskiego. Jego pomysł został włączony do planu jako uderzenie pomocnicze. Rozwadowski, doskonale wykształcony oficer byłej Armii Austro- węgierskiej , miał swoje zastrzeżenia. Obawiał się, że obszar koncentracji nad Wieprzem jest zbyt odległy od Warszawy. Piłsudski przekonał go jednak, że potrzeba czasu na przygotowanie sił. Ustaliwszy plan, Piłsudski udał się do premiera Witosa i złożył na jego ręce dymisję na wypadek klęski. Marszałek wiedział, że jeśli bitwa będzie przegrana, Anglia i Francja nie zechcą z nim siąść do stołu rokowań i nie pomogą Polsce. Witos schował dymisję do sejfu i jej nie wykorzystał- zwrócił dokument Piłsudskiemu, kiedy ten wrócił do Warszawy po bitwie.
 Rozwadowski jako szef sztabu zabrał się do pracy. Ogólną koncepcję wodza musiał rozpisać na rozkazy. Polskim oficerom sztabowym pomagał w tym Weygand i jego oficerowie. Była to tytaniczna praca. Ponieważ Piłsudski w tym czasie wyruszył najpierw do Puław, by pożegnać się z rodziną a następnie do oddziałów, na rozkazach z tego czasu znajduje się nazwisko Rozwadowskiego.
 13 sierpnia rozpoczęła się krwawa bitwa pod Ossowem, trwająca do 15 sierpnia. Oddziały polskie dzięki odwadze i ofiarności zdołały zatrzymać i odepchnąć nacierające wojska bolszewickie. Sytuacja była jednak wówczas bardzo trudna. Dowodzący obroną Warszawy gen. Haller zwrócił się o pomoc do 5 Armii Sikorskiego, który przyspieszył natarcie i uderzył na Rosjan 15 sierpnia- przed Piłsudskim. Jego oddziały zaangażowały się w ciężkie i mozolne walki, ale odnosiły sukcesy. Jednym z nich było zdobycie wrogiej radiostacji, co sparaliżowało rosyjską łączność.
 Wieczorem 15 sierpnia czołówki 4 Armii Piłsudskiego przekroczyły Wieprz. W ciągu kilku dni rozbiły słabe w tym miejscu siły radzieckie i wyszły na tyły armii Tuchaczewskiego. Gdy rosyjski dowódca zorientował się w sytuacji, zdał sobie sprawę, że przegrał i zarządził odwrót. Usuwanie bolszewików z ziem polskich zajęło jeszcze kilka miesięcy, ale wojna była wygrana.
 Był jeszcze jednak jeden „cud”, który poruszał wyobraźnię Polaków. Arcybiskup Aleksander Kakowski, późniejszy Prymas twierdził, że kluczowym momentem bitwy była śmierć młodego księdza, Ignacego Skorupki, który zginął podczas potyczki pod Ossowem 13 sierpnia. Tak pisał arcybiskup: „Między innymi poszedł i ksiądz Skorupka, młody i pięknej powierzchowności kapłan, który jeszcze piękniejszą miał duszę. Chwila śmierci ks. Skorupki jest punktem zwrotnym w bitwie pod Ossowem i w dziejach wojny 1920 roku. Do tej chwili Polacy uciekali przed bolszewikami, odtąd uciekali bolszewicy przed Polakami”. W prawicowej narracji pierwiastek nadprzyrodzony był eksponowany często. Przełomowy dzień bitwy, 15 sierpnia pokrywał się wszak ze świętem Wniebowzięcia Marii Panny. Najlepszą ilustracją tej narracji jest namalowany w 1930 roku obraz Juliusza Kossaka „Cud nad Wisłą. Bitwa Warszawska”. Na pierwszym planie widzimy księdza Skorupkę wiodącego do szturmu żołnierzy z krzyżem w ręku, nad nim zaś Matka Boska prowadzi zastępy niebiańskiej husarii.
 Jeszcze nie opadł kurz po bitewnych zmaganiach, w Warszawie zaczęto mówić o cudzie. W zależności od sympatii politycznych różnie upatrywano jego sprawcy. Ratunek przyszedł z nieba, z Francji, dzięki postawie pojedynczych oficerów... Jedynie zwolennicy Piłsudskiego odżegnywali się od cudu- nie potrzebowali go. Dla nich zwycięstwo zostało odniesione dzięki geniuszowi Naczelnika. W prasie piłsudczykowskiej określenie „Cud nad Wisłą” padło raz. Dla Piłsudskiego Bitwa Warszawska była jego największym zwycięstwem, powodem chwały. Pewną ironią jest, że dziś mówimy o Piłsudskim jako o sprawcy cudu- sam tego określenia nie znosił. Cudem natomiast jest, że w chwili zagrożenia tak różni ludzie, którzy obrali zupełnie różne ścieżki życia potrafili się porozumieć, by wspólnie ratować to co było dla nich najcenniejsze- ojczyznę i wolność.
 
 
 

W dzisiejszych czasach coraz trudniej jest spotkać się z ludzką życzliwością. O tym, że jednak wśród nas są ludzie, którzy chcą coś zmienić można było się przekonać w sobotnie przedpołudnie, 15 kwietnia. Członkowie Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa przy współpracy Muzeum Ziemi Czarnkowskiej oraz z zaprzyjaźnionymi osobami spotkali się, aby posprzątać wnętrze żydowskiego domu przedpogrzebowego w Czarnkowie. Z chwilą, gdy współcześnie obiekt ten przestał funkcjonować już jako budynek mieszkalny, stał się miejscem składowania odpadów (śmieci), które w marcu br. podpalono. Ta sytuacja spowodowała, że na jednym ze spotkań Towarzystwa podjęto decyzję o posprzątaniu tego zabytkowego obiektu. Za zgodą Gminy Żydowskiej w Szczecinie oraz Poznaniu przy wsparciu Urzędu Miasta w Czarnkowie rozpoczęto zaplanowane działania.

Dzieje żydowskiego domu przedpogrzebowego ściśle związane są z przeszłością Czarnkowa, a sam dom przedpogrzebowy pełnił ważną funkcję w wierzeniach Żydów. W Czarnkowie pierwsze wzmianki piśmienne o społeczności żydowskiej pojawiły się w XVII wieku. Świadczą o tym księgi miejskie, w których Żydów wymieniono jako stałych mieszkańców. Najstarszym dokumentem odnotowującym istnienie osadnictwa żydowskiego w Czarnkowie jest akt nadania praw miejskich wystawiony przez Andrzeja Gembickiego z 1677 r. Czarnkowscy Żydzi mieszkali na tzw. poznańskim przedmieściu, obejmującym Plac Żydowski (obecnie Plac Karskiego), ulice: Żydowską (obecnie ulicę Staromiejską), Gdańską i Podgórną. W pobliżu dawnego Placu Żydowskiego toczyło się życie całej gminy. Tutaj znajdowały się ważne dla tej społeczności obiekty, takie jak synagoga, budynek łaźni rytualnej (mykwa), szkoła żydowska, czy też siedziba gminy żydowskiej - kahał. W bezpośrednim sąsiedztwie synagogi znajdował się cmentarz żydowski, który funkcjonował do 1819 roku. W XIX wieku przepisy porządkowo - sanitarne wymusiły na społeczności żydowskiej poszukanie gruntu na założenie nowego cmentarza, usytuowanego w znacznej odległości od zabudowań miejskich, na przedłużeniu dzisiejszej ulicy Sikorskiego a osiedlem Ogrodniczym. Funkcjonował on do 1939 roku. Na skraju cmentarza wybudowano dom przedpogrzebowy, który służył jako miejsce regularnego odmawiania obowiązkowej mowy pogrzebowej i sprawowania liturgii. Powstał prawdopodobnie na początku XX wieku. Murowany, zbudowany z cegieł, otynkowany, na elewacji frontowej słabo widoczne już inskrypcje w języku hebrajskim. Pierwotnie mógł być podzielony na kostnicę i salę modlitewną. Prawdopodobnie głównym wejściem, obecnie zamurowanym, prowadzono zmarłego na cmentarz. Dziś nie stwierdzimy, jak wyglądało wnętrze tego obiektu. Być może na sklepieniu i na ścianach znajdowały się malowidła (polichromie). W jego bezpośrednim sąsiedztwie znajdował się jeszcze dom ogrodnika lub stróża, który widoczny jest na archiwalnych zdjęciach lotniczych Czarnkowa z 1940 roku. Było to również miejsce, w którym przygotowywano zmarłego do pogrzebu. Według obrządku żydowskiego pogrzeb osoby zmarłej miał swoje ścisłe zasady. Po śmierci ciało zmarłego układano na podłodze nogami w kierunku drzwi, a między nogi kładziono słomę. Przykrywano prześcieradłem oraz stawiano przy głowie świece. Na zakończenie ceremonii zmarłemu zamykano oczy przykrywając je skorupkami z potłuczonego dzbana. Pochówkiem zajmowało się bractwo Chewra Kadisza (Bractwo Święte). Ciało przenoszono do domu przedpogrzebowego, zwanego bejt tahara lub tahore sztibl, gdzie odbywało się rytualne oczyszczenie zwłok (hebr. tahara). Taharę mężczyzn wykonywali mężczyźni, taharę kobiet - kobiety, przy czym nie mogli to być bliscy członkowie rodziny zmarłego. Zwłoki obmywano w kolejności: głowa, szyja, prawe ramię i ręka, prawa górna część ciała, prawa noga, lewe ramię i ręka, lewa górna część ciała, prawa i lewa tylna część ciała. Ciało polewano nieprzerwanym strumieniem wody z trzech wiader. Następnie orszakiem żałobnym udawano się na Kirkut, gdzie składano ciało w ziemi. Zgodnie z zapisem "Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz", ciało powinno być pochowane w taki sposób, by nie utrudniać pełnego zespolenia z ziemią. Na koniec wszyscy żałobnicy przyłączali się do zasypywania grobu. Po uroczystości pogrzebowej praktykowany był zwyczaj mycia rąk, ten sam, który był stosowany przed wejściem na cmentarz.

W okresie 1939-1943 cmentarz żydowski uległ zniszczeniu, część nagrobków została sprzedana, porozrzucana, zdewastowana oraz prawdopodobnie została wykorzystana przy budowie dróg i chodników. Lata powojenne również pogłębiały dewastację cmentarza. Dziś w bezpośrednim sąsiedztwie domu przedpogrzebowego ocalało kilka macew, część z nich została wyłożona bezpośrednio przy nim i służą jako schody i chodniki, pozostałe wkopane są w ziemię i podtrzymują osuwającą się skarpę. Na niektórych można odczytać jeszcze hebrajskie inskrypcje oraz symbol gwiazdy Dawida. W Polsce zachowało się do naszych czasów niewiele żydowskich domów przedpogrzebowych. Czarnków ma to szczęście, że posiada jeden z ciekawszych obiektów warty upamiętnienia i zachowania.

Sobotnie sprzątnie połączono z obchodami 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim, która przypada na dzień 19 kwietnia br. Powstanie w getcie było największym zbrojnym zrywem ludności żydowskiej podczas II wojny światowej, a także pierwszym powstaniem wielkomiejskim w okupowanej Europie. W obliczu nieuchronnego losu chcieli oni umrzeć godnie z bronią w ręku. W tym dniu w sposób szczególny członkowie Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa, jak i zaprzyjaźnieni miłośnicy, wspominali czarnkowskich Żydów, którzy do 1939 roku jako mieszkańcy wpisywali się w historię miasta. W czasie okupacji likwidowano i zacierano wszelkie ślady kultury żydowskiej. Pomimo upływu czasu jednak wiele materialnych obiektów związanych z ludnością żydowską przetrwało. Ten niesamowity potencjał kulturowy warto w przyszłości wykorzystać, promując przy tym historię Czarnkowa. Dziękujemy wszystkim, którzy wzięli udział w sprzątaniu domu przedpogrzebowego pomimo kapryśnej pogody. Szczególne podziękowania należą się władzom miasta Czarnków i pracownikom Straży Pożarnej w Czarnkowie.
Romka Bartkowiak, Karolina Rążewska - Golik

Fotogaleria:https://www.facebook.com/profile.php?id=100064801383941

Wielu polskich uczniów świętuje pierwszy dzień wiosny zgodnie z nowym, świeckim zwyczajem, zwanym dniem wagarowicza . Pierwsze wzmianki o tym zwyczaju pochodzą dopiero z lat 80-tych XX wieku, ale samo wagarowanie jest zapewne tak stare, jak system edukacji.

Młodość ma swoje prawa- zwykło się mawiać z pewną pobłażliwością (oraz zazdrością) na widok grup rozochoconej młodzieży włóczącej się ulicami miast w pierwszy dzień wiosny. Po długich i ciemnych miesiącach zimowych każdy chciałby zażyć słońca, odetchnąć świeżym powietrzem. Choć „dzień wagarowicza” nie jest prawdziwym świętem, nauczyciele i rodzice wybaczają więcej. Wiele szkół w trosce o bezpieczeństwo dzieci nawet rezygnuje w tym dniu ze zwykłych zajęć, oferując w zamian różne gry i zabawy. W końcu, komu w głowie nauka, gdy za oknem wiosna?
    Jak to w ogóle bywało z wagarowaniem? Nie oszukujmy się- uczniowie z pewnością migali się od nauki, odkąd tylko pojawiły się szkoły. Taka już jest natura ludzka. Jednak samo słowo „wagarować” pojawiło się w języku polskim dość późno, na przełomie XIX i XX wieku. Pochodzi ono z łaciny, gdzie czasownik vagari oznacza błąkać się, włóczyć. Ówcześni uczniowie zobowiązani byli do nauki łaciny i często wplatali w swoje wypowiedzi makaronizmy, czyli słowa zapożyczone z języka Tacyta. Obca polskiemu językowi końcówka -ri szybko przeistoczyła się w swojsko brzmiące -ry. W tym samym czasie funkcjonowało podobne słowo o tym samym znaczeniu- „wagusować”. Znajdziemy je np. w „Przedwiośniu” Żeromskiego: „Całe teraz dnie spędzał poza domem na łobuzerii z kolegami, na grach, zabawach, eskapadach i wagusach”. Słowo to powstało od łacińskiego przymiotnika vagus, czyli błąkający się, niestały, zmienny. Choć w początkach XX wieku było ono popularniejsze, wagary wyparły je z użycia.
    Wiemy już skąd pochodzi słowo wagary, ale co ono właściwie oznacza? Słownik PWN stwierdza, że wagary to „samowolne przebywanie ucznia poza szkołą”. Najsłynniejsze w historii polski „wagary” (choć lepszym określeniem pewnie byłby „strajk) miały miejsce w 1549 roku, kiedy to uczniowie krakowskich szkół parafialnych i Uniwersytetu Jagiellońskiego gremialnie porzucili naukę i opuścili miasto. Co ciekawe jednym z bohaterów tych wydarzeń był Andrzej Czarnkowski, przyszły biskup poznański. Był on wówczas proboszczem krakowskiej parafii Wszystkich Świętych. 14 maja 1549 roku wraz z bratem, Wojciechem i grupą przyjaciół bawił u znajomego, księdza Jana Schillinga. Nie był świadomy, że grupa podpitych żaków wdała się w awanturę z jego służbą, w wyniku której jeden ze studentów stracił życie. Następnego dnia miasto ogarnął tumult. Żacy przekonani, że to z rozkazu Czarnkowskiego doszło do morderstwa, zażądali od króla Zygmunta Augusta ukarania winnego. Na próżno duchowny zarzekał się, że nie wie nic w tej sprawie. Stanął przed sądem biskupim, gdzie przedstawił swoje alibi. Proces nie był jednak prowadzony rzetelnie. Studenci obawiali się, że zmierza on w kierunku uwolnienia od odpowiedzialności nie tylko Czarnkowskiego, ale i jego ludzi, którzy zabili ich kolegę. 26 maja grupa uczniów szkół parafialnych zauważyła jadącego konno Czarnkowskiego, którego obrzucili przekleństwami i błotem. Doszło do przepychanki i burdy. Straż miejska aresztowała jednego z uczestników zajścia, który został zabrany do ratusza, gdzie był torturowany. Było to jawne naruszenie przywilejów uniwersyteckich. Oburzeni scholarze 30 maja postanowili, że wszyscy razem opuszczą Kraków 4 czerwca. Tego dnia długi pochód studentów (wśród których był m.in. Jan Kochanowski) wyruszył w drogę, żegnany przez krakowskich mieszczan. Nim jednak studenci przekroczyli miejskie bramy, na Kleparzu dopędził ich wysłannik królewski, który zachęcał ich do powrotu. Część z żaków usłuchała wezwania, wielu jednak opuściło Kraków, często na dobre.
    Wydarzenie to stało się ważną cezurą w dziejach Krakowa. Postrzegane było jako swoisty kres świetności średniowiecznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wydarzenia te stały się kanwą dla wielu dzieł sztuki. Opowiadanie na ten temat napisał Józef Kraszewski, Jan Matejko namalował obraz a w 1951 roku premierę miała nawet poświęcona tym wydarzeniom opera p.t. „Wojna żaków z panami”. 
    Dzień wagarowicza może nie jest prawdziwym świętem, ale jest zwyczajem żywym. Daje on młodzieży okazję do zabawy i pobytu na świeżym powietrzu. Oczywiście, wagary jako unikanie obowiązku szkolnego nie zasługują na pochwałę. Z drugiej strony, kto z nas nigdy nie był na wagarach… W końcu wagarowiczami byli także: Jan Brzechwa, Kornel Makuszyński, profesor Jan Parandowski - i też wyszli na ludzi.

    Wacław Taranczewski najczęściej opisywany jest jako przedstawiciel nurtu w sztuce określanego jako koloryzm. Jego artystyczna biografia pełna jest jednak poszukiwania nowych środków wyrazu, przez co trudno jest ją zaszufladkować. Był artystą świadomym, skłonnym do autorefleksji. Uważał, że sam talent to za mało, by tworzyć sztukę. Potrzebne są także wiedza, zamysł i dyscyplina. Kolor był ważnym elementem jego twórczości lecz nie jedynym- w jego twórczości dostrzec można wpływy francuskiego impresjonizmu, kubizmu ale i włoskiego quattrocento.
    Wacław Taranczewski urodził się w Czarnkowie czwartego marca 1903 roku jako syn Sylwestra i Walerii z domu Mende. Gdy miał zaledwie dwa lata, rodzina Taranczewskich przeprowadziła się do Poznania. Młody Wacław odwiedzał jednak gród nad Notecią. Był dzieckiem inteligentnym, chętnie czytającym i zainteresowanym sztuką. Rysować zaczął wcześnie: Od pierwszych lat dzieciństwa rysowałem i malowałem z zamiłowaniem. W okresie pierwszych lat szkoły powszechnej zamiłowanie to przejawiało się jako próby ilustrowania czytanych wierszy i tekstów. Uczył się także grać na skrzypcach oraz śpiewał w chórze. W 1913 roku podjął naukę w poznańskim gimnazjum im. Marii Magdaleny (słynnej Marynce), gdzie uczęszczał także na kurs rysunku. W kwietniu 1921 roku zdał maturę i już w maju zapisał się do Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Poznaniu rozpoczynając tym samym swoją trwającą 10 lat edukację akademicką.
    Wacław Taranczewski jako student stale poszukiwał swojego miejsca. Był świadomy potrzeby rozwoju i poszukiwał mistrzów, którzy mogliby pomóc mu rozwinąć skrzydła. Już w lutym 1923 roku przeniósł się do krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych gdzie rozpoczął studia pod kierunkiem profesora Władysława Jarockiego. Trwały one jednak niecały rok: znajdujący się pod wpływem twórców awangardowych Taranczewski nie potrafił odnaleźć wspólnego języka z konserwatywnym profesorem. Nie zaliczywszy pierwszego roku, Wacław Taranczewski przeniósł się z powrotem do Poznania. Tam znalazł się w kręgu studentów Fryderyka Pautscha. W 1925 roku pedagog ten otrzymał profesurę ASP w Krakowie; wielu jego studentów z Poznania przeniosło się wraz z nim. Wśród nich był również Taranczewski, który jednak w tym czasie czuł, że jego drogi z Pautschem powoli się rozchodzą. Jak wspominał: Pautsch jako pedagog w tym okresie nie bardzo zdał egzamin. Malował instynktem- brzuchem- czystą biologią. Świadomość malarską miał ograniczoną. (…) coraz bardziej nie rozumiałem, co mam robić. Odpowiedź na nurtujące go pytania Taranczewski odnalazł w pracowni malarstwa ściennego prowadzonej przez Felicjana Kowarskiego.
    W 1929 roku Felicjan Kowarski został profesorem warszawskiej ASP. Taranczewski po raz kolejny przeniósł się za swoim mistrzem. W Warszawie Wacław Taranczewski znalazł się pod wpływem starszych kolegów, którzy ukończyli studia w Paryżu i powrócili do Polski pod koniec lat 20-tych XX w. Środowisko to, zwane Komitetem Paryskim (kapiści), przyniosło ze sobą fascynację francuskim postimpresjonizmem, malarstwem Paula Cezanne’a i kolorem. Urzeczony koloryzmem, w 1930 roku Taranczewski wraz z pięcioma kolegami (Jeszke, Studnicki, Wodyński, Kossowski, Siemiradzki)  założył „Grupę Sześciu”, skupiającą młodych kolorystów. Koniec studiów był jednak dla Taranczewskiego okresem żmudnej pracy- często wyjeżdżał, brał udział w plenerach i konkursach. Podczas jednej z jego nieobecności koledzy z Grupy przekształcili ją w zrzeszenie „Pryzmat” pisząc jednocześnie nowy program, kładący jeszcze większy nacisk na koloryzm. Taranczewski oficjalnie zaprotestował przeciwko tym zmianom, gdyż nie zamierzał się on ograniczać w swojej twórczości.
    Lata 30-te XX wieku to w życiu Wacława Taranczewskiego okres wzmożonej pracy twórczej. W 1931 roku ukończył edukację i powrócił do Poznania. Dużo malował, tworzył grafiki, powstały także jego pierwsze naścienne realizacje monumentalne. Udzielał się w życiu środowisk twórczych Poznania. W tym okresie ukształtowała się także stała cecha jego malarstwa: długie cykle poświęcone jednemu tematowi. W 1934 roku powstało pierwsze płótno z cyklu Mała malarka- do tego tematu Taranczewski powracać będzie przez całe życie, przedstawiając go na wiele sposobów. Odbył także podróże zagraniczne do Włoch i Grecji, gdzie poznał tamtejsze dziedzictwo antyku, które stało się dla niego wielką inspiracją, widoczną zwłaszcza w jego twórczości monumentalnej.
    W 1937 roku Wacław Taranczewski podjął się wykonania polichromii w kościele pw. Narodzenia NMP w Lubaszu. Praca nad przyozdobieniem lubaskiej świątyni zajęła mu ponad rok. Była to ciężka praca. Syn artysty, Paweł, tak wspominał opowieści ojca o pracy w Lubaszu: Figury na kartonie wykonanym wcześniej łatwo jest przeskalować, narysować zbyt wielkie. Figury takie (…) wydają się być ogromne i „walą się” w dół. (…) Po odsłonięciu części rusztowania sklepienie „spadło mu na głowę”, musiał wszystko przemalowywać sam, ciągnąc wiadra z farbą na rusztowanie, bo nie miał pomocników. Lubaska polichromia to jedyne przedwojenne naścienne dzieło Taranczewskiego, które przetrwało do dzisiejszych czasów.
    W  1937 roku Wacław Taranczewski ożenił się z Wandą Hryniewiecką. Zamieszkali w Poznaniu, w nowym, wygodnym mieszkaniu. Wybuch II wojny światowej rozdzielił małżonków. 
W sierpniu 1939 roku będąca w ciąży Wanda udała się do Warszawy, pod opiekę krewnych, podczas gdy Wacław został w Poznaniu. Nie udało mu się dołączyć do rodziny; spotkał się z żoną i synem dopiero w Krakowie w 1945 roku. W czasie wojny Wacław Taranczewski pracował jako malarz pokojowy i jako modelarz w Miejskim Urzędzie Urbanistycznym. Lata okupacji były dla niego szczególnie ciężkie, gdyż do trosk wywołanych rozłąką z rodziną doszła opieka nad zniedołężniałymi rodzicami (zmarli przed końcem wojny) oraz trójką dzieci jego siostry, zamordowanej przez Niemców. Pomimo tych ciężarów udzielał się także w podziemnym nauczaniu, pomagając w kształtowaniu nowych pokoleń polskich artystów.
    Po wojnie Wacław Taranczewski sprowadził rodzinę do Poznania i czynnie włączył się w odbudowę życia kulturalnego grodu nad Wartą. Był jednym z organizatorów Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych, prezesował poznańskiemu oddziałowi Zawodowego Związku Polskich Artystów Plastyków. Angażował się również w przywrócenie świetności poznańskim zabytkom. Wykonał m.in. polichromie  w kaplicy Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo przy Szpitalu Przemienienia Pańskiego (szpital uniwersytecki). Jego starania uhonorowane zostały Nagrodą Literacko- Artystyczną Poznania.
    W 1947 roku otrzymał propozycję objęcia katedry na ASP w Krakowie, którą przyjął. Stworzył Zakład Malarstwa Ściennego którego kierownikiem był przez kolejne dwadzieścia lat. Przez pierwsze trzy lata pracy w Krakowie nie otrzymał mieszkania, więc dzielił swój czas pomiędzy Poznań a Kraków. Taranczewscy przeprowadzili się do Krakowa dopiero w 1950 roku. Wacław Taranczewski dużo pracował. Swój czas dzielił pomiędzy licznych uczniów (wśród których był i jego syn, Paweł) a własną twórczość. Kontynuował swoje liczne cykle malarskie, także te rozpoczęte w latach 30-tych XX wieku. Powstawały kolejne Małe malarki, Martwe natury ze świątkiem, Martwe natury z zielonym dzbanem, koncerty w atelier...   Swoistym podsumowaniem tej części jego twórczości stał się kolejny cykl- Moje motywy, w którym na jednym płótnie tworzył kolaże złożone z powtarzających się wątków jego twórczości. W okresie powojennym stworzył także liczne dekoracje naścienne. Do jego najsłynniejszych dzieł należą polichromia Auli Uniwersytetu Adama Mickiewicza, freski w kościołach pw. Najświętszej Marii Panny i św. Marcina w Poznaniu a także wykonane według jego projektu witraże w katedrach w Poznaniu i Warszawie.
    W 1970 roku Wacław Taranczewski przeszedł na emeryturę. Nie oznaczało to jednak kresu jego działalności. Do końca życia tworzył, choć podupadające zdrowie mu to utrudniało, a nawet okresowo uniemożliwiało. W 1986 roku podczas wakacyjnego pobytu w Kamieniu Pomorskim nagle się rozchorował. Został przewieziony do Krakowa, gdzie zmarł 11 lutego 1987 roku.
    Wacław Taranczewski był artystą, który podchodził do swej sztuki metodycznie, z rozmysłem: Obraz rodzi się „w brzuchu” (…) Z chwilą, gdy znajdzie się na płótnie, należy to uszanować i konsekwentnie rozwijać. Najpierw należało być autentycznym, potem konsekwentnym. Jego życiowa droga jest odbiciem jego artystycznego credo. Był utalentowanym dzieckiem kochającym sztukę- malarstwo i muzykę. Rozwijając przyrodzone talenty poświęcił się studiom, które trwały dziesięć lat. Konsekwentnie poszukiwał mistrzów i wzorców, które pozwoliłyby mu się rozwijać. Nie chciał się ograniczać- pełnymi garściami czerpał zarówno z dorobku dawnych mistrzów jak i współczesnych mu awangardzistów. Pozostawił po sobie bogaty dorobek, wychował wielu uczniów. Jego praca znalazła uznanie, które wyrażone zostało w postaci licznych wystaw i nagród. Wacław Taranczewski został także doceniony w miejscu swego urodzenia. Jego postać widnieje na muralu znajdującym się na ścianie budynku przy pl. Jana Karskiego.

(...) Dnia 5.1.1919 Czarnków przeszedł bez walki w ręce polskie. Przez miasto kroczył pochód a przy starszych młodzież szkolna z ludowej szkoły i z gimnazjum, która pozwalała sobie na wykrzyki pod adresem Niemców(...). Na czele pochodu niósł brat mój Andrzej chorągiew o barwach polskich z białym orłem i "powstań Polsko, skrusz kajdany, dziś Twój triumf, albo zgon" zaśpiewaliśmy na całe gardło(...). Pochód zakończył się uroczystym "Te Deum" w kościele i wiecem w sali Łaszewskich, gdzie śpiewaliśmy "Nie rzucim Ziemi" i "Bogu Rodzica". (...) Dnia 8.1. a więc zaledwie kilka godzin po złożeniu przyrzeczenia, Niemcy od strony Noteci silnie i dobrze uzbrojeni, napadli na Czarnków docierając aż do środka miasta. (...) Byliśmy prawie już w chwili poddania się. Nadeszła jednak pomoc z okolicznych wsi i nasi zdobywają ratusz, ale Niemcy bronią się jeszcze ręcznymi granatami. (...)

Na ratuszu powiewa znów polski sztandar. Cofając się Niemcy zabrali do niewoli cywilną ludność, mieszkającą nad rzeką. Czarnków był znowu w rękach polskich ale tym razem krwawo okupiony, padło wówczas 11 powstańców. (...)

W taki oto sposób te jakże ciężkie wydarzenia Powstania Wielkopolskiego opisywał Antoni Henke w swoich wspomnieniach, późniejszy ordynator szpitala w Grodzisku Wlkp.

Powstanie Wielkopolskie wybuchło 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu. Jest to data, którą powinien znać każdy Wielkopolanin. Dziś trudno wyobrazić nam sobie co czuli mieszkańcy miast i miasteczek o wydarzeniach do jakich doszło w Poznaniu tego grudniowego popołudnia. Lotem błyskawicy informacje te się rozchodziły i porywały coraz większą rzeszę ludzi pragnących wolności. Do Czarnkowa także dotarła ta wiadomość. Bez chwili namysłu złapano tę nadzieję i już 5 stycznia 1919 r. Czarnków był wolny. Wolny od kajdan ponad stuletniej niewoli. Nawet gdy wróg nie zgadzał się z zaistniałą sytuacją i zbrojnie ruszył odbić miasto, jego polscy mieszkańcy przeciwstawili się mu - ponosząc najwyższą ofiarę. Dlatego my dzisiaj, żyjący w wolnej Polsce, w wolnym Czarnkowie zatrzymajmy się na chwilę 5 i 8 stycznia, aby oddać cześć Powstańcom i podziękować im za ich niebotyczną odwagę i męstwo.

Karolina Rążewska-Golik

Serwowano je podczas najważniejszych uroczystości rodzinnych oraz świąt i ozdabiano je nawet złotem. Zajadał się nimi sam król Zygmunt Stary, pisał o nich Fryderyk Chopin. Ciasto na ten przysmak przekazywano jako część wiana panny młodej. Pierniki towarzyszą nam od setek lat.

Piernik, oczywiście w innej postaci niż dzisiaj, był znany już w starożytności. Do jego przygotowywania wykorzystywano wówczas miód i mąkę, dlatego często określano go mianem miodownika, czasami jednak dodawano jeszcze pieprzu. Na europejskich stołach pojawił się dopiero w średniowieczu, w dużej mierze dzięki wyprawom krzyżowym i napływowi orientalnych przypraw.

Na ziemiach dzisiejszej Polski pierniki również pojawiły się w średniowieczu, wraz z napływem niemieckich osadników. Przysmak ten był jednak stosunkowo drogi i mogli pozwolić sobie na niego tylko ludzie zamożni. Wpływ na to miała konieczność użycia orientalnych przypraw (pieprzu, gałki muszkatołowej, cynamonu), które bardzo podnosiły cenę całego ciasta.

Najbardziej znane są toruńskie pierniki. Trudno ustalić, jaką treść miał pierwszy przepis na toruńskie pierniki, ponieważ był on ściśle strzeżony. Najstarsza znana receptura pochodzi dopiero z 1725 roku. Ogólnie do przygotowania ciasta należało mieć mąkę, miód, alkohol, przyprawy korzenne i spulchniacz, wszystko w odpowiednich proporcjach. I należało być cierpliwym, gdyż dobry piernik musiał długo leżakować, nawet kilka tygodni.

Pierwotnie pierniki nie miały skomplikowanych kształtów – wycinano koła, serca czy półksiężyce. Jeśli ktoś zapragnął ciastek o ciekawszej formie, mógł udać się do Torunia, który był jednym z miast przodujących w produkcji korzennego przysmaku od czasów średniowiecza. Wypiekano tam m.in. „pierniki figuralne”, które bogato zdobione – np. złocone, były jedzone w całości. Piernik jest jednym z tych ciast, które goszczą na bożenarodzeniowych stołach od pokoleń. W każdej rodzinie funkcjonował przepis, który był przekazywany z pokolenia na pokolenie. Większe tempo życia doprowadziło do uproszczenia wielu receptur, w tym na pierniki. Już nie trzeba było tygodniami przechowywać ciasta, aby dojrzało. Można było wykonać ciastka ekspresowe, skorzystać z półproduktów lub nabyć korzenne smakołyki w dużych ilościach po prostu w sklepie.Mimo że sposoby przygotowywania tego świątecznego rarytasu uległy zmianie, to zapach korzennej przyprawy wciąż towarzyszy nam w okresie bożonarodzeniowym, gdyż czas ten „ma […] wieloletnią tradycją uświęcone przysmaki, których w żadnym domu, mniej więcej dostatnim, w tym okresie brakować nie powinno”.

Pracownicy Muzeum Ziemi Czarnkowskiej szanując tradycje zaprosili najmłodszych mieszkańców Czarnkowa do wspólnego pieczenia pierników. Bowiem tradycja to rzecz święta a czym skorupka za młodu nasiąknie tym na starość trąci.

W pierwszych wiekach Chrześcijaństwa powstało wiele utworów opowiadających o losach Jezusa i jego bliskich. Część z nich została włączona do kanonu zwanego Nowym Testamentem, pozostałe określane są jako apokryfy. Niektóre opowieści apokryficzne cieszyły się dużą popularnością- tak było z Protoewangelią Jakuba z 2 poł. II wieku. Opowiada ona dzieje Marii, matki Jezusa. Już w V wieku w miejscu, które wskazywał ten tekst jako miejsce narodzin Marii wzniesiona została bazylika Narodzenia NMP (dzisiejsza bazylika Św. Anny w Jerozolimie). Zwyczaj wspominania rocznicy narodzin Marii 8 września poświadczony jest w kościołach Syrii już w VI wieku. Do rzymskiego kalendarza liturgicznego święto to wprowadził w 688 r. papież Sergiusz I.

W Polsce święto Narodzenia Najświętszej Marii Panny znane jest pod nazwą Matki Boskiej Siewnej lub Żytosiewnej (zwłaszcza na Podhalu). Dzień ten był ważną datą w życiu mieszkańców wsi, uważany był za pierwszy dzień jesieni.Wierzono, że jest to również pierwszy dzień pracy na polu w nowym cyklu. Dla gospodarzy był to zatem moment, w którym po zakończeniu żniw należało przystąpić do nowych zasiewów, by w nadchodzącym roku móc spodziewać się obfitych plonów. Przekonanie to wyraża się w przysłowiach: „Gdy o Matce Bożej zasiano, to ani za późno, ani za rano”oraz „Na Siewną zacznij siać żyto, będziesz miał chleb na siebie i na parobka myto”. Dla mieszkańców wsi takie przełomowe daty były szczególnie ważne. Panowało przekonanie, że początek cyklu determinuje efekt końcowy. Zachowanie odpowiednich form i rytuałów przy zasiewie było zatem bardzo istotne dla przyszłych zbiorów.

Chcąc zapewnić sobie urodzaj, gospodarze zobowiązani byli w dniu Matki Boskiej Siewnej do rozpoczęcia siewu. Przekonanie to było tak silne, że do pracy przystępowano nie zważając na panujące warunki atmosferyczne. Rolnik, który w tym dniu nie obsiał chociaż kawałka pola, uważany był za gnuśnego i leniwego, a co za tym idzie groziły mu słabe zbiory. Pracy tej towarzyszyły rytuały i przesądy, które miały zapewnić pomyślność w przyszłości.

W dniu Matki Boskiej Siewnej gospodarz powinien mieć choć kawałek pola przygotowany do siewu. Do pracy siewca przystępował po porannej mszy, w trakcie której często odbywało się święcenie ziarna. Dla podkreślenia wagi chwili gospodarz występował w najlepszym odzieniu. Stopy miał jednak bose jako znak więzi z ziemią- karmicielką. Miał również odkrytą głowę jako wyraz pokory przed siłami natury.

Czasami, przed przystąpieniem do pracy, siewca garść ziarna rzucał ptakom na drogę.Wierzono, że pod ich postacią przybywały duchy przodków, które będą chronić pole przed szkodnikami.

Rozpoczynając właściwy siew gospodarz przemywał dłonie wodą święconą. Wykonując pierwszy rzut kreślił w powietrzu znak krzyża, mówiąc „w imię Boże” oddając w ten sposób zasiane ziarno opiece bożej. W trakcie pracy siewca zachowywał milczenie, wierzono bowiem, że gdyby tego nie robił, zwabiłby ptaki, które wydziobałyby ziarno. Baczył również, by przypadkiem nie rzucić ziarna na miedzę, ponieważ wróżyło to nieurodzaj.

Do pierwszego siewu ziarno pieczołowicie przygotowywano. Niegdyś do tego celu używano ziaren z kłosów pochodzących z bożonarodzeniowego snopa. Chętnie korzystano również ze zbóż poświęconych w dniu św. Szczepana lub Matki Boskiej Zielnej lub ziaren wyłuskanych z dożynkowych wieńców. Ziarno było także święcone rankiem w dniu zasiewu.

W niektórych regionach Polski do koszyka siewnego przywiązywano woreczek do którego wsypywano ziarna wszystkich wysiewanych zbóż oraz wkładano przedmioty, które, jak wierzono, miały szczególną moc. Mogły być to zatem poświęcone 15 sierpnia zioła, które miały moc chronienia przed wszelkimi naturalnymi katastrofami.Niektórzy gospodarze wkładali do woreczka pieniądze, wierząc, że tak jak ziarno się rozmnoży, tak przybędzie gotówki.Czasami było to poświęcone jajo, symbol odradzającego się życia.

Zwyczaje związane ze świętem Matki Boskiej Zielnej uległy częściowemu zatarciu w związku z następującymi w XX wieku zmianami w sposobach uprawy roli. Wysiewane jesienią zboża ozime, które niegdyś stanowiły podstawę wyżywienia wsi i nie tylko, ustąpiły miejsca odmianom jarym, które sieje się wiosną. Rolnictwo nabrało również charakteru przemysłowego, co pozbawiło je jego mistycznego charakteru.

8 września rozpoczyna się także odpust w parafii pw. Narodzenia NMP w Lubaszu. Na uroczystość tę przybywają setki pielgrzymów. Lubasz jest jednym z największych sanktuariów maryjnych północnej Wielkopolski. W trakcie uroczystości odpustowych na porannej mszy do dziś odbywa się święcenie ziaren do wysiewu.

Święto Matki Boskiej Siewnej miało praktyczny wymiar- było jednym z wielu świąt regulujących życie wsi. Było ono jednak bardzo ważne w sferze duchowej. Ziarno było nie tylko pokarmem- było również ważnym symbolem. Oznaczało nowe życie, dobrobyt, bezpieczeństwo, było znakiem pomyślnej przyszłości. Jest ono także często spotykane wśród symboli chrześcijańskich. W święcie Matki Boskiej Siewnej dochodzi do syntezy tych znaczeń- tak jak gospodarze sieją ziarna, które dają plon zapewniający dobrobyt, tak Maria wydała na świat Syna- Jezusa, który przynosi zbawienie.

670 lat temu, 2 września 1352 roku w Poznaniu zawiązana została pierwsza w historii Polski konfederacja rycerska. Listę przystępujących do niej rycerzy (wśród których nie zabrakło Sędziwoja z Czarnkowa) otwierał wojewoda poznański, Maćko Borkowic. Sygnatariusze aktu obiecywali sobie wzajemną pomoc przeciwko królewskiemu bezprawiu, jednak osiem lat później ich przywódca zmarł straszną śmiercią z wyroku Kazimierza Wielkiego.

Pierwsi polscy władcy z dynastii Piastów- Mieszko I, Bolesław Chrobry, Mieszko II- wywodzili się z Wielkopolski. Ta dzielnica stanowiła centrum i zaplecze ich państwa. Po kryzysie monarchii pierwszych Piastów w latach 30-tych XI w. Kazimierz Odnowiciel przeniósł stolicę ze zniszczonego Gniezna do małopolskiego Krakowa. W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był stolicą dzielnicy senioralnej- jego władca cieszył się dużym prestiżem jako zwierzchnik wszystkich książąt piastowskich. W poszczególnych księstwach wzrastało jednak znaczenie lokalnych rodów. Wykształciła się nowa warstwa społeczna- możnowładcy, członkowie rycerstwa, którzy dzięki swoim majątkom mogli wpływać na politykę książąt. W pierwszej ćwierci XIV wieku ziemie polskie zjednoczył z wielkim wysiłkiem Władysław Łokietek, który w 1320 roku został królem Polski. Władca ten, związany przede wszystkim z Kujawami i Małopolską nie dowierzał Wielkopolanom i często odsuwał ich na boczny tor. Podobnie postępował jego syn, Kazimierz Wielki.

Zasługą ostatnich Piastów była rozbudowa i ujednolicenie polskiej administracji. Jednym z najwyższych urzędów, które w tych czasach się pojawiły, był zapożyczony z Czech urząd starosty. Był on niejako reprezentantem władzy królewskiej na danym terytorium. W Wielkopolsce był początkowo jeden starosta. Jednak w 1348 roku Kazimierz Wielki uległ naleganiom panów wielkopolskich i w miejsce jednego powołał dwóch starostów: poznańskiego i kaliskiego. Objęli te urzędy odpowiednio Maćko Borkowic i Przecław z Gułtowa, wywodzący się z możnych rodów wielkopolskich. Ich działania nie zadowoliły jednak króla. Wielkopolska była wówczas niespokojną dzielnicą. Często zdarzały się walki feudalne pomiędzy możnymi rodami, a na gościńcach grasowali rozbójnicy. Już w 1352 roku Kazimierz pozbawił starostów ich urzędów i powołał jednego starostę generalnego wielkopolski, którym został w dodatku Ślązak, Wierzbięta z Paniewic.

Wielkopolscy rycerze poczuli się zagrożeni w swoich przywilejach. Nie podobało im się, że pozbawieni zostali głosu w sprawie zarządzania dzielnicą. Za szczególnie niebezpieczne uważali oni przysługujące staroście prawo ciążenia. Polegało ono na tym, że w przypadku oskarżenia kogoś o popełnienie przestępstwa, starosta miał prawo zająć dobra domniemanego przestępcy do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez sąd. Prowadziło to do wielu nadużyć, gdyż zajęte majątki były często wręcz pustoszone w tym czasie przez królewskich zarządców, którzy pragnęli jak najszybciej wycisnąć z nich jak najwyższy dochód. 2 września 1352 roku w Poznaniu 84 przedstawicieli 17 wielkopolskich rodów zawarło konfederację, czyli zbrojny związek zawiązany w celu obrony praw jej członków. Na pierwszym miejscu widnieje podpis wojewody poznańskiego, Maćka Borkowica z rodu Napiwoniów. W dalszej kolejności są członkowie możnych rodów: Zarembów, Grzymałów, Awdańców i Nałęczów. Wśród tych ostatnich warto wymienić Sędziwoja z Czarnkowa. Konfederaci obiecywali wiernie trwać przy królu, ale sprzeciwiać się nadużywaniu władzy i chronić się nawzajem przed nadużyciami urzędników. Konfederacja była zatem wymierzona w nowego starostę.

Dzieje konfederacji Maćka Borkowica są trudne do odtworzenia z powodu milczenia źródeł. W dziewiętastowiecznej historiografii przeważał pogląd, że stała się ona przyczyną wojny domowej. Dzisiejsi historycy uważają natomiast, że była to forma legalnego oporu lokalnych możnych przed władzą króla, który nie liczył się z ich zdaniem i nie doszło wówczas do żadnych walk. Wiadomo na pewno, że w 1353 roku Kazimierz Wielki osobiście przybył do Wielkopolski i przeciągnął część sygnatariuszy konfederacji na swoją stronę. Żaden z jej uczestników nie został w żaden sposób ukarany. Przeciwnie, po śmierci Wierzbięty starostą wielkopolskim został Przecław z Gułtowa, którego nazwisko widnieje jako drugie na akcie konfederacji.

Dla historyka sytuacja komplikuje się w 1354 roku kiedy to zginął zamordowany wojewoda kaliski Beniamin Zaremba. O zbrodnię tę oskarżeni zostali Maciej Borkowic, Sędziwój z Czarnkowa i Wojciech Skóra z Kiączyna, wszyscy podpisani na akcie konfederacji. Niegdyś wydarzenie to uważane było za dowód brutalności konfederatów, którzy krwawo rozprawiali się ze zwolennikami króla. Faktem jest, że Beniamin był jednym z nielicznych Zarembów, którzy nie przystąpili do konfederacji. Sprawa ma jednak drugie dno. W najnowszych pracach częściej zwraca się natomiast uwagę na łączące zamieszanych w sprawę rycerzy więzy krwi. Żona Beniamina, Wisława, była prawdopodobnie siostrą Macieja Borkowica i jego jedyną spadkobierczynią. Siostra Zaremby była natomiast żoną Wincentego z Szamotuł, ojca Sędziwoja z Czarnkowa. Oskarżający Nałęcza w 1364 r. Wojciech ze Słopanowa wprost napisał, że Sędziwój zabił swojego wuja. Mógł to być zatem zatarg w rodzinnym gronie, związany np. z posiadaniem Sierakowa założonego przez Borkowica jak uważa prof. Tadeusz Nowak.

Zabójstwo Beniamina Zaremby wywołało wielkie oburzenie. W efekcie tych wydarzeń Maćko Borkowic uciekł na Śląsk. Sytuacja po zabójstwie była napięta, ale nikt nie dążył do dalszej eskalacji. Zarembowie, których krewny zginął, nie domagali się sprawiedliwości. Być może rozumieli, że również król chciał szybko uspokoić wzburzone emocje. Sędziwojowi nic się nie stało. Był on blisko skoligacony z rycerskimi rodami brandenburskimi i odgrywał bardzo ważną rolę na pograniczu z Marchią. Król często korzystał z jego wpływów, co sprawiało, że był cennym sojusznikiem. Dopiero dziesięć lat później wspomniany Wojciech ze Słopanowa bez powodzenia skarżył Sędziwoja za zabójstwo Beniamina i rozboje. Wynik procesu nie jest pewny- najprawdopodobniej Sędziwój w jego trakcie zmarł i sprawa została oddalona. Maćko Borkowic również nie został ukarany za morderstwo. Po blisko trzech latach spędzonych na Śląsku, w 1357 roku wrócił do Polski i złożył uroczystą przysięgę wierności królowi.

Maćko Borkowic jednak niedługo cieszył się łaską królewską. Odezwała się jego rogata dusza. O dalszych wydarzeniach informuje nas piszący ponad sto lat później Jan Długosz. Po ponownym objęciu obowiązków wojewody poznańskiego Maćko nie tylko nie zajął się zwalczaniem przestępczości, ale wręcz przeciwnie. Długosz podaje: „Zaczął najpierw potajemnie udzielać schronienia w tej okolicy złodziejom i rabusiom, których winien był karać, potem zaś stał się ich głównym doradcą w ich kradzieżach i rabunkach. Król polski Kazimierz zwrócił mu najpierw łagodnie uwagę, potem groził karą. Nie mógł go jednak odciągnąć od jego sposobu życia

i z człowieka opływającego we własne dobra wyrwać zakorzeniony zwyczaj grabienia

cudzego mienia”. Aresztowany został w Kaliszu, gdzie przybył na zaproszenie króla w grudniu 1359 roku. Według relacji Długosza, gdy wszedł na salę, gdzie przebywał król, usłyszał jedynie krótki rozkaz: „brać go!”.

Kazimierz Wielki rozkazał uwięzić Maćka Borkowica w lochu zamku w Olsztynie koło Częstochowy. Skazany został na straszny los- śmierć głodową. Otrzymywał do jedzenia zaledwie garść siana i mały dzban wody dziennie. Jego agonia trwała 40 dni, zmarł na początku 1360 roku. Wyrok był okrutny, ale w realiach średniowiecznych Maćko Borkowic popełnił najwyższą zbrodnię- rzucił wyzwanie królewskiemu majestatowi. Wyroku, który doprowadził do śmierci wojewody, nie należy wiązać bezpośrednio z aktem konfederacji 1352 r. Spośród wszystkich konfederatów jedynie on został ukarany śmiercią, pomimo że nie on jedyny uciekał się do przemocy. Równie ciężkie zarzuty ciążyły na Sędziwoju z Czarnkowa. Czarnkowski jednak został przywołany do porządku i mógł królowi oddać nieocenione zasługi. Maćko jako raubritter (rycerz-rozbójnik) godził w porządek panujący w królestwie a okazane przez niego wielokrotnie nieposłuszeństwo nie pozwalało rokować na zmianę jego zachowania. Maćko Borkowic musiał zginąć jako uosobienie feudalnej anarchii.

Szlachta zebrała się na sejm elekcyjny w podwarszawskiej Woli pod koniec czerwca 1587 roku. Panowały nastroje bojowe. W ostatnich latach swojego panowania Stefan Batory nie cieszył się popularnością. Oskarżano go o dążenie do absolutyzmu i chęć ograniczenia przywilejów szlacheckich. Po śmierci króla oskarżenia te przeszły na jego najbliższego współpracownika- kanclerza i hetmana Jana Zamoyskiego. Zgromadzona na polu elekcyjnym szlachta podzieliła się na dwa stronnictwa: stronnictwobraci Zborowskich (Andrzej i Krzysztof) oraz obóz hetmański, zwany od noszonej przez służbę Zamoyskiego żałoby po królu „czarnym”. W stronnictwie Zborowskich brakowało jednak jednomyślności, spajała je przede wszystkim nienawiść do Zamoyskiego. Sami bracia Zborowscy chcieli przede wszystkim zemścić się na kanclerzu za śmierć swojego brata, Samuela.

Kandydatów do tronu było kilku. Część litewskiej szlachty widziała na tronie cara Fiodora; mieli nadzieję, że w ten sposób załagodziliby konflikty z Moskwą. Wdowa po Stefanie Batorym, Anna Jagiellonka, wytrwale forsowała kandydaturę swojego siostrzeńca, królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazy. Ważnym kandydatem był także austriacki arcyksiążę Maksymilian III Habsburg. Cieszył się on poparciem magnaterii i kleru, jednak wśród szerokich rzesz szlachty nie był popularny.Jego czołowym stronnikiem był Stanisław Sędziwój Czarnkowski.

Stanisław Sędziwój Czarnkowski był typowym przedstawicielem magnaterii polskiej XVI wieku. Był doskonale wykształcony (talent krasomówczy zyskał mu przydomek „polskiego Tulliusza”) i głęboko religijny. W młodości odwiedził dwór cesarski Karola V i stał się zagożałym poplecznikiem Habsburgów. Karierę polityczną rozpoczął za panowania Zygmunta Augusta, z którym połączyły go bliskie, przyjacielskie relacje. W 1572 roku, gdy król był już na łożu śmierci, Stanisław Sędziwój czytał mu Pismo Święte. Według relacji Reinholda Heidensteina Czarnkowski zatroszczył się również o ciało zmarłego: „Wielu odbiegło go zaraz po śmierci i tak ciało jego zaniedbane leżało i kiedy nikt się o niego nie troszczył, Stanisław Czarnkowski, referendarz wielki koronny, kazał własnym sumptem suknie i inne rzeczy do ubrania ciała sprawić”.

W czasie panowania ostatniego Jagiellona kariera Czarnkowskiego rozwijała się szybko. W 1567 roku został referendarzem koronnym. Stanowisko to uczyniło z niego jednego z najbliższych współpracowników króla. W 1569 roku piastował godność marszałka Sejmu Lubelskiego, w czasie którego doszło do unii realnej pomiędzy Polską a Litwą. Prestiżowe stanowiska niosły za sobą korzyści materialne- dzierżył dochodowe starostwa drahimskie, inowrocławskie i płockie.

Podczas elekcji po ucieczce Henryka Walezego w 1575 roku Stanisław Sędziwój Czarnkowski jak większość senatorów poparł kandydaturę cesarza Maksymiliana II. Kandydatura ta jednak nie była dobrze widziana przez ogół szlachty. Po długotrwałych negocjacjachkrólem wybrano Stefana Batorego.

Objęcie rządów przez Batorego i Zamoyskiego wiązało się z załamaniem kariery Stanisława Sędziwoja, jednego z najbardziej zagorzałych zwolenników dworu habsburskiego. Z dnia na dzień pozbawiony został niemal wszystkich urzędów, stał się zagorzałym wrogiem kanclerza Zamoyskiego, którego oskarżał o swoją krzywdę.

Pierwsze tygodnie sejmu upłynęły na jałowych sporach prywatnych. Zborowscy oskarżali Zamoyskiego o tyranię i mordestwo żądając jego procesu. Stanisław Sędziwój ze swadą agitował za kandydaturą Maksymiliana i jednocześnie podnosił kwestię krzywd, które wyrządził mu król Stefan i jego kanclerz, żądając przywrócenia mu utraconych stanowisk. Doszło nawet do tego, że Czarnkowski ogłosił rokosz przeciwko hetmanowi. Niewiele brakowało a pomiędzy oboma stronnictwami doszłoby do bitwy. Jedynie dzięki mediacjom prymasa Karnkowskiego, wojewody sandomierskiego Stanisława Szafrańca i biskupa Wawrzyńca Goślickiego udało się uniknąć rozlewu krwi.

Zamoyski długo nie mógł zdecydować się, którego kandydata poprzeć. Ostatecznie przychylił się jednak do zdania królowej Anny Jagiellonki i prymasa Karnkowskiego i poprał kandydaturę Zygmunta Wazy, który przedstawiany był jako kandydat „jagielloński” i „polski” co podnosiło jego popularność. 19 sierpnia 1587 roku prymas Karnkowski ogłosił Zygmunta Wazę królem Polski i wielkim księciem litewskim. Stronnictwo Zborowskich nie uznało tej decyzji i 22 sierpnia ogłosiło królem Maksymiliana Habsburga. Na akcie jego elekcji znajdują się podpisy aż trzech Czarnkowskich: Stanisława Sędziwoja, jego bratanka Adama Sędziwoja i Piotra, starosty kcyńskiego.

Rzeczpospolita znalazła się w stanie wojny domowej między dwoma stronnictwami. Obaj wybrani kandydaci uznali swój wybór i wezwali stronników do walki o ich prawa. Elekcja Maksymiliana rozbiła kruchą jedność stronnictwa Zborowskich. Litwini ogłosili, że nie uznają elekcji i wrócili do Litwy, by oczekiwać na rozwój wypadków. Stało się jasne, że następnym królem Polski zostanie ten, kto opanuje Kraków i koronuje się na Wawelu. Zamoyski nie zamierzał czekać i wyruszył do stolicy. W tym czasie do Polski wkroczył także Maksymilian, lecz nie miał dość sił, by pokusić się na atak na umocniony Kraków; musiał najpierw połączyć się ze swoimi stronnikami. Doszło do tego w obozie w Mogile pod Krakowem. Jednym z pierwszych, który się tam zjawił był Stanisław Sędziwój.

Siły Maksymiliana składały się z niemieckich najemników i wojsk jego polskich sojuszników, łącznie około jedenastu tysięcy ludzi. Broniący ówczesnej stolicy Zamoyski miał około sześciu tysięcy żołnierzy, ale mógł liczyć na wsparcie mieszkańców miasta. Austriak nie spieszył się do ataku. Szturm miał miejsce 23 listopada. Rankiem, gdy podniosły się mgły, zdumieni strażnicy na murach dostrzegli wojsko austriaka w szyku bojowym. W tej samej chwili zostali ostrzelani z tyłu przez niemieckich muszkieterów, których w nocy przekradli i ukryli w swoich domach przekupieni mieszczanie. Brama została otwarta, piechota rakuska na czele której postępował Krzysztof Zborowski weszła do miasta. Zdawałoby się, że Maksymilian ztriumfuje. Wówczas na piechotę niemiecką wściekle uderzył ubrany na czarno oddział piechoty, którym dowodził sam Zamoyski ubrany w czarną zbroję. Szturm został odparty. Zborowski uciekł, setki najemników zginęły.

Po tym ataku Maksymilian nie miał dość sił, by opanować miasto, ale nadal był niebezpieczny. Ze swoim wojskiem krążył w okolicach Krakowa zajmując mniejsze twierdze i oczekiwał wsparcia z Austrii. Tymczasem 9 grudnia do Krakowa przybył oczekiwany od dawna królewicz Zygmunt, na którego oczekiwał triumfator, hetman Zamoyski. Pierwsze ich spotkanie nie wypadło korzystnie. Zamoyski powitał elekta jak było w polskim zwyczaju długą, kwiecistą przemową, na którą Zygmunt ledwie odpowiedział kilkoma zdaniami. Urażony kanclerz szepnął do kasztelana Leśniowolskiego: „A cóżeście to nam za niemą marę z Szwecyi przywieźli?”. Wkrótce okazało się, że była to zaledwie zapowiedź sporu, który poróżnił później króla i kanclerza. Po koronacji hetman wyruszył znów w pole, by rozstrzygnąć wciąż trwającą wojnę domową.

Do bitwy doszło 24 stycznia 1588 roku pod Byczyną na pograniczu polsko- śląskim. Maksymilian, który był wodzem zdolnym, dobrze wykształconym ale przewidywalnym, zdecydował siępowtórzyć manewr Hannibala spod bitwy pod Kannami i ustawił swoje wojsko w półksiężyc wzmacniając skrzydła. Liczył, że Zamoyski uderzy na centrum, zostanie pokonany na skrzydłach, otoczony i zniszczony. Stary hetman był jednak doświadczonym wodzem, który cenił manewr i niekonwencjonalne rozwiązania. Rankiem, nim uniosły się gęste mgły, nakazał swojej konnicy obejść pozycje Maksymiliana bokiem. Gdy mgła się uniosła, przerażony Austriak odkrył, że został oskrzydlony a Zamoyski wcale nie ma zamiaru postępować zgodnie z jego planem. Nakazał atak; najemne oddziały uderzyły, ale szybko zostały rozbite. Wojsko rakuskie ogarnęła panika. Walka była krótka i krwawa. Arcyksiążę ze swoimi stronnikami i resztką wojska schronił się w Byczynie. Nie widząc szansy na obronę, poddał się.

Do niewoli dostał się nie tylko Maksymilian, ale też jego czołowi stronnicy: Stanisław Górka, Andrzej Zborowski i oczywiście Stanisław Sędziwój Czarnkowski. Arcyksiążęi jego poplecznicy uwięzieni zostali w Krasnymstawie. Maksymilian chcąc odzyskać wolność musiał zrzec się roszczeń do polskiej korony.

Stanisław Sędziwój nie mógł pogodzić się z klęską. Opuściwszy niewolę wrócił do swoich włości i judził dalej, śląc listy do cesarza zapewniając o swojej wierności. Doszło do tego, że Habsburgowie odcięli się od swego najzagojrzalszego poplecznika niechcąc zaogniać stosunków z polską. W tym czasie zaszła w Polsce znacząca zmiana polityczna. Zamoyski tracił wpływy. Miał nadzieję, że przy młodym królu będzie odgrywał rolę szarej eminencji, tak się jednak nie stało. Odkąd Zygmunt postawił stopę w Polsce, otoczenie rozbudzało w nim niechęć i podejrzenia względem hetmana. Wychowany przez Jezuitów król nie rozumiał pragmatycznej polityki religijnej kanclerza, męczyły go ograniczenia jego władzy ze strony demokracji szlacheckiej, nie interesował go kluczowy zdaniem hetmana naddunajski kierunek polityki zagranicznej Polski. Zygmunt poszukiwał natomiast zbliżenia z niedawnymi wrogami- Habsburgami. Czuł z nimi bliskość wynikającą z podobnej, arcykatolickiej postawy. Doszło do tego, że gdy został pozbawiony tronu szwedzkiego, próbował przehandlować koronę polską cesarzowi w zamian za pomoc w odzyskaniu władzy w ojczyźnie. Zamoyski sam wygłosił przemówienie na sejmie w 1592 roku oskarżając króla o zdradę. Był już wtedy przywódcą opozycji, rozgoryczonym utraconą władzą. Póki jednak żył, Zamoyski nie pozwalał swoim stronnikom na otwarty bunt. Dopiero po jego śmierci w 1605 roku jego stronnicy sięgnęli po broń. Wydarzenie to przeszło do historii jako rokosz Zebrzydowskiego. Zakończył się klęską buntowników pod Guzowem.

Młodsze pokolenie Czarnkowskich zaliczało się w tym czasie już do najwierniejszych stronników króla Zygmunta. Jeszcze w czasie trwania wojny domowej, we wrześniu 1587 roku, Piotr Czarnkowski podpisał się pod decyzją sejmiku średzkiego o wierności wobec Zygmunta III. O zaangażowaniu Adama Sędziwoja po stronie Maksymiliana nie wiadomo, lecz jego kariera za Zygmunta III rozwijała się burzliwie. Dzięki otrzymanym królewszczyznom był jednym z najbogatszych ludzi w kraju. W 1605 roku jako starosta generalny Wielkopolski wiernie dążył do uspokojenia nastrojów w dzielnicy, próbując ją zachować w wierności dla króla. Sam Stanisław Sędziwój w ostatnich latach długiego życia pogodził się z królem, w czym wydatnie pomógł mu szacunek, którym cieszył się wśród „panów-braci”. Jako wielokrotny poseł, słynny mówca, postrzegany był jako ofiara rządów niepopularnego hetmana.Odzyskał utracone stanowiska i poważanie. Tuż przed śmiercią pragnąc uświetnić kościół w rodzinnym Czarnkowie i rozsławić rodzinę Czarnkowskich ufundował spiżową tablicę, którą do dziś można oglądać w kaplicy Aniołów Stróżów. Nawiązuje ona do minionej już epoki rycerstwa- wyobrażone są na nim marsowe oblicza trzech Czarnkowskich odzianych w zbroje. Pomiędzy nimi znajduje się łaciński tekst opisujący legendarną historię rodziny, podkreślający jej starożytność, wierność ojczyźnie i monarchom panującym. Nie brak również odniesienia do dziejów życia fundatora. Co ciekawe, sam Stanisław Sędziwój u kresu żywota kazał tak się opisać: „Stanisław Sędziwój z Czarnkowa zawsze Przyjaciel Książąt i Karola V. Cesarza Rzymskiego pierwszy Senator, wreszcie Sekretarz króla Polski Zygmunta I i Referendariusz [króla] Zygmunta Augusta”

W tym roku, 9 sierpnia, mija 640 lat od osadzenia Paulinów na Jasnej Górze. Klasztor ufundował dla mnichów książę Władysław Opolczyk w bardzo ciekawych z punktu widzenia historycznego okolicznościach. W 1378 roku król Polski i Węgier Ludwik Andegaweński mianował księcia opolskiego zarządcą Królestwa Polskiego. Decyzja ta spotkała się z oporem polskich możnowładców, którzy wymusili jej odwołanie. Chcąc udobruchać swego wiernego sojusznika, Ludwik oddał Władysławowi Ziemię Dobrzyńską i część Kujaw z Bydgoszczą i Inowrocławiem. Jak przekazuje kronikarz Jan z Czarnkowa, szybko doszło tu do konfliktu księcia z biskupem płockim Dobiesławem. Władysław narzucił na swoje nowe włości wysoki podatek i zabronił wypłacania Kościołowi dziesięciny od skoszonego zboża. W odpowiedzi biskup nie tylko narzucił na księcia ekskomunikę, ale również obłożył jego włości interdyktem (zakazem odprawiania kultu). Władysław ugiął się i w ramach pokuty zapewnił, że ufunduje klasztor dla Paulinów. Władysław Opolczyk, posiadający szerokie znajomości na Węgrzech, sprowadził zakonników z klasztoru św. Wawrzyńca pod Budą i osadził ich na wzgórzu we wsi Częstochowa w 1382 r. W dwa lata później mnisi otrzymali od swego patrona namalowany przez nieznanego włoskiego malarza obraz, który stał się później najsłynniejszym symbolem klasztoru. Początkowo wyglądał on jednak inaczej. W 1430 roku klasztor został napadnięty i obrabowany przez oddział husycki. W czasie tego napadu obraz został zniszczony, ale dzięki hojności króla Władysława Jagiełły odzyskał dawną świetność. Naprawiający go malarze wprowadzili jednakże kilka zmian - dodali dzieciątku książkę, pomalowali inaczej suknię Marii, a przede wszystkim pozostawili dwie charakterystyczne szramy na jej policzku. Początki masowych pielgrzymek sięgają pierwszej połowy XVII wieku. Pierwsza udokumentowana pielgrzymka miała miejsce w 1626 roku. Osiemdziesięciu gliwickich mieszczan przybyło wówczas na Jasną Górę, by podziękować Marii za ocalenie ich miasta przed wojskami duńskimi biorącymi udział w wojnie trzydziestoletniej. Twierdzili, że Maria ukazała się nad zaatakowanym miastem i osłoniła je swoim płaszczem odpędzając najeźdźców. W 1637 roku do Częstochowy przybyła pierwsza pielgrzymka z Kalisza. Jest to jedyna coroczna pielgrzymka na Jasną Górę, której trasę w obie strony pielgrzymi pokonują piechotą. W 1656 roku odbyła się natomiast pierwsza pielgrzymka z Łowicza. Najliczniejsza obecnie pielgrzymka na Jasną Górę, Warszawska, ma historię sięgającą 1711 roku. Tego roku przeor warszawskich Paulinów Innocenty Pokorski, w imieniu mieszkańców, złożył śluby, że za ocalenie miasta z szalejącej zarazy co roku odbywać będą oni pieszą pielgrzymkę. Wyrusza ona tradycyjnie z kościoła św. Ducha. Odbywała się ona nawet w trudnych czasach - w 1792 roku jej uczestnicy zostali zamordowani nieopodal Woli Mokrzeskiej przez oddział wojska pruskiego lub kozaków. Nawet w okresie Powstania Warszawskiego w 1944 roku do Częstochowy przybyła mała grupa pielgrzymów ze stolicy. W czasie zaborów pielgrzymka warszawska była często okazją do manifestacji patriotycznych. Tak było szczególnie w setną rocznicę powstania kościuszkowskiego w 1894 roku. Relację z tego wydarzenia spisał i opublikował początkujący wówczas pisarz i późniejszy noblista Władysław Reymont. Również w okresie dwudziestolecia międzywojennego Jasna Góra była areną manifestacji patriotycznych, coraz bardziej masowych. Zdobycze techniczne XX wieku zmieniły obraz pielgrzymowania. Coraz więcej pielgrzymów przybywało na Jasną Górę nowymi środkami poruszania się- pociągami, autobusami, samochodami. Na przykład 3 maja 1926 do klasztoru przybyło 50 tysięcy kobiet z podziękowaniem za odzyskaną niepodległość. Pielgrzymowanie piesze było jednak nadal popularne- w warszawskiej pielgrzymce w 1924 roku wzięło udział dwa i pół tysiąca osób. Polacy chętnie pielgrzymowali również w czasach PRL, choć władze niechętnie patrzyły na rozwój ruchu pielgrzymkowego. W 1963 roku próbowały one nawet odwołać warszawską pielgrzymkę pieszą, lecz im się to nie udało. Wielu czarnkowian pielgrzymowało do Częstochowy. Z klasztorem jasnogórskim bliskie osobiste kontakty miał honorowy obywatel Czarnkowa Zdzisław Orłowski. W 1930 roku wziął tam ślub. Po jego śmierci pamiątki po nim również znalazły się u tamtejszych zakonników.

Jasna Góra odgrywa szczególną rolę w historii Polski. Jest to jej największe i najbardziej znane sanktuarium. Matka Boska Częstochowska nazywana jest często „królową Polski”. Klasztor jest jednocześnie twierdzą, która stała się symbolem oporu wobec najeźdźcy. W 1655 roku klasztor wytrzymał szwedzkie oblężenie. Wydarzenie to podniosło morale wojsk polskich i przyczyniło się do wypędzenia wojsk szwedzkich z Rzeczpospolitej. Wydarzenia te opisał w porywający sposób Henryk Sienkiewicz, rozpalając dumę i przywiązanie do ojczyzny w kolejnych pokoleniach Polaków. Do tej tradycji odwoływał się również kardynał Stefan Wyszyński składając 1 kwietnia 1956 roku słynne Śluby Jasnogórskie, w których podkreślał znaczenie kultu Marii na Jasnej Górze dla tożsamości Polaków.

Podczas sianokosów koszono trawy i inne rośliny rosnące na łąkach, które następnie suszono i przewożono do stodół. Było to ważne zajęcie, gdyż w ten sposób rolnicy zapewniali sobie paszę dla zwierząt, która musiała wystarczyć na zimowe miesiące. Sianokosy angażowały całe rodziny i stanowiły priorytet- nawet w dni świąteczne, gdy skoszonym trawom groził deszcz, na łąkach wrzała praca, byle uratować zbiory.

O terminie rozpoczęcia sianokosów decydował rozwój roślin. Gospodarze bacznie obserwowali swoje łąki, by wybrać odpowiedni moment, kiedy rośliny będą najbardziej pożywne. Najlepszy moment do koszenia następował podczas kwitnięcia lub tuż po nim. Zazwyczaj miesiącem odpowiednim do kośby był czerwiec, jak wskazuje powiedzenie: „czerwiec nosi dni gorące, kosa dzwoni już na łące”. Konkretną datą rozpoczynającą sianokosy było natomiast święto świętego Jana Chrzciciela: „już świętego Jana, ruszajmy do siana!”, „na świętego Jana pierwsze kupy siana”.

Praca podczas sianokosów była trudna i męcząca. Rozpoczynała się o świcie, nawet między 4 a 5 rano. Nie doskwierał wówczas upał, a rośliny były wilgotne od rosy. Pracę rozpoczynali mężczyźni – kosiarze. Przy pomocy kos zamaszystymi ruchami ścinali wysokie trawy. Kosy musiały być bardzo ostre. Każdy kosiarz miał przy sobie specjalną osełkę, którą trzymał w pojemniku przytroczonym do pasa. Pojemnik ten wykonany był z rogu lub metalu, aby można było do niego wlać wodę, która sprawiała że osełka była odpowiednio mokra. Ostrzenie kosy nazywano bruszeniem. Co pewien czas ostrze kosy należało poprawić poprzez klepanie. Gospodarz kładł ostrze kosy na specjalnym, małym kowadełku zwanym babką i przy pomocy młotka lekkimi uderzeniami je prostował.

Powodzenie sianokosów miały zapewnić odpowiednie rytuały. Kosiarze ruszając do pracy zaczynali zawsze od modlitwy. Sama kośba była również swoistym rytuałem przejścia- młodzi mężczyźni, którzy po raz pierwszy szli z kosą nazywani byli frycami; musieli oni „opłacić” przyjęcie do grona dorosłych poprzez postawienie wódki. Dopiero po opłaceniu frycowego traktowani byli jak dorośli.

Po mężczyznach do pracy szły kobiety i dzieci, które grabiami rozgrabiały skoszone trawy, które następnie pozostawiano do wstępnego wyschnięcia. Co pewien czas należało je jednak przegrabić i obrócić. Wieczorami zaś kobiety grabiły siano na kupki zwane kopkami, które nakrywano tzw. lalkami, czyli daszkami ze słomy. W późniejszym czasie używano do tego celu plastikowych worków. Siano schło w ten sposób kilka dni; po tym czasie składano je na tzw. rajtary. Były to proste stelaże, dzięki którym schnące siano nie dotykało ziemi dzięki czemu nie groziło mu pleśnienie. W jeszcze dawniejszych czasach rolę rajtarów spęłniały łostropce lub ostrewki, czyli drewniane słupy z poziomymi żerdkami; często były to po prostu pnie drzew iglastych. Łostropce nadal możemy spotkać na malowniczych górskich łąkach.

Po około dwóch tygodniach wysuszone siano zwożono wozami do stodół lub układano w stogi. Kobiety dokładnie grabiły łąkę, by nie pozostawić cennej paszy na zmarnowanie. Siano magazynowano w miejscu przewiewnym i suchym, zazwyczaj na piętrze.

Sianokosy były męczącym i trudnym zajęciem. Już w połowie XIX wieku zaczął się proces ich mechanizacji. Pojawiły się konne kosiarki, prasy tworzące bele siana. W 1882 roku pojawiła się pierwsza prasa napędzana parą. Dziś sianokosy są procesem niemal całkowicie zmechanizowanym.

Siano odgrywało w życiu wsi bardzo ważną rolę. Było nie tylko paszą dla zwierząt. Pełniło ono także funkcję symbolu. Sianem przystrajano izbę w czasie wieczerzy wigilijnej; nie pojedynczym wiechciem wciśniętym pod obrus lecz bogato, rozrzucając je nie tylko na stole, ale również na podłodze. Siano wróżyło pomyślność, ale również opiekę przodków. Siano było wreszcie wykorzystywane do wyrabiania różnych drobiazgów. W chałupach dawnych gospodarzy często można było spotkać tzw. pająki, ozdoby wykonane z siana i bibułek, powieszone pod sufitem.

Choć dzisiejsze sianokosy nie są wydarzeniem równie absorbującym jak niegdyś, są doskonałą okazją do poznania bliżej dziedzictwa polskiej wsi. Muzeum Ziemi Czarnkowskiej zaprasza zatem do wspólnej zabawy z sianem. We wtorek, 5 i 21 lipca, na Placu Wolności odbędą się zajęcia pt. „Sianozwierzaki”, podczas których chętni będą mogli sami przygotować swoje zwierzątko z siana.

Noc Kupały – słowiańskie święto lata

Noc Kupały należała do czterech najważniejszych świąt słowiańskich, wyznaczonych przez drogę, jaką przebywa słońce w ciągu roku. Rok rozpoczynały Szczodre Gody, święto przesilenia zimowego i odrodzenia słońca. Na równonoc wiosenną przypadały Jare Gody, święto wiosny i przebudzenia natury. Święto letniego przesilenia zwane jest dziś Nocą Kupały, Palinocką, Kupalnocką. Ostatnim z wielkich świąt słowiańskich obchodzonym w równonoc jesienną było święto wieńców, czyli Dożynki.

Choć dziś mówimy o Nocy Kupały, niegdyś świętowanie trwało kilka dni a jego kulminacyjnym momentem była noc przesilenia letniego, najkrótsza noc w roku. Był to triumf sił dobra i ładu uosabianych przez słońce nad mrokiem i złowrogą magią, które symbolizował księżyc.

W dawnych wierzeniach rytuały pełniły bardzo ważną funkcję. Słowianie wierzyli, że Człowiek może oddziaływać na otaczającą go przestrzeń poprzez odpowiednie rytuały i ofiary. W trakcie Nocy Kupalnej Słowianie udawali się w domenę księżyca i podległych mu wodnych stworów- utopców, rusałek, demonów. Tam, na brzegach rzek rozpalali żywy ogień. Noc rozświetlał blask wielkich ognisk zwanych sobótkami. Wokół nich tańczono i bawiono się radośnie. Hałas i blask miały za zadanie przepędzić kryjące się w wodnych odmętach złe stwory i uczynić wodę na powrót bezpieczną dla ludzi. Do dziś w wielu polskich domach panuje przesąd, że kąpiel przed Nocą Świętojańską jest niezdrowa, gdyż woda nie zdążyła „przekwitnąć”

Dla ochrony przed złymi mocami Słowianie sięgali po magiczne właściwości roślin. Już na parę dni przed nocą świętojańską w katy mieszkań i obór, pod strzechę wpychano ziela, które miały odstraszać złe moce. Szczególną moc lud przypisywał roślinom, które były w stanie „zranić” ducha: osty, tarninę głóg, różę, pokrzywy. Na głowę zakładano zaś wianki splatane z polnych kwiatów (według wierzeń działają one jak piorunochron; przyjmują na siebie moc uroku i dlatego szybko więdną), bzu, pędów dębu i wierzby. Szczególnie dobroczynną moc przypisywano bylicy. Wieniec z tej rośliny kobiety zakładały na biodra pod suknię. Chroniła ona przed urokami, czyniła kobietę płodną i zapobiegała bólom krzyża.

Współcześnie Noc Kupały postrzegana i często promowana jest jako „słowiańskie walentynki”. W obchodach święta łatwo dostrzec pierwiastek romantyczny. Jednym z najpopularniejszych zwyczajów związanych z Nocą Kupały jest puszczanie wianków. Tej nocy panny na wydaniu przygotowywały wianki ze świecą, które następnie puszczały na nurt rzeki. Dziewczęta bacznie obserwowały, jak ich wianki płyną, gdyż mogły wywróżyć sobie przyszłość. Jeśli wianek płynął prosto a świeczka płonęła jasno była to dobra wróżba, wieszcząca szybkie zamążpójście. Gorzej było, jeśli wianek kręcił się w nurcie, zaplątał w sitowiu lub zgasła świeczka. Była to wróżba miłosnych kłopotów. Najgorszą wróżbą jest jeśli wianek zatonie- zapowiada w ten sposób trudne czasy, a nawet śmierć.

Płynące wianki obserwowane były nie tylko przez dziewczęta. W dole rzeki czekali już na nie chłopcy by je wyłowić. Dziewczę, którego wianek wyłowił kawaler było jego partnerką do świtu. Mógł z nią tańczyć i bawić się nie zważając na karcący wzrok jej matki. Mógł ją też namówić na wspólny spacer do lasu w poszukiwaniu mitycznego „kwiatu paproci”, który przynosił szczęście i wielką moc. Oczywiście, byli tacy, którzy pragnęli pomóc losowi. Młodzieńcy często umawiali się ze swoimi ukochanymi, jak będą wyglądać ich wianki, by wiedzieć który wyłowić.

Na zabawę w klimacie średniowiecznej Nocy Kupały zaprosili w piątek 24 czerwca pracownicy Muzeum Ziemi Czarnkowskiej i Biblioteki Miejskiej. Zupełnie jak w dawnych czasach odbyła się ona na skraju miasta, na brzegu rzeki Noteć, w łazienkach czarnkowskich. Swoje namioty rozbili tu rekonstruktorzy z grupy „Jantar” czarnkowskich „Jaźwiec”. Także panie bibliotekarki przygotowały stanowisko, na którym na uczestników zabawy oczekiwały zioła, kwiaty i gałązki z których można było upleść swój własny wianek. Powietrze wypełniały aromaty letnich ziół, dymu z sobótkowych ognisk i smakołyków szykowanych przez rekonstruktorów. Spróbować można było podpłomyków z dodatkami: miodem, powidłami lub twarogiem z ziołami, gotowanej soczewicy a nawet prawdziwych ciastek z epoki wikingów, które na swym kramie oferował norweski kupiec Sigurd. Oczywiście, kto miał ochotę bez problemu mógł nad jednym z kilku uszykowanych ognisk samemu upiec kiełbaskę. Skwar letniego dnia pomagał znieść kwas chlebowy, którym częstowali wojowie z „Jaźwca”.

Noc Kupały rozpoczęło powitanie najważniejszego gościa, księcia Mieszka I (w rolę którego wcielił się wój Albert), który wizytował swoją drużynę w czarnkowskim grodzie. Książę krótko wprowadził zebranych w tajniki Nocy Kupały, objaśniając znaczenie rytuału dla naszych przodków i zaprosił do wspólnej zabawy. Na chętnych oczekiwały w obozowiskach liczne aktywności. Na strzelnicy można było wprawić się w posługiwaniu łukiem. Na własnej skórze można było się przekonać ile ważył ekwipunek wczesnośredniowiecznego woja. Na dzieci czekało wiele zabaw- przeciąganie liny w różnych wariantach, walka miękkimi kijami.

Nad bezpieczeństwem bawiących się czuwali policjanci i strażacy z czarnkowskich komend Policji i Straży Pożarnej.

Gdy słońce powoli chyliło się ku zachodowi, radosny gwar obozowiska nagle ucichł. Rozpoczął się obrzęd kupalny. Pod przewodnictwem księcia Mieszka, który przyjął na siebie rolę żercy (słowiańskiego kapłana). Rekonstruktorzy sformowali barwny pochód który przy dźwiękach dud okrążył ognisko z figurą Światowida, jednego z bóstw słowiańskich. Wraz z widzami utworzyli oni krąg, wewnątrz którego odbył się obrzęd. Prowadzący kolejno składał ofiary z piołunu, ziarna, piwa i liści dębu, objaśniając zebranym jakie symboliczne znacznie miały jego gesty. Podziękował on triumfującemu Słońcu za jego życiodajne promienie życząc zebranym szczęścia. Otrąbiwszy na cztery strony świata zakończenie rytuału książę Mieszko wezwał śmiałków do próby odwagi- przeskoczenia ognia. Oczywiście, sam jako pierwszy dał przykład jak należy to czynić. Wśród śmiechu zebranych wielu śmiałków dokonało tej sztuki.

Nie był to jednak koniec Nocy Kupały. Po zakończeniu rytuału muzyka zabrzmiała na nowo a wokół ogniska zaczęły tańczyć dziewczęta z czarnkowskiego Teatru „Tu”, które zaprezentowały swoją interpretację kupalnych tańców z wiankami. Zostały nagrodzone je gromkie brawa. Po ich występie wszyscy uczestnicy zostali zaproszeni do wspólnego pochodu nad rzekę, gdzie wianki zostały puszczone na wodę i odpłynęły z nurtem Noteci. Było to symboliczne zakończenie drugiej czarnkowskiej Słowiańskiej Nocy Kupały. W zapadającym zmroku uczestnicy powoli zaczęli rozchodzić się do domów, rekonstruktorzy z grupy „Jantar” zwinęli swoje obozowisko. Sobótkowe ogniska jednak nie zgasły. Wokół nich zgromadzili się ci, którzy nie chcieli, by ta najkrótsza noc w roku tak szybko minęła. Blask ognisk rozświetlał mrok nad Notecią do późna…

Organizatorzy Słowiańskiej Nocy Kupały pragną podziękować sponsorom, bez których zabawa nie mogłaby się odbyć: pani Magdalenie Sobczak, prezes PSS Społem w Czarnkowie, Karolinie Brukarczyk, kierownik Zakładu Mięsnego „Dolina Noteci” sp. z.o.o w Romanowie Dolnym, Damianowi Szcześniakowi, nadleśniczemu Nadleśnictwa Sarbia i Grzegorzowi Kaźmierczakowi, dyrektorowi Zarządu Dróg Powiatowych w Czarnkowie.

Erupcja wulkanu Tambora pogorszyła i tak złą sytuację w Europie, którą pustoszyły wojny napoleońskie i klęski nieurodzaju. Ceny jedzenia gwałtownie rosły, sprawiając, że wiele osób ledwie dawało radę się utrzymać. Wyrzucone do atmosfery w trakcie erupcji setki tysięcy ton popiołów doprowadziły do gwałtownego ochłodzenia na całej kuli ziemskiej. Było ono tak silne, że rok 1816 nazwano „rokiem bez lata”. Anomalie pogodowe były szczególnie dotkliwe w północnej Europie i we wschodnich stanach USA. W sierpniu 1816 roku w Nowym Jorku spadł śnieg, a w stanie Connecticut temperatura spadła wyraźnie poniżej zera. Bardzo słabe zbiory tego roku przełożyły się na kolejne podwyżki cen żywności. Szczególnie ceny owsa poszybowały w górę- w ciągu roku wzrosły one ośmiokrotnie. Owies jest natomiast podstawą diety koni. Wzrost kosztu ich utrzymania sprawił, że wielu osób nie było w stanie ich utrzymać. Odbiło się niekorzystnie na transporcie, który w dużej mierze polegał na sile tych zwierząt. W tej sytuacji niemiecki wynalazca i konstruktor, Karl Drais, wpadł na pomysł, który jak miał nadzieję, zrewolucjonizuje transport osobisty i jego finanse.

Karl Drais urodził się jako Karl Friedrich Christian Ludwig Freiherr Drais von Sauerbronn. Pochodził z arystokratycznej rodziny, choć nieszczególnie zamożnej. Jego ojciec, baron Karl Wilhelm von Drais von Sauerbronn, był urzędnikiem i sędzią na dworze wielkoksiążęcym Badenii- Wirtembergii. Dzięki wstawiennictwu ojca młody Karl (urodzony w 1785 roku) miał widoki na dobrą karierę. Ukończył szkołę leśną w Karlsruhe a następnie studiował rolnictwo, budownictwo i fizykę na uniwersytecie w Heidelbergu. Ukończywszy edukację objął w 1810 roku wygodną posadę zarządcy lasów w Gengenbach. Niestety, nie cieszył się nią długo. W 1811 roku zmarł wielki książę Karol Fryderyk i pozbawiony protekcji Karl został urlopowany. Choć zachował prawo do skromnej pensji, jego sytuacja stała się znacznie mniej pewna. Miał jednak teraz więcej czasu by poświęcić się swej prawdziwej pasji- wynalazkom.

Już w 1812 roku przedstawił pierwszy z nich- maszynę służącą do zapisywania na papierze nut granych na pianinie, którą nazwał „szybko piszącym pianinem”. Pracował również nad rodzajem kuchenki umożliwiającej zaoszczędzenie opału- jej głównym elementem była komora wypełniona słomą, do której wkładało się gorący garnek. Zgromadzone w nim ciepło umożliwiało powolne gotowanie jedzenia.

W 1817 roku Karl Drais zaprezentował wynalazek, dzięki któremu jego nazwisko na zawsze przeszło do historii- „laufmaschine” czyli „maszynę biegową”. Była to drewniana konstrukcja z siodełkiem i dwoma kołami, z których przednie było skrętne. Maszyna napędzana była poprzez odpychanie się nogami od podłoża. Był to zatem pierwszy „rower” biegowy. 205 lat temu, 12 czerwca 1817 roku Karl Drais wyruszył w swoją pierwszą przejażdżkę z rodzinnego Mannheim do zajazdu Schwetzinger Relaishaus oddalonego o nieco ponad 7 kilometrów. Podróż w tę i z powrotem zajęła mu około godziny. Był to znakomity czas, porównywalny z czasem osiąganym przez pocztowych kurierów.

Początkowo wynalazek Draisego wzbudził pewne zainteresowanie, choć jako urzędnik książęcy nie mógł on prowadzić własnego przedsiębiorstwa i swojego wynalazku reklamować. Otrzymał jedynie przywilej książęcy, który zapewniał mu 5 marek od każdej sprzedanej „maszyny biegowej” na terenie Badenii- Wirtembergii. Wkrótce sława nowego wynalazku wykroczyła poza granice małego księstwa. Był on szeroko opisywany w prasie europejskiej. Szybko też pojawiła się nowa, lepiej brzmiąca nazwa: welocyped. Popularną nazwą była także draisine, po polsku drezyna, która upowszechniła się zwłaszcza w Niemczech i we Francji. W Anglii wynalazek Draisego uznano raczej za ciekawostkę i nazwanohobby-horse (konik zabawka) lub dandy-horse (konik dla dandysa). „Maszyna biegowa” nie wywołała rewolucji jak miał nadzieję Draise. Szybko na jaw wyszły jej liczne niedostatki. Wymagała ona bardzo dobrych dróg, które należały w tamtych czasach do rzadkości. Na zwykłych gościńcach porytych koleinami wozów po prostu nie dało się ujechać. Wielu użytkowników welocypedów wybierało zatem chodniki, powodując duże zagrożenie dla pieszych. Był to problem na tyle duży, że szybko pojawiły się zakazy jazdy na drezynach: w Mediolanie w 1818 roku, Londynie i Nowym Jorku w 1819 roku, a nawet w odległej Kalkucie w 1820 roku.

Welocyped, prekursor dzisiejszych rowerów stał się zaledwie ciekawostką, rozrywką dla bogatych paniczyków. Osobom, które chciałyby zobaczyć, jak wyglądała jazda na „maszynie biegowej” polecamy film Bustera Keatona „Rozkosze Gościnności” z 1923 roku (dostępny w serwisie YouTube). Dopiero w 1861 roku francuski kowal i wynalazca Pierre Michaux zbudował ulepszoną „maszynę biegową” napędzaną przy pomocy pedałów zamocowanych do przedniego koła, tworząc pierwszy prawdziwy rower. Jak niedoskonała była to konstrukcja świadczy jej nieoficjalna, lecz popularna nazwa- „łamacz kości”. Karl Drais nie zobaczył udoskonalonej wersji swojego wynalazku i wielkiego rowerowego szału, który ogarnął świat pod koniec XIX wieku. Nie porzucił jednak swojej pasji i nadal konstruował niezwykłe maszyny.

W 1821 roku Karl Drais przedstawił światu swój kolejny wynalazek, maszynę do stenografii, czyli szybkiego pisania. Przypominała ona późniejsze maszyny do pisania, lecz posiadała jedynie osiemnaście znaków. Wkrótce jednak znalazł się w kłopotach, które zmusiły go do opuszczenia kraju- w latach 1822- 1827 mieszkał w Brazylii.

Po powrocie do kraju Karl Drais zamieszkał w Mannheim, gdzie wiódł skromne życie. Pozbawiony protekcji ojca (zmarł w 1830 roku) miał problemy ze znalezieniem odpowiedniej posady. W 1838 roku postanowił opuścić miasto i przeniósł się do wioski Waldkatzenbach, gdzie kontynuował swoje eksperymenty z przekładniami. Jego prace zaowocowały dwoma wynalazkami. Pierwszym była zaprezentowana gdzieś w latach 40-tych XIX wieku maszynka do mielenia mięsa z korbą napędzającą ślimacznicę. Zapewne wiele osób czytających ten tekst ma taką w domu- choć zapewne napędzaną silnikiem elektrycznym. Drugim wynalazkiem Karla Draisego z tego okresu był wózek poruszający się po torach kolejowych, napędzany siłą ludzkich mięśni. Taka maszyna do dziś nazywana jest po polsku drezyną. Ostatnio, 4 czerwca br. mieszkańcy Czarnkowa mieli okazję spróbować jazdy drezyną podczas wizyty pociągu „Drezyniarz” z Poznania.

Karl Drais pozostawił bogatą spuściznę wynalazków, lecz po śmierci jego nazwisko zostało skazane na zapomnienie. Dopiero w czterdzieści lat później, gdy rower stał się popularnym środkiem lokomocji, Karl Drais doczekał się należnego mu uznania. Rower stał się fenomenem, który zawojował świat. W XX wieku stał się jednym z najbardziej popularnych środków poruszania się i rekreacji. Także w Czarnkowie cykliści byli i są obecni. Już na początku ubiegłego wieku Czarnkowianie chętnie oddawali się rowerowej turystyce. Dziś tradycję tę kontynuuje Sekcja Rowerowa działająca przy Miejskim Centrum Kultury.

Karl Drais zapoczątkował rewolucję, która trwa do dziś. Marzył o stworzeniu taniego i szybkiego środka lokomocji. Choć jego wynalazki nie były doskonałe, wskazały kierunek, którym podążyły kolejne pokolenia konstruktorów. Dziś rower znaleźć można chyba w każdym domu. W pewnym sensie marzenie Karla Dreisa się spełniło, a jego samego można nazwać „ojcem roweru”.

„Dziecko ma prawo być sobą. Ma prawo do popełniania błędów. Ma prawo do posiadania własnego zdania. Ma prawo do szacunku. Nie ma dzieci – są ludzie” - powiedział wybitny polski pedagog, Janusz Korczak. Dziś słowa te wydają się nam oczywistością, jednak sto lat temu wyrażały myśl wręcz rewolucyjną. Dopiero w początkach XX wieku dostrzeżono, że dzieci są takimi samymi ludźmi jak dorośli, brak im jednak ich doświadczenia życiowego.

Ostatnie dekady XIX wieku przyniosły przełom w sposobie, w jaki postrzegane były dzieci. Jeszcze w XIX wieku pokutowało przekonanie, że dziecko nie do końca jest człowiekiem; stanie się nim dopiero, kiedy dorośnie. Wychowanie i edukacja przygotowywały je do dorosłego życia, by było dobrym obywatelem. Dziecko było zatem „materiałem” na człowieka, który należy dopiero ukształtować przy pomocy surowej dyscypliny. Dzieciom odmawiano wielu praw; traktowane były one niemalże jako część inwentarza. W świetle prawa angielskiego, w przypadku rozwodu, dzieci pozostawały własnością ojca. Przepis ten zmieniony został dopiero w 1839 roku. Dziecko było w pełni poddane władzy rodziców: decydowali oni o jego wychowaniu, przyszłym zawodzie, małżonku. Zapoczątkowana w XVIII wieku rewolucja przemysłowa pogorszyła sytuację wielu rodzin. Robotnicy powstających fabryk pozbawieni byli prawnej ochrony i uzależnieni od jednego źródła dochodu. Wiele dzieci zmuszonych było do podjęcia pracy już od najmłodszych lat. W Wielkiej Brytanii dopiero w 1908 roku zabroniono zatrudniania dzieci w fabrykach i kopalniach. Dzieci do początku XX wieku podlegały takim samym karom jak dorośli. Zatrzymane za drobne przestępstwa (np. kradzieże) trafiały do więzień dla dorosłych. W Wielkiej Brytanii aż do 1908 roku dzieci podlegały karze śmierci podobnie jak dorośli.

Dla wielu osób dobrego serca tragiczna sytuacja najmłodszych była wezwaniem do działania. W XIX wieku powstawały liczne inicjatywy filantropijne. Najwybitniejsi literaci nawoływali do poprawy losu najmłodszych. Najpoczytniejszy autor angielski, Charles Dickens, zagadnieniu temu poświęcił swą najbardziej znaną powieść- „Olivier Twist”. W Polsce tematy biedy i złej sytuacji dzieci poruszali Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka. Pod koniec XIX wieku ukształtował się silny, społeczny ruch na rzecz ochrony praw dzieci. W 1920 roku przybrał on formę instytucjonalną jako Międzynarodowy Związek Pomocy Dzieciom z siedzibą w Genewie. Związek ten w 1923 roku uchwalił dokument zwany Deklaracją Praw Dziecka, który następnie został przyjęty przez Ligę Narodów, poprzedniczkę ONZ.

Historia ustanawiania Dnia Dziecka związana jest z upominaniem się o prawa dzieci. Po raz pierwszy pierwszy Dzień Dziecka został zorganizowany w Chelsea w Stanach Zjednoczonych w 1857 roku. Jego pomysłodawcą był wielebny Charles Leonard. W następnych latach święto to zdobyło popularność i organizowane było w kolejnych miastach amerykańskich. Do dziś Międzynarodowy Dzień Dziecka w USA ma miejsce w drugą niedzielę czerwca. Amerykański Dzień Dziecka był na początku świętem lokalnym, organizowanym przez miejscowe wspólnoty. Pierwszym państwem, w którym Dzień Dziecka stał się świętem państwowym była Turcja. 23 kwietnia 1920 roku odbyło się pierwsze zebranie tureckiego Zgromadzenia Narodowego, na którym proklamowano niepodległość Republiki Turcji. Na pamiątkę tego dnia ustanowione zostało Święto Niepodległości, które jest jednocześnie Dniem Dziecka. Święto w takiej formie wprowadził Mustafa Kemal Ataturk, mąż stanu i pierwszy prezydent Turcji. Uważał on, że dzieci są przyszłością narodu i to właśnie im poświęcił Święto Niepodległości.

W Polsce pomysł zorganizowania święta dzieci pojawił się jeszcze w okresie międzywojennym. Od 1928 roku z inicjatywy Polskiego Komitetu Opieki nad Dzieckiem organizowany był „Tydzień Dziecka”. Początkowo odbywał się on jesienią, w późniejszych latach został przeniesiony na termin majowy. Obchody „Tygodnia Dziecka” rozpoczynały się pochodem dzieci szkolnych wymachujących biało- zielonymi chorągiewkami. W kolejnych dniach czekały na nie różne przyjemności: festyny, zawody sportowe, wycieczki. Był to również czas, kiedy starano się uwrażliwić społeczeństwo na trudną sytuację najmłodszych w ubogiej II RP. Organizowano wówczas szkolenia dla młodych matek.

Dwudziestolecie międzywojenne przyniosło wielki postęp w podeściu do dzieci. Działali w tym czasie wybitni pedagodzy, którzy uczulali społeczeństwo na podmiotowość dziecka (Maria Montessori, Janusz Korczak). Uważali oni że celem wychowawcy było pomóc podpiecznemu odnaleźć i zrealizować swój potencjał. Dzieci zostały otoczone ścisłą prawną ochroną. II wojna światowa przyniosła jednak straszliwe żniwo, które w równym stopniu dotknęło najmłodszych jak i dorosłych. Wraz z jej zakończeniem pojawiła się refleksja, by jeszcze bardziej wzmocnić prawną ochronę dzieci. Już w 1945 roku Deklaracja Praw Dziecka została włączona do Karty Narodów Zjednoczonych, dokumentu fundacyjnego ONZ. Uważano jednak, że jest to krok niewystarczający. Między innymi z inicjatywy Polski rozpoczęto prace nad nowym dokumentem, Deklaracją Praw Dziecka ONZ.

Z pracami nad tym dokumentem związany jest pomysł ustanowienia Międzynarodowego Dnia Dziecka. Przyjęty został on w 1954 roku, lecz początkowo święto to nie miało określonej daty. Poszczególne państwa same decydowały, kiedy chcą obchodzić Dzień Dziecka. 20 listopada 1959 roku uchwalona została Deklaracja Praw Dziecka ONZ. Na pamiątkę tego wydarzenia ONZ uznał rocznicę za swój Dzień Dziecka.

W Polsce, podobnie jak w wielu krajach byłego bloku komunistycznego, Dzień Dziecka świętowany jest od lat 50-tych 1 czerwca. Ustanowienie tego dnia jako Dnia Dziecka związane jest z akcją zbierania podpisów pod tak zwanym Apelem Sztokholmskim. Była to odezwa wzywająca do zakazania broni atomowej przygotowana przez Światową Radę Pokoju, organizację uzależnioną od Związku Radzieckiego. Pod apelem zebrano łącznie 500 milionów podpisów. Była to szeroko zakrojona akcja propagandowa w krajach komunistycznych. Jednym z jej elementów był Dzień Dziecka 1 czerwca 1950 roku. W następnych latach wydarzenie to było powtarzane i zostało połączone z Międzynarodowym Dniem Dziecka. Co ciekawe, do dziś w Niemczech są dwa dni dziecka: 1 czerwca i 20 września. Wynikają one ze zjednoczenia Niemiec Wschodnich (NRD) i Zachodnich (RFN) w 1990 roku; Niemcy pragmatycznie uznali, że zamiast kłócić się o datę święta, lepiej jest świętować dwukrotnie.

Dzień Dziecka ma nam przypominać wezwanie zawarte w Deklaracji Praw Dziecka: „(…) ludzkość powinna dać dziecku wszystko, co posiada najlepszego i stwierdzają, że ciążą na nich, bez względu na rasę, narodowość, wyznanie (…) obowiązki”. Jest to zatem święto poświęcone nie tylko najmłodszym, wspaniała okazja do zabawy ale także apel do nas, dorosłych, byśmy nie ustawali w czynieniu świata lepszym dla naszych dzieci. Choć wydawaćby się mogło, że jest to wezwanie zbyt wielkie dla kogokolwiek, możemy na nie odpowiedzieć już dziś, zaczynając od drobnostek- okazywania życzliwości, miłości i cierpliwości. W końcu, jak powiedział Antoine de Saint- Exupery: „Wszyscy dorośli byli kiedyś dziećmi, ale niewielu z nich pamięta o tym”

26 maja w Polsce obchodzony jest Dzień Matki. Jesteśmy jedynym krajem na świecie, w którym święto to przypada na ten dzień. Na ziemiach polskich pierwsze obchody Dnia Matki miały miejsce w 1914 roku w Krakowie. W odrodzonej Rzeczpospolitej święto to obchodzone było od 1923 roku, choć nie miało określonej daty. Najczęściej była to jednak majowa niedziela. Na przykład w 1934 roku był to 13 maja, a w 1939 roku – 7 maja. Stałą datę i popularność Dzień Matki zyskał w Polsce dopiero po II wojnie światowej. Dziś jest to jedno z najpopularniejszych świąt rodzinnych. Tego dnia mamy otrzymują od swych dzieci kwiaty i łakocie. W szkołach i przedszkolach odbywają się akademie i specjalne programy artystyczne. Starsze dzieci mogą oczywiście w tym dniu sprezentować mamie odpoczynek. Zająć się młodszym rodzeństwem, posprzątać bez marudzenia albo ugotować obiad. Pamiętajmy przy tym, że zawsze jesteśmy dziećmi naszych mam i nie ważne, czy mamy dziesięć, czy czterdzieści lat.

Dzień Matki obchodzony jest na świecie w różnych terminach. Amerykanie, Niemcy i ponad sto innych krajów świętują Dzień Matki w drugą niedzielę maja. Francuzi w ostatnią niedzielę maja lub pierwszą czerwca. Tajowie Dzień Matki obchodzą 12 sierpnia, w dniu urodzin królowej- matki Sirikit. Nepalczycy świętują zgodnie z tradycyjnym kalendarzem księżycowym 15 dnia siódmego miesiąca. Na całym świecie ludzie pragną podziękować swoim mamom za ich trud i miłość.

Pomysł ustanowienia święta matek w Stanach Zjednoczonych Ameryki związany jest z działalnością sufrażystek i działaczek kobiecych z drugiej połowy XIX wieku. W latach 50-tych tego stulecia w Zachodniej Wirginii z inicjatywy Anny Reeves Jarvis powstało stowarzyszenie „Mother’s Day Work Club”, które organizowało dla młodych mam warsztaty z opieki nad dziećmi, co pomogło obniżyć śmiertelność wśród dzieci. W czasie wojny secesyjnej (1861-1865) kobiety ze stowarzyszenia działały jako ochotniczki w szpitalach wojskowych opiekując się rannymi żołnierzami obu stron. Cieszyły się one wielkim autorytetem i szacunkiem. Z tego powodu w 1868 roku władze stanowe Zachodniej Wirginii zwróciły się do Anny Reeves Jarvis z prośbą, by pomogła w dziele pojednania społeczności podzielonej przez okropieństwa wojny. Odpowiedzią Anny Reeves Jones była organizacja „Matczynego Dnia Przyjaźni”. Pomimo licznych gróźb płynących z obu stron konfliktu dopięła ona swego i zorganizowała piknik z koncertem orkiestry wojskowej, która grała utwory zarówno konfederackie jak i unijne. Zabawa okazała się wielkim sukcesem, który pomógł załagodzić konflikt.

Kontynuatorką jej działalności była córka, Anna Maria Jarvis. Była ona blisko związana z matką i po jej śmierci postanowiła spełnić jej marzenie- ustanowić święto ku czci matek. W 1908 roku, trzy lata po śmierci matki, w metodystycznym kościele w Grafton, odbyło się nabożeństwo ku czci Anny Reeves Jarvis i wszystkich matek świata. Anna Maria nie zamierzała jednak ograniczać się do lokalnego nabożeństwa. Nawiązała współpracę z finansistą i właścicielem domu handlowego w Filadelfii Johnem Wanamakerem. W pierwszym Dniu Matki w historii tysiące osób odwiedziło sklepy Wanamakera, gdzie przygotowano upominki dla mam. Dzień Matki okazał się być spektakularnym sukcesem. W następnych latach podobne wydarzenia organizowane były w wielu amerykańskich miastach.

Po sukcesie, jakim był Dzień Matki 1908, Anna Maria rozpoczęła szeroko zakrojoną kampanię listową zachęcając władze USA do ustanowienia Dnia Matki świętem narodowym. Opublikowała w prasie odezwę, w której zachęcały Amerykanki, by pisały listy do swoich przedstawicieli w Waszyngtonie. W odpowiedzi biura kongresmenów zostały wręcz zalane powodzią listów. W 1914 roku prezydent Woodrow Wilson przychylił się do prośby Anny Marii Jarvis i ustanowił drugą niedzielę maja Dniem Matki. USA stało się tym samym pierwszym krajem, w którym Dzień Matki stał się świętem narodowym.

Anna Maria Jarvis chciała, by Dzień Matki był osobistym świętem rodziny. Zgodnie z jej własnymi słowami „poświęcone miało być najwspanialszej mamie jaka żyła- twojej mamie” , dlatego „Dzień Matki”, a nie „dzień matek”. Symbolem święta miał być biały goździk: „Jego biel symbolizuje prawdę, czystość i wszechogarniającą dobroć matki; jego zapach jej pamięć i modlitwy. Goździk nie gubi swoich płatków, lecz tuli je do serca gdy umiera, tak jak matka tuli swe dzieci; jej matczyna miłość nie umiera nigdy. Gdy wybierałam ten kwiat, przypomniała mi się narzuta na łóżko mojej mamy”.

Truizmem zapewne jest stwierdzenie, że matka jest jedną z najważniejszych osób w życiu każdego człowieka. Matka daje życie, opiekuje się dzieckiem, karmi je. Pod opiekuńczymi skrzydłami matki dziecko wzrasta i kształtuje swą osobowość. Maksym Gorki powiedział: „Ludzie to zawsze dzieci swoich matek. Bez matki nie ma poety, nie ma bohatera”.

Wybitny psycholog, Carl Gustaw Jung, uważał, że postać matki jest tak głęboko wryta w ludzką psyche, że stała się wielkim, nieuświadomionym archetypem obecnym w najgłębszych pokładach podświadomości ludzkości. Na Placu Wolności w Czarnkowie można oglądać wystawę plenerową pt. „Czarnkowianki” przygotowaną przez pracowników Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Przedstawia ona różne oblicza kobiet- tytułowych Czarnkowianek. Nie mogło wśród nich zabraknąć oczywiście i oblicza matki, bo macierzyństwo pokonuje czas i przestrzeń. Jest doświadczeniem uniwersalnym, łączący najstarsze pokolenia ludzkości z nami, żyjącymi współcześnie. Macierzyństwo jest przy tym czymś niezwykle bliskim i intymnym. To najgłębsza więź, jaka łączy dwoje ludzi, źródło radości i miłości.

Jak ważna jest pogoda dla rolników chyba nie trzeba tłumaczyć. W zasadzie do połowy XX wieku większość ludzi żyła na wsi i w mniejszym lub większym stopniu utrzymywała się z rolnictwa. Egzystencja ta nie była jednak sielska i spokojna. Pomimo stałego postępu w technikach uprawy, plony rzadko pozwalały na rozrzutność. Na przednówku głód często zaglądał ludziom w oczy (gdy przyjdzie marzec, umrze niejeden starzec). Nawet w przodującej pod względem rozwoju technologicznego Europie w połowie XIX wieku zdarzały się plagi głodu (zaraza ziemniaczana w Irlandii w latach 40-tych XIX w.). Dla rolników uzyskanie dobrego plonu było wyjątkowo ważne. Wiązało się to nie tylko z ciężką pracą, ale również z pilną obserwacją przyrody. Rolnicy wiedzieli doskonale, jakie warunki są najlepsze dla roślin i kiedy najczęściej występują.

Do czasu upowszechnienia edukacji, duchowni byli często najlepiej wykształconymi osobami we wsi. Potrafili czytać i pisać, znali łacinę. Do swojej dyspozycji księża mieli również kościelne kalendarze, które w oparciu o dokładne obserwacje astronomiczne odznaczały się dużą dokładnością. Kościół posługuje się zapożyczonym od Rzymian kalendarzem słonecznym, który w XVI wieku został zmodyfikowany podczas pontyfikatu papieża Grzegorza XIII (dlatego nazywany jest gregoriańskim). Dla Kościoła kalendarz jest narzędziem służącym do wyznaczania, kiedy mają być obchodzone święta. Już w pierwszych wiekach swojego istnienia Kościół wprowadził praktykę wspominania świętych i innych zasłużonych zmarłych w odpowiednich, przypisanych im dniach. Imiona ich były wyczytywane podczas nabożeństw. Dzięki temu, prostym, niepiśmiennym ludziom łatwo było orientować się w upływie czasu. Wystarczyło pójść do kościoła, by dowiedzieć się, który święty jest akurat wspominany. Z tego powodu w wielu polskich przysłowiach wspominani są święci, pełnią oni rolę wyznacznika czasu. Tak ważna i stała rola świętych prowadziła do pewnej familiarności i poufałości względem tych postaci. Często na przykład zdarzało się, że o świętych mówiono, używając zdrobnień (od świętej Anki zimne noce i poranki - 26.07).

Mniej więcej w połowie maja nad Europą środkową ma miejsce charakterystyczne zjawisko meteorologiczne. Kształtujący ciepłą i słoneczną pogodę wyż baryczny nad Morzem Śródziemnym słabnie i zaczyna ustępować. Z północy nadciąga niż, a wraz z nim napływają masy zimnego, polarnego powietrza. W ciągu kilku dni temperatura gwałtownie spada, mogą również wystąpić przymrozki i opady. Zjawisko to pojawia się z bardzo dużą powtarzalnością. Według obserwacji Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1881- 1980 wystąpiło ono 95 razy. Nie tylko naukowcy dostrzegli ową prawidłowość. Świadomość istnienia tego zjawiska jest powszechna w kulturze ludowej wielu krajów Europy. Anglicy nazywają je blackthorn winter (tarninową zimą), Niemcy Eisheiligen (lodowi święci), Francuzi Saints de glace, Holendrzy Ijsheiligen, Słoweńcy Trije ledeni možje i Poscana Zofka (trzech ludzi lodu i mokra Zośka). W Polsce zjawisko to nazywane jest „zimnymi ogrodnikami” i „zimną Zośką”.

„Zimnymi ogrodnikami” zwano świętych Pankracego, Serwacego i Bonifacego. Warto zwrócić uwagę, że ich imiona brzmią podobnie. Być może dlatego nie zalicza się do nich np. świętego Mamerta, również wspominanego 12 maja. Wspomnienia „zimnych ogrodników” były ważną cezurą. Uważano, że jest to czas przełomu, kiedy mróz powinien całkowicie odejść. Jedno z przysłów mówi: Przed Pankracym nie ma lata, po Bonifacym mróz ulata. Wiele z przysłów związanych z „zimnymi ogrodnikami” wyrażało przestrogę. Trudno się temu dziwić, gdyż dla spodziewanych zbiorów zjawisko nagłego ochłodzenia mogło być bardzo niebezpieczne, mawiano: Pankracy, Serwacy, Bonifacy - źli na ogród chłopacy lubPankracy, Serwacy, Bonifacy dla drzew wielcy niedobracy. „Zimna Zośka” według przesądów ma być ostatnim dniem, w którym mogą wystąpić przymrozki. Uważano, że po tym dniu można już bezpiecznie sadzić rośliny ciepłolubne, gdyż do października nic im nie grozi. „Zimna Zośka” była postrzegana jako początek czasu dobrobytu: święta Zofija kłosy rozwija, za świętą Zofiją pola w kłos wybiją. „Zimnych ogrodników” nazywano niegdyś również świętymi złodziejami, gdyż mogli oni „okraść” rolnika z jego plonów.

Dane meterologiczne potwierdzają, że w maju często dochodzi do ochłodzenia, ale jak ma się do mądrości zachowanej w przysłowiach? Czy faktycznie w dniach 12-15 maja jest największa szansa na ochłodzenie? Jako pierwsi zjawisko „zimnych ogrodników” badali uczniowie Galileusza, którzy zebrali dane dla lat 1655-1670 i stwierdzili, że faktycznie w dniach 11-15 maja dochodzi do spadku temperatury. W 1902 roku William Dines, prezes Królewskiego Towarzystwa Meteorologicznego w Londynie, przeanalizował bardzo dokładnie dane i wykazał, że ochłodzenie pogody w dniach zimnych ogrodników jest mitem, który spowodowany jest wybiórczym dobieraniem danych, a 13 maja statystycznie rzecz biorąc jest najcieplejszym dniem miesiąca. Wykazał on, że największa szansa na ochłodzenie jest w trzeciej dekadzie maja. Przywołane wcześniej badania Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego wskazują natomiast, że najprawdopodobniej do ochłodzenia dojdzie w dniach 10-17 maja (34% szansy), a w drugiej kolejności 20-25 maja (20%).

Ludowe spostrzeżenia dotyczące pogody wpłynęły również na same postaci „zimnych ogrodników”. Według legendy wspominany 12 maja święty Pankracy urodził się około 289 roku w Synnadzie, położonej w rzymskiej prowincji Frygia (leżącej w Azji Mniejszej). Wraz z opiekującym się nim bogatym stryjem przeniósł się do Rzymu. Tam też Pankracy miał się nawrócić i zostać chrześcijaninem. Według legendy, w 303 roku, podczas prześladowań wszczętych przez cesarza Dioklecjana, Pankracy został uwięziony. Ponieważ był zamożnym obywatelem rzymskim stanął przed cesarzem. Dioklecjan był pod wrażeniem odwagi chłopca, który raz po raz odmawiał wyrzeczenia się swojej wiary, pomimo że cesarz obiecał obsypać go złotem, jeśli ten to zrobi. W końcu, mając dość uporu chłopca, Dioklecjan rozkazał stracić chłopca. Pankracy czczony jest jako patron dzieci i rycerzy. Istniał niegdyś przesąd, że przysięga złożona na świętego Pankracego nie może zostać złamana. Pankracy jest także patronem ogrodników i sadzonek.

Wspominany 13 maja święty Serwacy był w IV wieku biskupem leżącego w dzisiejszej Holandii Tongeren. Brał udział w ówczesnych sporach teologicznych, znany był z żarliwości w zwalczaniu heretyków. Przedstawiany jest w biskupich szatach, z pastorałem i w drewnianych chodakach. Jest patronem stolarzy, uprawiających winorośl i urodzajów. Modlitwa do świętego Serwacego miała chronić uprawy przed przymrozkami. Wspomnienie świętego Bonifacego obchodzone było w Kościele katolickim 14 maja. Był on rzymskim niewolnikiem, wysłanym przez swoją panią do Tarsu w poszukiwaniu relikwii. W stolicy Cylicji trafił na prześladowania chrześcijan. Za słowa otuchy skierowane do cierpiących stanął przed sądem. Nie wyrzekł się wiary i został zamęczony na arenie. Święty Bonifacy czczony był jako patron kawalerów i nawróconych. W Kościele prawosławnym poważany jest również jako opiekun osób pragnących zerwać z alkoholizmem.

„Zimną Zośką” nazywano świętą Zofię Rzymską, męczennicę z przełomu III i IV wieku, która zginęła na arenie koloseum wraz z towarzyszami Kwintusem, Kwartusem, Sulpicjuszem i Trofimem. Jest ona często mylona z inną świętą Zofią, żyjącą w czasach Hadriana (II w.) w Mediolanie. Zofia mediolańska była wdową, gorliwą chrześcijanką, która miała trzy córki: Wiarę (Pistis), Nadzieję (Elpis) i Miłość (Agape). Chcąc zmusić matronę do wyrzeczenia się wiary, rzymski namiestnik nakazał zabić jej córki. Zofia jednak się nie ugięła, czym wzbudziła szacunek oprawców, którzy pozwolili jej odejść. Pochowawszy swoje córki zmarła z rozpaczy. Zofia mediolańska jest patronką wdów i matek, przyzywana jest w niedoli i przypadku szkód wyrządzonych przez mróz.

Zimni ogrodnicy są dowodem na to, jak bardzo wyczulona na zmiany w przyrodzie jest kultura ludowa. Zjawisko przyrodnicze zostało zaobserwowane, a następnie powiązane z kościelnym kalendarzem. Przypadek sprawił, że akurat w tych dniach wspominana jest grupa wczesnochrześcijańskich świętych o charakterystycznych imionach - Pankracy, Serwacy i Bonifacy. Choć w ich żywotach nie ma elementów wiążących ich bezpośrednio z zimnem i ogrodnictwem, otrzymali oni miano „zimnych ogrodników”. Do tej grupy dołączona została św. Zofia, poufale zwana „zimną Zośką”. „Zimni ogrodnicy” są także dowodem na żywotność dawnych przesądów. Do dziś wiele osób planując swoją pracę w ogrodzie pilnie baczy, by pomidory sadzić dopiero od 16 maja.

Ogień odegrał bardzo ważną rolę w dziejach ludzkości. Jest to jednak żywioł niebezpieczny, przerażający w swej destruktywnej sile. Przez tysiąclecia pożary były jednym z największych zagrożeń dotykających ludzkich siedzib. Historia pełna jest przykładów katastrofalnych w skali pożóg. Najsłynniejszy pożar w dziejach miał miejsce w 64 roku, kiedy to spłonęła większa część Rzymu. Wydarzenie to stało się kanwą powieści Henryka Sienkiewicza Quo Vadis. Olbrzymie pożary nie były jednak domeną tylko starożytności. W 1666 roku spłonęło 2/3 Londynu, w 1728 roku ogień pochłonął 1/3 Kopenhagi, w 1812 roku zniszczeniu uległo 3/4 Moskwy. W 1945 roku, na skutek bombardowania, przerażająca burza ogniowa ogarnęła Tokio. Zginąć miało wówczas blisko 100 tysięcy ludzi, więcej niż w nalotach atomowych na Hiroshimę i Nagasaki. Również Czarnków w swej historii wielokrotnie ucierpiał na skutek pożarów. Najsłynniejszym był wielki pożar w 1709 roku, który m.in. strawił dach kościoła pw. Marii Magdaleny. W 1846 roku spłonęło natomiast 20 domów i 16 innych zabudowań. Ogień stanowił zatem śmiertelne zagrożenie dla ludzkich siedzib, ale nie było sposobu, by z niego zrezygnować.

Od najdawniejszych czasów podejmowano próby stworzenia sprawnego systemu ochrony przeciwpożarowej. Pierwszą jednostkę straży pożarnej stworzył w Rzymie Marek Licyniusz Krassus, który własnym kosztem wystawił brygadę liczącą 500 niewolników wyposażonych w niezbędny do gaszenia pożarów sprzęt: wiadra, bosaki, siekiery itp. W zasadzie do połowy XIX wieku walka z pożarami spoczywała na barkach wszystkich mieszkańców miast i wsi. Zasady postępowania regulowane były w przepisach miejskich zwanych „porządkami ogniowymi” i przez zarządzenia władzy. Na przykład książę mazowiecki Bolesław IV zabronił w Warszawie budowania drewnianych domów. Jak nieskuteczne bywały te zarządzenia pokazuje fakt, że w 1648 roku król Jan Kazimierz zmuszony był nakazać rozebranie wszystkich drewnianych domów w Warszawie. Brak wyspecjalizowanych służb walczących z pożarami miał często tragiczne konsekwencje. W czasie wielkiego pożaru Londynu w 1666 roku istniała szansa powstrzymania żywiołu nim wyrządził znaczne straty. Dowodzący akcją bał się jednak podjąć decyzję o wyburzeniu należącego do bogatego kupca magazynu, co mogło powstrzymać postępy pożaru. Także środki wykorzystywane do walki z ogniem były proste: używano wiader z wodą, bosaków, siekier, drabin, zmoczonych płacht na drągach. Dopiero pod koniec XVI wieku w Europie zaczęły pojawiać się oparte na konstrukcji greckiego konstruktora Ktesibiosa dwutłokowe pompy zwane w Polsce sikawkami ogniowymi. Był to jednakże sprzęt bardzo drogi, wymagający przeszkolonej obsługi. Dopiero w pierwszej połowie XIX wieku pompy tego rodzaju stały się powszechnie dostępne. Miasta, a nawet wsie zaopatrywały się w montowane na wozach sikawki. Pociągało to za sobą potrzebę powołania specjalnie przeszkolonej służby do walki z pożarami. Na terenie zaboru pruskiego proces ten rozpoczął się w latach 40-tych XIX wieku. Pierwsza ochotnicza straż pożarna powstała w Poznaniu w 1845 roku pod nazwą Ochotniczego Towarzystwa Ratunkowego. Kolejne ochotnicze straże pożarne powstały w Lesznie (1847 r.), Wronkach (1857 r.), Brodnicy i Stargardzie Gdańskim (1862 r.). W Czarnkowie Ochotnicza Straż Pożarna powstała w 1886 roku, a w Walkowicach w 1909 roku.

W styczniu 1919 roku władzę w Czarnkowie przejęli powstańcy wielkopolscy. Dzięki sukcesowi powstania Czarnków znalazł się w granicach II Rzeczpospolitej. W zmienionych warunkach OSP nabrała polskiego charakteru. Od 1923 do 1939 roku naczelnikiem, a następnie prezesem OSP w Czarnkowie był Władysław Pilawski senior, ojciec przyszłego honorowego obywatela Czarnkowa. Był kupcem, prowadził także hotel i własne gospodarstwo rolne, co zapewniało rodzinie Pilawskich spokojne, choć może nie wystawne życie. Władysław junior urodził się 29 grudnia 1913 roku. Oprócz brata bliźniaka, Zygmunta, miał jeszcze pięciu braci i pięć sióstr. Dorastał w Czarnkowie, uczęszczał do tutejszego gimnazjum i był harcerzem. Już jako chłopiec chciał zostać strażakiem. Nieraz towarzyszył ojcu podczas wyjazdów na akcję. Wraz z innymi harcerzami pomagał podczas akcji gaśniczych. W czasie pożaru tartaku Ignacego Klessy przywoził walczącym z pożogą strażakom zimne napoje. Zdawszy maturę w 1933 roku zgłosił się na ochotnika do odbycia służby wojskowej. Zdawał sobie sprawę, że w ówczesnej Polsce droga do jakiejkolwiek kariery w służbach mundurowych wiodła przez wojsko. Służbę odbył w 57 pułku piechoty i awansowany do stopnia sierżanta podchorążego został zwolniony do rezerwy w 1934. Po zwolnieniu ze służby powrócił do rodzinnego Czarnkowa, gdzie zapisał się do OSP. Był wyróżniającym się strażakiem, na popularnych wówczas zawodach strażackich często zdobywał nagrody. Pragnął jednak zostać zawodowym oficerem pożarnictwa. Pilnie podnosił swoje kwalifikacje przez udział w różnych kursach i po roku został mianowany inspektorem powiatowym w Czarnkowie. Swoje obowiązki wypełniał wzorowo, dzięki czemu stale awansował - w 1939 roku został referentem do spraw techniki i szkolenia w Poznaniu. W tym czasie ożenił się z Wandą Kleczówną. Dobrze rozwijającą się karierę przerwał jednak wybuch II wojny światowej. Władysław Pilawski został zmobilizowany i jako podporucznik dowodził we wrześniu 1939 roku plutonem z 55 pułku piechoty w rejonie Chełma Lubelskiego. W trakcie walk jego mały oddział został odcięty od macierzystej jednostki. Nie mogąc odnaleźć dowództwa, słysząc o wkroczeniu Armii Czerwonej, zdecydował o rozpuszczeniu swojego oddziału i powrocie do Poznania. Na ziemiach włączonych do Rzeszy Niemcy nie przyjmowali Polaków do Straży Pożarnej. Nie mogąc znaleźć pracy w grodzie nad Wartą, Władysław Pilawski udał się do Warszawy, skąd został oddelegowany do Lublina, gdzie został zastępcą instruktora pożarniczego dystryktu. Tamteż zaangażował się w działalność Strażackiego Ruchu Oporu „Skała” i Armii Krajowej. Dzięki doskonałej znajomości języka niemieckiego miał dobre stosunki z władzami niemieckimi. Wielokrotnie używał swoich wpływów, aby uwolnić uwięzionych przez Gestapo Polaków. W 1944 roku przyszła na świat córka państwa Pilawskich, Ewa Elżbieta. Niestety, w czasie porodu doszło do komplikacji, w wyniku których dziewczynka była do końca życia niepełnosprawna. W 1945 roku powrócił do Poznania. W wyniku toczonych walk miasto bardzo ucierpiało. Brakowało strażaków i sprzętu. W mieście raz po raz wybuchały pożary. Pilawski, jako zastępca Komendanta Zawodowej Straży Pożarnej, rzucił się w wir pracy organizacyjnej. Najważniejszą troską poznańskich strażaków stało się stworzenie zaplecza technicznego. Własnymi siłami przerabiali wojskowe ciężarówki, naprawiali uszkodzony sprzęt. Z inicjatywy Władysława Pilawskiego na ulicy Czechosłowackiej powstała nowoczesna strażnica. Profesjonalizm i inicjatywa Władysława Pilawskiego zostały dostrzeżone przez przełożonych i w 1950 roku został przeniesiony do Komendy Głównej Straży Pożarnej w Warszawie. Tam jednak spotkał się z szykanami natury politycznej. Władze komunistyczne podejrzliwie patrzyły na ludzi, którzy w czasie wojny działali w AK. Władysław Pilawski, jako członek AK, nie mógł pełnić eksponowanych stanowisk. Powierzano mu obowiązki nieodpowiednie do zajmowanych stanowisk i powstrzymywano awanse. W tym okresie zainteresował się nim także Urząd Bezpieczeństwa. Władysław Pilawski został dwukrotnie aresztowany i zabrany na całonocne przesłuchania. Pomimo gróźb odmówił współpracy, co kosztowało go zwolnieniem z pracy w 1954 roku. Otrzymawszy wilczy bilet nie mógł znaleźć pracy w zawodzie. Dzięki pomocy znajomych znalazł pracę w warszawskiej Pracowni Pożarniczej Biura Studiów i Projektów Typowych Budownictwa Przemysłowego. Także tam spotykał się z przeszkodami, odmawiano mu np. dostępu do materiałów potrzebnych do pracy. Sytuacja Władysława Pilawskiego zmieniła się wraz z odwilżą październikową i dojściem do władzy Władysława Gomułki. W 1957 roku Pilawski został przeniesiony z powrotem do Komendy Głównej, gdzie objął stanowisko Zastępcy Komendanta Głównego. Funkcję te pełnił przez 22 lata, do przejścia na emeryturę w 1979 roku. Szczególną uwagę przykładał on do kwestii związanych z rozwojem technicznych środków walki z ogniem oraz szkolenia strażaków.

Po przejściu na emeryturę Władysław Pilawski poświęcił się badaniom historii pożarnictwa w Polsce. W 1991 roku zmarła jego żona Wanda, a w cztery lata później, ukochana córka Ewa Elżbieta. Osamotniony Władysław Pilawski podjął decyzję o powrocie do rodzinnego Czarnkowa, który opuścił blisko 60 lat wcześniej. Stał się tu ważną postacią lokalnego życia, regionalistą. W dowód uznania w 2004 roku nadano mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta. Zmarł 20 maja 2017 roku.

W dniu święta strażaków warto na chwilę zatrzymać się i pomyśleć, jak wiele im zawdzięczamy. Dziś strażacy nie tylko walczą z pożarami. Oczekujemy od nich znacznie więcej. Jako pierwsi ratują poszkodowanych w wypadkach samochodowych, usuwają skutki wichur i innych katastrof, dbają o nasze bezpieczeństwo. Cieszą się przy tym niesłabnącym zaufaniem, gdyż wykonują swoją służbę ofiarnie, mimo grożącego im często niebezpieczeństwa. Warto im zatem podziękować i wspomnieć tych, którzy odeszli, w tym najsłynniejszego czarnkowskiego strażaka, pułkownika Władysława Pilawskiego.

Według mitologii greckiej Maja była najstarszą i najpiękniejszą z siedmiu sióstr zwanych Plejadami, kochanką samego Zeusa, któremu powiła syna, Hermesa. Wraz z siostrami została przeniesiona na firmament niebieski pod postacią gwiazdy przez Gromowładnego, który chciał je uchronić przed żądzą Oriona, olbrzymiego myśliwego o gwałtownym charakterze. Od tamtej pory pojawiające się na nocnym niebie w początkach maja Plejady były dla Greków zwiastunem dobrej pogody i początku sezonu żeglugowego. Rzymianie również czcili boginię imieniem Maja. Była ona według nich pradawną boginią ziemi i wzrastania, zwaną Dobrą Boginią (Bona Dea). Pod wpływem wierzeń greckich przypisywano jej bycie matką Merkurego. Z kolei jedną z jej córek miała być bogini Flora, opiekunka kwiatów, której święto, floralia, rzymianie obchodzili na przełomie kwietnia i maja. Kult Dobrej Bogini, sprawowany wyłącznie przez kobiety, cieszył się wielkim szacunkiem Rzymian. W 62 r. p.n.e. doszło do skandalu: młody bogacz Publiusz Klodiusz w kobiecym przebraniu wziął udział w misteriach ku czci Mai. Przyłapany stanął przed sądem zagrożony karą śmierci. Jedynie dzięki przekupstwu udało mu się uratować życie. Zatem dla Greków i Rzymian Maja była bóstwem związanym z przebudzeniem natury, początkiem nowego sezonu. James George Frazer, autor klasycznej już pracy Złota Gałąź: studia z magii i religii, zwrócił uwagę, że maj odgrywa szczególną rolę dla hodowców bydła. W maju stada wypędzane były na wypas na pastwiska, by zwierzęta mogły posilać się świeżą, wiosenną trawą. Dla zamieszkujących niegdyś olbrzymie połacie Europy Celtów, hodowla odgrywała bardzo dużą rolę. Jednym z najważniejszych ich świąt było obchodzone pierwszego maja Beltane. Rozpoczynało ono „jasną” połowę roku. Poświęcone było bogu Belenosowi (jego imię oznacza „jaśniejący”). Był on bóstwem słońca i płodności, ale także opiekunem bydła. Beltane do dziś obchodzone jest w celtyckich częściach wysp brytyjskich: w Irlandii, w Szkocji, Walii i na wyspie Mann. Z zapisków historycznych wiadomo, że było ono także obchodzone w Bretanii. Szczególnie znany jest odbywający się w Dublinie Beltane Fire Festival. Święto Beltane urządzano na szczytach wzgórz lub wzniesień. Centralnym punktem obchodów było ognisko, zwane „ogniem Bela” („Belteinn”), rozpalane w specjalny sposób. Używano do tego celu kołka, który stawiano jednym końcem na deseczce i szybko obracano, na skutek tarcia powstawał żar, który należało rozdmuchać. Do tego zadania wybierano dziewięciu poważanych mężczyzn. Nie mogli oni mieć przy sobie żadnego metalu. Wierzono, że jeśli któryś z nich popełnił jakąś zbrodnię, ogień nie zapłonie. Płonące na szczycie wzgórza ognisko miało dla Celtów potężną moc magiczną. Uważali oni, że chroni przed Aos Si, złymi duchami i złośliwymi wróżkami, które nawiedzały noc. Sam ogień miał moc oczyszczającą. Pasterze przepędzali koło niego swoją trzodę, co miało zapewnić jej zdrowie i płodność. W tym samym celu odprawiano również tańce wokół ogniska i skakano przez ogień. Beltane było również czasem, kiedy rozwiązaniu ulegały węzły małżeńskie. Niegdyś ważną częścią Beltane była ofiara z człowieka. Ślady tej makabrycznej praktyki przetrwały po dziś dzień. Później i obecnie, w formie zabawy, wszyscy uczestnicy częstowani są kawałkiem ciasta. Jeden z nich jest oznaczony (np. orzechem). Nieszczęśnik, który na niego trafi staje się cailleach beal-tine, staruchem beltane, który jest symbolicznie uśmiercany. W niektórych miejscowościach udawano, że chcą nieszczęśnika wrzucić do ognia, w innych obrzucano go skorupkami jajek. Staruchem było się przez cały rok i w tym czasie członkowie społeczności mówili o nim jak o umarłym.

Noc z trzydziestego kwietnia na pierwszego maja jest w Niemczech i krajach skandynawskich nazywana nocą Walpurgii lub nocą czarownic (Hexennacht - Bawaria). W germańskim folklorze jest to ostatnia noc zimy, kiedy czarownice, diabły i inne złe duchy szczególnie chcą zaszkodzić ludziom. Najpopularniejsza nazwa tego święta związana jest z katolicką świętą, która wspominana jest 1 maja. Święta Walburga żyła w VIII wieku i była córką znanego z pobożności księcia Wessex Ryszarda. Jako jedenastolatka została oddana do klasztoru, który zapewnił jej najlepsze wykształcenie. Wraz z grupą anglosaskich misjonarzy udała się na teren dzisiejszych Niemiec i została ksienią klasztoru w Heidenheim. Już za życia otaczała ją sława cudotwórczyni, która potrafiła leczyć najcięższe choroby. Według legendy w 893 roku, podczas prac remontowych w klasztorze Heidenheim, robotnicy zniszczyli jej grób. Święta ukazała się we śnie biskupowi Ottkarowi, żaląc się na swój los. Biskup kazał przenieść jej relikwie do Eichstatt 1 maja, co dało początek jej kultowi tego dnia. Święta Walburga jest patronką żeglarzy i rolników, chroni także przed chorobami oczu, dżumą, wścieklizną, burzami, a przede wszystkim przed czarownicami. Obchody nocy Walpurgii związane są z górą Brocken w masywie Haarzu. Według pochodzącej z XVII wieku legendy szczyt tej góry jest miejscem sabatu, na który zlatują się czarownice, by spotkać się z Szatanem i knuć na szkodę ludzi. Aby przeszkodzić im w tym strasznym dziele, ludzie rozpalali ogniska na szczytach wzgórz. Wierzyli, że ogień odstrasza wiedźmy i powoduje, że gubią drogę. Ogień ten miał również moc oczyszczającą i wystarczyło nad nim przeskoczyć (koniecznie nago!), by uchronić się przed wszelkimi czarami. Opowieść o sabacie na szczycie Brocken szczególnie spopularyzował Johann Wolfgang von Goethe, który zawarł ją w swym słynnym poemacie „Faust”.

We Francji 1 maja nazywany jest świętem konwalii. Tego dnia Francuzi obdarowują się tymi kwiatami, które ich zdaniem przynoszą szczęście. Według legendy zwyczaj ten miał zapoczątkować król Karol IX, który w czasie podróży miał otrzymać od jednego ze swych poddanych bukiecik konwalii. Tak mu się to spodobało, że następnego roku rozdawał swoim damom dworu bukieciki konwalii ze słowami „oby tak było co roku”, zapoczątkowując tym samym tradycję, która trwa do dziś.

Wraz ze świtem 1 maja kończy się jednak panowanie czarownic i złych duchów nad światem, i ludzie mogą cieszyć się początkiem najpiękniejszego miesiąca w roku. Według starej legendy Bóg stworzył świat właśnie w maju. 1 maja w wielu krajach europejskich stawia się słupy majowe. Zwyczaj ten wywodzi się on jeszcze z przedchrześcijańskiego folkloru germańskiego. Znany jest w Niemczech, Skandynawii, Anglii, Irlandii, północnych Włoszech, niektórych regionach Polski i Czech. Słup taki, okorowany i pozbawiony gałęzi, przystraja się wieńcem i wstążkami. Wokół słupa odbywa się specjalny taniec majowego słupa (ang. Maypole dance). Często tancerze w dłoni trzymają jeden koniec wstążki uwiązanej u szczytu słupa. Tańcząc wykonują skomplikowany układ choreograficzny i oplatają słup tworząc różnokolorowe wzory. W Polsce zwyczaj stawiania słupów majowych znany był przede wszystkim na Śląsku. Na Orawie znany i nadal praktykowany jest zwyczaj stawiania „mojów”. Są to wysokie drewniane słupy u szczytu ozdobione gałązkami i wstążkami. Niegdyś stawiali je w nocy kawalerowie przed domami dziewcząt, które im się podobały. Zabiegi te miały pannie zaimponować, więc im był wyższy i bardziej strojny, tym lepiej. Aby jakiś konkurent nie obalił moja i nie zastąpił go swoim, często chłopcy pilnowali ich przez całą noc. Dziś na Orawie odbywają się konkursy na najpiękniejsze moje, a tamtejsze gminy rywalizują, która postawi najbardziej okazały słup.

W maju burzliwie rozwija się nie tylko natura, ale również uczucia. Maj bywa nazywany miesiącem zakochanych. W sondażu przeprowadzonym przez TNS OBOP 84 procent Polaków zgodziło się ze stwierdzeniem, że wiosna sprzyja zakochaniu. Nie ma w tym nic dziwnego - piękna pogoda i okoliczności przyrody zapraszają do długich, majowych spacerów. Maj był postrzegany jako czas konkurów i miłosnych zabaw. Wśród młodzieży z wyższych sfer doby staropolskiej był to czas romansów i gry w zielone. Gra ta przybierała formę zakładu między darzącą się sympatią parą. Kawaler przystępując do gry ofiarował fant: pierścionek, naszyjnik lub inną błyskotkę. Panna natomiast zakładała się o pocałunek. Po zawarciu zakładu zaczynały się podchody. Obie strony starały się przyłapać drugą osobę „bez zielonego’, czyli bez świeżego liścia, trawki lub kwiatka. Osoba, która nie miałaby przy sobie zielonego przegrywała. W grze miał oczywiście przewagę kawaler; zwycięską taktykę zdradził w poemacie „Lekcyje Kupidowe” Kasper Twardowski:

Zdybię cię rano, jeszcze będziesz spała,

a o zielonym nie będziesz pomniała

i bez zawodu tam zaraz wielkiego

chcę się dopytać zakładu swojego.

Osobną kwestią było oczywiście to, że niejedna panna chciała przegrać zakład, jak zaświadcza autor anonimowej fraszki:

Chcąc niejedna wypaść za mąż ptakiem,

już i w zielone gra o się z junakiem

będzie ze wszystkich sił się potrafiała

by się przegrała

Choć maj jest miesiącem miłości, uważano niegdyś, że jest nieodpowiedni do zawierania małżeństw. Mawiano nawet „w maju ślub- szybki grób”. Do dziś przesądne osoby planując ślub pilnują, aby odbył się on w miesiącu, którego nazwa zawiera literę „R”. Źródła tego przesądu sięgają czasów średniowiecza, kiedy powszechnie posługiwano się łaciną. W tym języku jedynie miesiące letnie, czyli maj, czerwiec, lipiec i sierpień nie mają tej litery (kolejno: maius, junius, julius, augustus). Na miesiące te przypadał największy nawał pracy w gospodarstwie, więc wszystkie ręce były potrzebne. Na wesele czas był po zbiorach, kiedy człowiek miał czas, by odpocząć.

Dziś 1 maja najczęściej kojarzymy z Międzynarodowym Dniem Solidarności Ludzi Pracy, zwanym potocznie Świętem Pracy. Żyjący w minionej epoce z pewnością mają jeszcze w pamięci uroczyste pochody, które odbywały się w całej Polsce, także w Czarnkowie. Historia tego święta sięga wydarzeń z 1886 roku w Chicago. Wybuchł tam wówczas strajk robotników przeciwko wyzyskowi. Mieli oni dość trwającej nawet 16 godzin dziennie pracy i niepewności swojego losu. W czasie wiecu na placu Haymarket doszło do policyjnej prowokacji, w wyniku której zginęło 11 osób, a wiele zostało rannych. Oskarżeni zostali również przywódcy robotników, z których część została skazana na śmierć, a część na długoletnie więzienie. Te tragiczne wydarzenia upamiętniła II Międzynarodówka ogłaszając w 1889 roku ich rocznicę Świętem Pracy. Przed II wojną światową organizowane przez socjalistów pochody pierwszomajowe stały się symbolem walki o poprawę losu robotników. Święto Pracy od 1950 roku jest w Polsce świętem państwowym wolnym od pracy. W czasach PRL pochody pierwszomajowe nabrały charakteru obowiązkowego rytuału, który miał wyrażać poparcie dla Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

1 maja, czyli Święto Pracy, wraz obchodzonym 2 maja Dniem Flagi i Świętem Konstytucji 3 maja tworzą popularną w Polsce „majówkę”. W tych dniach często organizowane są festyny i zabawy na świeżym powietrzu, podczas których nie brak patriotycznych akcentów.

Wiele osób uważa maj za najpiękniejszy miesiąc w roku. Przypada na niego środek wiosny. Kwitną kwiaty, drzewa i krzewy, owady budzą się do życia. W maju łąki zmieniają się w wielokolorowe dywany. Któż z nas nie zachwycał się kwitnącymi złocieniami, makami, chabrami czy niezapominajkami? Maj to czas wzrastania i miłości. Nie jest zatem dziwne, że tak jak niegdyś, miesiąc maj jest poświęcony Dobrej Bogini.

Zgodnie z uchwałą Rady Miasta Czarnkowa rok 2022 został ogłoszony Rokiem Władysława Bartoszewskiego – Rokiem Przyzwoitości. Radni zdecydowali upamiętnić w ten sposób setną rocznicę urodzin Władysława Bartoszewskiego. Od 22.04.2022 r. w Ratuszu można poznać bliżej sylwetkę tego wybitnego Polaka - Muzeum Ziemi Czarnkowskiej przygotowało tablice poświęcone Władysławowi Bartoszewskiemu dzięki materiałom udostępnionym przez Archiwum Władysława Bartoszewskiego / Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN oraz źródeł internetowych.

Władysław Bartoszewski lubił podkreślać, że urodził się i dorastał w wolnej Polsce. Gdy miał siedemnaście lat wybuchła II wojna światowa. Upadek II Rzeczpospolitej był dla niego wielkim wstrząsem. Na przełomie 1940 i 1941 roku został uwięziony w KL Auschwitz, który opuścił dzięki pomocy rodziny i przyjaciół z Polskiego Czerwonego Krzyża. Doświadczywszy zimna, głodu i wyniszczającej pracy nabrał przekonania, że jego obowiązkiem jest pomoc tym, którzy najbardziej jej potrzebują. Zaangażował się w ratowanie Żydów uwięzionych w warszawskim Getcie. Za działalność tę został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Walczył również z okupantem niemieckim w szeregach Armii Krajowej, również podczas Powstania Warszawskiego

Po wojnie Władysław Bartoszewski został dziennikarzem. Związany był przede wszystkim z „Tygodnikiem Powszechnym”. Choć na drodze zdobycia formalnego wykształcenia stanęła mu wojna a później niechęć władz komunistycznych, stał się uznanym badaczem dziejów Polskiego Państwa Podziemnego oraz Zagłady. Jest autorem 40 książek i ponad 1500 artykułów. Nie rezygnował przy tym z walki o prawdziwie wolną Ojczyznę, za co wielokrotnie był szykanowany. W okresie stalinowskim został dwukrotnie aresztowany, w latach 1970- 1974 objęty zakazem publikacji a w czasie stanu wojennego był internowany. Współpracował z wieloma organizacjami opozycyjnymi: Polskim Stronnictwem Ludowym, Komitetem Obrony Robotników, Niezależnym Związkiem Zawodowym „Solidarność”, Radiem „Wolna Europa”.

Traumatyczne przeżycia z czasów wojny nie zabiły w nim optymizmu i wiary w ludzką dobroć. Był wielkim orędownikiem pojednania polsko- niemieckiego. W trakcie swoich podróży do Izraela i Europy zachodniej zawarł wiele znajomości. Przyniosły one korzyść wiele lat później, gdy już w wolnej Polsce Władysław Bartoszewski podjął pracę w Ministerstwie Spraw Zagraniczych. Był człowiekiem dialogu; dialogu czasem trudnego, gdyż znany był z twardego charakteru i wierności hołdowanym zasadom. Gesine Schwan, która wielokrotnie spotkała się z Bartoszewskim przy stole negocjacyjnym tak go scharakteryzowała: Był patriotą, nie tylko jeżeli chodzi o historię, ale i polskie interesy (...)nie zależało mu na tym, by drugą stronę upokorzyć albo pokonać, ale by konstruktywnie, mając na uwadze interesy własnego kraju, budować mosty, wypracować wspólne stanowiska. To świadczy o tym, jaki był wspaniałomyślny, bo przecież sam tyle od Niemców wycierpiał. Tak też wyobrażał sobie swą ojczyznę, Polskę – jako kraj wspaniałomyślny, a nie ograniczony, który wszystko rozlicza.

Władysław Bartoszewski nie raz wzbudzał kontrowersje. Zawsze mówił to co myślał. Z pasją brał udział w sporach politycznych. Być może najlepiej Władysława Bartoszewskiego scharakteryzował Andrzej Szczypiorski w mowie wygłoszonej z okazji jego sześćdziesiątych urodzin:

Jest w tym życiu wielka prawda. Jest w nim wiele cierpień, wyrzeczeń i cichych triumfów. Powiedziałbym – Walczący Chrześcijanin. I tutaj słowo uzupełnienia. Chciałoby się znaleźć skazę na tym diamencie. Coś, co diament uczłowieczy. Pozwoli nam miary Jego żywota uznać za nasze własne, jakże niedoskonałe! Więc niechby Bartoszewski był przynajmniej w drobiazgach

okropny, nieznośny, niechby miał słabości, potknięcia! Otóż ma, bo jest pełny i prawdziwy. Bywa nieznośnie gadatliwy, ma obsesję szczegółu, niekiedy czuje się dotknięty bez uzasadnienia. I cóż z tego, skoro Go dobry Bóg obdarzył wdziękiem wiecznie młodego nosorożca. Jak wiadomo – Bartoszewski zawsze jest w szarży

Muzeum Ziemi Czarnkowskiej przygotowało tablice poświęcone Władysławowi Bartoszewskiemu dzięki materiałom udostępnionym przez Archiwum Władysława Bartoszewskiego / Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN oraz źródeł internetowych.

Zabytki otaczają nas zewsząd, choć często nie zdajemy sobie z tego sprawy. Gdy myślimy „zabytek”, przed oczyma stają nam średniowieczne zamki i katedry, egipskie piramidy, rzymskie ruiny. Wokół nas jest jednak wiele śladów ludzkiej działalności wartych zachowania i chronionych, których zdajemy się nie dostrzegać. W Czarnkowie na przykład ochronie podlega średniowieczny układ urbanistyczny z rynkiem i otaczającymi go uliczkami. Czym zatem jest zabytek i dlaczego warto go chronić? Zgodnie z Ustawą o Ochronie Zabytków, zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, będąca dziełem człowieka lub związana z jego działalnością i stanowiąca świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, której zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zabytkiem może być więc nie tylko budowla, ale też np. mebel lub stanowisko archeologiczne. Pokazują, jak niegdyś żyli ludzie, co było dla nich ważne, wartościowe i piękne. W pochodzącym z XVI wieku kościele pw. św. Marii Magdaleny w Czarnkowie oglądać możemy pamiątki po dawnych właścicielach miasta - rodzinie Czarnkowskich. Wśród nich znajduje się renesansowy nagrobek kasztelana bydgoskiego Macieja i jego żony, ufundowany przez jego synów. Kasztelan wyobrażony jest na nim tak, jak pragnęli żeby został zapamiętany jego synowie - jako szlachetny rycerz w zbroi. Pamięć jest dla ludzi bardzo ważna, dzięki niej mamy poczucie więzi z przeszłymi i przyszłymi pokoleniami. Ta więź nas kształtuje, pomaga stworzyć tożsamość. Czarnkowscy traktowali kościół pw. Marii Magdaleny jako rodzinną świątynię. Dziś, gdy Czarnkowskich już nie ma, służy ona wszystkim mieszkańcom miasta i nie tylko.

Zabytki kształtują także nasze otoczenie pod względem estetycznym. Często otaczamy je ochroną ze względu na ich wyjątkowe walory architektoniczne lub artystyczne. Zabytek potrafi być prawdziwą wizytówką miasta. Przykładem mogą być chociażby Bazylika Mariacka w Krakowie i żuraw w Gdańsku. Dziś sylwetki tych budynków jednoznacznie kojarzą się z tymi miastami i są wykorzystywane chociażby w materiałach promocyjnych. Miasta o zabytkowej architekturze urzekają klimatem i przyciągają rzesze turystów. Coraz częściej władze miejskie dostrzegają to i dbają, by nie „zaśmiecać” urokliwych uliczek szpecącymi dodatkami w postaci np. reklam. W tym celu w wielu polskich miastach podjęte zostały tzw. uchwały krajobrazowe (Kraków, Leszno, Tarnów, Piła).

Dziś rozumiemy, że zabytki są dobrem wspólnym, które wszyscy powinniśmy chronić. Nie zawsze tak było. Cenne zabytki były niszczone i dewastowane z różnych powodów. W 2001 roku oburzenie na świecie wywołało postępowanie afgańskich talibów, którzy materiałami wybuchowymi zniszczyli kamienne posągi Buddy w Bamianie z VI w. n.e. Początków ochrony zabytków możemy dopatrywać się już w czasach starożytnych. Cesarze rzymscy wydawali edykty z elementami dbałości o dziedzictwo przeszłości. Wespazjan na przykład nakazał odbudować świątynię Jowisza Kapitolińskiego oraz sporządzić kopię trzech tysięcy spiżowych tablic, które uległy zniszczeniu w wyniku pożaru 69 r. Teodozjusz I (378-395), którego trudno posądzić o sprzyjanie poganom, wielokrotnie wyrażał troskę o dawne świątynie. Choć zabraniał sprawowania w nich kultu, nakazywał podległym sobie urzędnikom, aby je remontowali oraz pozwalał ludziom na ich zwiedzanie. Wyrażał przy tym troskę o wartość artystyczną tych budynków, nakazując wyburzanie szpecących je dobudówek. Epoka renesansu przyniosła rozbudzone zainteresowanie dorobkiem starożytności i przeszłości. Uczeni humaniści tamtych czasów podjęli wysiłek poznania i zabezpieczenia na przyszłość tegoż dziedzictwa. Na dworze papieskim powstało stanowisko konserwatora zabytków, które cieszyło się wysokim prestiżem, na przykład w 1515 roku objął je wybitny malarz Rafael (Rafaello Santi). Działalność renesansowych mecenasów sztuki w zakresie ochrony zabytków miała oczywiście charakter prywatny. Mecenasi dbali o tworzenie własnych kolekcji, które miały cieszyć oczy ich i ich gości. Prowadziło to niejednokrotnie do niszczenia historycznych miejsc, które były odzierane ze zdobiących je dzieł sztuki. Naukowe zainteresowanie ochroną zabytków związane jest z kształtującą się od drugiej połowy XVII wieku kulturą oświecenia. W 1667 roku na uniwersytecie w Uppsali powstało Kolegium Starożytnicze, którego zadaniem było skatalogowanie zabytków Szwecji. Przełomowym wydarzeniem w dziejach ochrony zabytków było odkrycie ruin Pompejów i Herkulanum. Te rzymskie miasta zostały pogrzebane podczas erupcji Wezuwiusza w 79 roku. Natura kataklizmu, który je dotknął, sprawiła, że zachowały się one pod ziemią w bardzo dobrym stanie. W 1748 roku rozpoczęły się prace mające na celu wydobycie ruin Pompejów na powierzchnię ziemi. Działania te były opisywane w prasie, co wzbudziło w europejskiej opinii publicznej zainteresowanie rodzącą się archeologią. Modne stało się odwiedzanie słynnych historycznych miejsc: Pompejów, Forum Romanum, Akropolu, Stonehenge, średniowiecznych zamków. Powodowało to dewastację tych miejsc. Podróżni poszukiwali pamiątek, więc miejscowi często szabrowali zabytki. Z Pompejów zrabowano setki rzeźb, amfor i innych obiektów. W Egipcie kwitł handel papirusami, sztuką starożytną i mumiami. Naukowcy zdawali sobie sprawę, że historyczne dziedzictwo należy otoczyć opieką i tworzyli działające w tym kierunku towarzystwa. W połowie XIX wieku coraz więcej państw brało na swe barki te obowiązki. W 1843 roku powstał w Prusach pierwszy Urząd Konserwatorski. Wkrótce podobne instytucje powołały Bawaria, Wirtembergia, Francja i Wielka Brytania. W 1931 roku w Atenach odbyła się międzynarodowa konferencja na której zjawili się najwybitniejsi ówcześnie konserwatorzy. Owocem prac tejże konferencji była Karta Ateńska, ustanawiającą międzynarodowe normy postępowania konserwatorskiego, które w wielu aspektach są aktualne do dziś.

Początki ochrony zabytków na ziemiach polskich sięgają pierwszej połowy XIX w. Za pierwszą próbę objęcia dziedzictwa historycznego na ziemiach polskich opieką prawną uchodzi projekt ustawy zgłoszony przez hr. Artura Potockiego w 1825 roku władzom Rzeczpospolitej Krakowskiej. Nie doczekał się on jednak uchwalenia. Pierwsze działania nakierowane na skatalogowanie i objęcie ochroną zabytków polskich podjęły władze zaborcze. Pruski Urząd Konserwatorski dokonał skatalogowania zabytków nieruchomych Pomorza, Wielkopolski i Śląska. Podobny katalog dla zaboru rosyjskiego sporządziła komisja, na czele której stał Kazimierz Stronczyński. Myśl konserwatorska najprężniej rozwijała się jednak w Krakowie, gdzie działało wielu wybitnych konserwatorów, którzy tworzyli teoretyczne podwaliny dla działalności przyszłych pokoleń. Jak ważnym tematem dla Polaków stało się pielęgnowanie dziedzictwa narodowego świadczy fakt, że polska służba konserwatorska została powołana dekretem Rady Regencyjnej już 31 października 1918 roku.

Coraz częściej małe, lokalne społeczności oddolnie podejmują się trudu ratowania cennych dla nich zabytków. Przykładem może być uratowany przed ruiną przez lokalnego nauczyciela i jego uczniów spichlerz w Jankowie Drawskim, który stał się centrum lokalnej aktywności. Zabytki pełnią ważną rolę w otaczającym nas świecie, pomagają nam zachować więź z przeszłymi pokoleniami, nadają charakteru naszemu otoczeniu. Chyba nikt nie zaprzeczy, że starówki takich miast jak Kraków, Wrocław czy Toruń mają niezaprzeczalny urok. Czarnków, choć nieporównanie mniejszy, również urzeka. Nie miejsce to, by wymieniać jego zabytki. Aby je poznać można sięgnąć po wydany w ubiegłym roku przewodnik „Szlaki turystyczno - historyczne”, który w ciekawej i przystępnej formie poprowadzi nasze kroki śladami najpiękniejszych czarnkowskich zabytków.

Ostatnia niedziela wielkiego postu nazywana jest Niedzielą Palmową. Tego dnia wierni przynoszą do kościołów ozdobne palmy, aby upamiętnić uroczysty wjazd Jezusa do Jerozolimy. Palmy przybierają różne formy. Różnice te wynikają z lokalnych tradycji. Najsłynniejsze są palmy kurpiowskie, które powstają z pnia młodego drzewka, najczęściej świerku, oplecionego pędami widłaku, borówki albo bukszpanu i ozdobione są kwiatami z bibuły. Owe kompozycje, liczące nieraz po kilka metrów, w ostatnich latach coraz częściej znajdują naśladowców w różnych rejonach Polski. Górale podhalańscy tworzą długie, liczące nawet trzy metry palmy, używając do tego jednak przede wszystkim pędów wierzby. W Wielkopolsce palmy wielkanocne przybierały skromną formę. Przed drugą wojną światową w Poznaniu i okolicach na procesjach widywano palmy wyplatane z rogożyny, czyli z łodyg pałki wodnej. Od lat 30-tych XX wieku w całej Polsce dużą popularnością cieszyły się palmy wytwarzane na Wileńszczyźnie. Mają one około 65 centymetrów długości, wyplata się je z polnych kwiatów i traw. Poświęcone podczas mszy palmy w kulturze ludowej były bardzo poważane. Wetknięta za poświęcony obraz wiązanka chroniła dom od uderzenia pioruna i pożaru. Fragmenty palmy zakopane na polu zapewniały urodzaj. Bazie służyły jako lekarstwo na ból gardła. Gospodynie chłostały dzieci palmą, by rosły zdrowe i piękne. Szczególnie ten ostatni zwyczaj jest ciekawy - w niektórych regionach Polski panowało przekonanie, że im piękniejsza jest palma, którą dziecko uderzono, tym będzie ono ładniejsze. Z tego powodu gospodynie prześcigały się w strojeniu palm - w końcu każda chciała mieć najpiękniejszą córkę lub najprzystojniejszego syna we wsi. Plecenie palm wielkanocnych jest zwyczajem żywym i nadal kultywowanym. Dużą rolę odgrywają w jego podtrzymaniu różnego rodzaju konkursy organizowane przez lokalne społeczności. Również w Czarnkowie, przy okazji odbywających się co roku AgroTargów, przeprowadzany jest konkurs na najpiękniejszą palmę połączony z barwnym korowodem prezentującym zgłoszone prace.

Niedziela Palmowa rozpoczyna okres zwany wielkim tygodniem. Główne uroczystości religijne skupiają się w Triduum Paschalnym, obejmującym Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Upamiętniają one opisane w Ewangeliach ostatnie dni życia Jezusa Chrystusa. Niegdyś dla mieszkańców wsi wielki tydzień był okazją do hałaśliwego i wesołego pożegnania wielkiego postu. W północnej Wielkopolsce i na Kujawach popularny był zwyczaj wybijania półpośćca. Wbrew nazwie sugerującej termin w połowie wielkiego postu, zwyczaj ten miał miejsce w Wielki Czwartek lub w Wielki Piątek. Rozbijano wówczas stare garnki gliniane wypełnione popiołem lub innymi nieczystościami, rzucając je na progi domostw lub do sieni. Podobnie złośliwy zwyczaj spotykany był do połowy XX wieku we wschodniej Wielkopolsce. Polegał on na smarowaniu okiennic domów, w których mieszkały dziewczęta na wydaniu, maścią z różnych obrzydliwości. Oskar Kolberg w połowie XIX wieku tak opisywał ten zwyczaj: „W Wielki Piątek na wieczór zbierają się średniaki i robią brzydką mieszaninę z rzeczy najplugawszych , którą rozrabiają na kształt żuru. Część takiej polewki wynoszą daleko w pole i zakopują; powróciwszy zaś zresztą, chodzą po wsi i mażą tem drzwi domów, co nazajutrz dziewki, klnąc niezmiernie, zmywać muszą.” Wzmiankowany przez Kolberga żur odgrywał niegdyś ważną rolę w czasie wielkiego postu. Był to podstawowy posiłek spożywany w tym okresie, niemal codziennie. Trudno się zatem dziwić, że jedzący go od ponad miesiąca chłopi mieli go dość. Powszechnie spotykanym w Wielkopolsce i na Kujawach zwyczajem było pożegnanie żuru. Zwyczaj ten przybierał różnorakie formy. Kolberg podaje taki opis zwyczaju dla północnej Wielkopolski: „W Wielki Piątek wynoszą żur na granicę wsi . W tym celu garnek duży, w którym żur kiszą, zawijają w płachtę i dziewczynie (pierwszej lepszej, którą napotkają lub wyszukają) nakazują mówiąc: «pódź-sa! Ty mas ten zur wynieść!» - kładą go jej na plecy, i gdy ona wyjdzie i żur wspomniony niesie, chłopaki idą za nią i kijem w garnek trzasną, że się ten stłucze i ją obleje”. Inny zwyczaj pożegnania żuru pochodził z Kujaw: „Od komina zaś jednej do komina drugiej przeciwległej chałupy, przeciągają w poprzek ulicy powrósło słomiane, z kilku powiązanych z sobą złożone części. W środku owego powrósła obniżonym nieco na kształt girlandy lub festonu, uwiązują garnek napełniony żurem, lub popiołem, który chłopcy swawolni rozbijają kijami, właśnie wówczas, gdy ktoś przez ulicę pod owym powrósłem przechodzi, dla obsypania nieostrożnego przechodnia porządną dozą popiołu i sadzy”.Często spotykanym zwyczajem była również kąpiel w bieżącej wodzie, którą odbywano w Wielki Piątek. Wierzono, że taka kąpiel o świcie miała moc oczyszczającą z chorób skóry. Na Pałukach np. uważano, że kto umyje się na dworze przed świtem w Wielki Piątek, temu nie będzie pękać skóra na rękach. We wsi Topola Wielka nieopodal Ostrowa zwyczajowa kąpiel miała miejsce w niedzielę palmową: „W ten dzień (Niedzielę Palmową) nikt z młodych nie dospoł, bo każdy chciał być pierwszy jeszcze przed wschodem słońca przy rowie, aby się w nim myć, to mioł być ładny”. Rankiem w Wielki Piątek często odbywał się również zwyczaj zwany Bożymi ranami. Był on szczególnie popularny w południowej Wielkopolsce, lecz był znany, a nawet jest nadal praktykowany w Czarnkowie. Tak zwyczaj ten opisywał Oskar Kolberg: „W Wielki Piątek, który nazywają Boże rany, zaczynają na pamiątkę tych ran okładać rózgami już przede dniem w kolej wszystkich domowych. Tu występuje czynnie najczęściej sama gospodyni, która zaczyna bicie od męża, płacąc mu za cały rok, jeżeli jej dokuczał, a kończy swe plagi na najmłodszym dziecku, i nie odstąpi żadnego, dopóki ono rzewnie nie zapłacze”. Oczywiście dziś wymierzane dzieciom razy mają charakter symboliczny. Sam zwyczaj nabrał również charakteru zabawy, na co wskazuje często spotykane zawołanie „za Boże rany biją barany”.

Niesłabnącą popularnością cieszy się odbywająca się w kościołach w Wielką Sobotę święconka, podczas której kapłan poświęca przyniesione jedzenie. Niegdyś zwyczaj ten obchodzony był z wielką pompą. Gospodynie ubrawszy się w swe najlepsze, odświętne stroje szły do kościoła niosąc wyładowane jedzeniem, ozdobione zielonymi gałązkami i baziami koszyki. Dziś coraz częściej obowiązek ten spełniają dzieci, a koszyki nierzadko zawierają tylko symboliczne ilości jedzenia. Święcone pokarmy mają swoje symboliczne znaczenie. Jajko jako symbol życia i odrodzenia jest znany w wielu kulturach: helleńskiej, indyjskiej, wśród rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Dla Słowian jajko miało moc magiczną, było darem życia; jajkami obdarowywano się z okazji świąt wiosennych. Dla chrześcijan jajko symbolizuje Jezusa Chrystusa, triumf życia nad śmiercią i zmartwychwstanie. Skorupki poświęconych jajek pieczołowicie zbierano, gdyż uważano, że mają one moc uzdrawiającą i zapewniają dobrobyt. Sól i pieprz kojarzą się z oczyszczeniem, chronią przed zepsuciem. Chleb ma zapewnić dobrobyt i pomyślność, ale jest także symbolem chrystologicznym, pokarmem chrześcijanina. Kiełbasa i chrzan mają przynieść siłę i zdrowie. Do koszyczka ze święconką wkłada się również baranka. Kiedyś była to figurka z masła, ale dziś coraz częściej można spotkać baranki z ciasta, masy cukrowej lub nawet czekolady. Baranek symbolizuje Jezusa oczyszczającego świat z grzechu.

Jednym z najważniejszych symboli świąt wielkanocnych są pisanki. Zwyczaj barwienia jaj ma korzenie przedchrześcijańskie. Słowianie wierzyli, że poprzez zabarwienie skorupki zwiększają dobroczynną moc jaja. Niegdyś kolory uzyskiwano dzięki gotowaniu jaj w odpowiednim wywarze roślinnym (np. wywar z łupin cebuli zapewniał kolor czerwono - brunatny). Wzory na pisankach uzyskiwano zaś dzięki zabezpieczeniu powierzchni skorupki woskiem przed gotowaniem. Współcześnie jest wiele technik barwienia jajek wykorzystujących barwniki spożywcze, pisaki i farbki. Wspólne malowanie pisanek jest lubiane przez dzieci, które w ten sposób znajdują ujście dla swojej kreatywności. W kulturze popularnej pisanki są często wiązane z postacią wielkanocnego zajączka. Zając jest pierwotnym symbolem płodności, wiosny i sił witalnych, znanym w wielu pierwotnych kulturach. Postać zajączka wielkanocnego narodziła się w Niemczech w XVII wieku i stamtąd przywędrowała do Polski w XIX wieku. Jest on szczególnie popularny na Pomorzu, w Wielkopolsce i na Śląsku. Według tradycji wielkanocny zajączek chowa prezenty w gniazdkach ukrytych np. w ogrodzie, które dzieci muszą odszukać.

Wielkanoc, święto upamiętniające zmartwychwstanie Jezusa, jest najważniejszym świętem chrześcijan. Niedzielne celebracje rozpoczynają się rezurekcją, uroczystą procesją odbywającą się przed pierwszą mszą świętą. Niedziela wielkanocna jest uroczystym i radosnym świętem, które spędza się w gronie rodziny. Ważnym punktem rodzinnych obchodów Niedzieli Wielkanocnej jest śniadanie. Niegdyś dbano, żeby było ono jak najobfitsze. Tak wielkopolski stół w dzień wielkanocny opisywał Oskar Kolberg: „Na środku izby stał stół przykryty czystym obrusem, a na nim zastawione jaja białe i malowane w zieleni, a kiełbasy jako węże koło nich się wiły; dalej szły szynki, cielęce pieczenie, placki, baby chleb, ser, masło i owoce, wszystko w zieleni, a w środku stał baranek z masła z chorągiewką”. Znany i powszechnie praktykowany zwyczaj dzielenia się jajkiem podczas wielkanocnego śniadania jest stosunkowo młody, przed drugą wojną światową był praktycznie nieznany w Wielkopolsce. Ukształtował się on pod wpływem zwyczajów miejskich. Niegdyś na wsi, podczas składania sobie wielkanocnych życzeń, dzielono się chrzanem i wódką. Ciekawym zwyczajem, który ma miejsce w Niedzielę Wielkanocną, jest znana na Kujawach i w północno - wschodniej Wielkopolsce przywoływka. Po południu młodzież wiejska zbierała się wokół podwyższenia, mogła to być myśliwska ambona, stodoła, czasem po prostu przygotowany stołek. Na taką zaimprowizowaną scenę wkraczał „zapowiadacz”, który wymieniał dziewczęta ze wsi, ich przewinienia, iloma kubełkami wody zostaną następnego dnia ochlapane i często, który z chłopców wykona wyrok. Wygłaszane przywoływki często tworzyli specjalizujący się w nich „poeci”, którzy dbali, by były one dowcipne i nieraz bardzo złośliwe:

Panna Jadwiga bogobojna, ale chłopa pragnąca

krowy nie wydoi, bo się ogona boi.

Izby nie wymiecie, po kolana śmiecie;

jest taka gruba, że potrzebuje

dwie fury pyrzu do wyłożenia w łyżu

jak chleb upiecze, to się szczur pod skórkę przewlecze.

Za kare dostanie sześć wiader wody”

Przywoływki są wstępem do zawsze popularnego śmigusa - dyngusa. W Poniedziałek Wielkanocny, zwany również „lanym”, oblewano się wzajemnie wodą. Zwyczaj ten również ma korzenie przedchrześcijańskie, jest pozostałością wiosennych rytualnych kąpieli mających zapewnić zdrowie. Do dziś często utrzymuje się przekonanie, że oblanie w śmigusa chroni przed pchłami i innymi pasożytami skóry.

W niektórych społecznościach lokalnych spotkać się można również ze zwyczajem wielkanocnego kolędowania. Jest to kolejny zwyczaj związany z dawnymi słowiańskimi świętami wiosennymi, jarymi godami. Odwiedziny kolędników miały zapewnić urodzaj i należało im się odwdzięczyć odpowiednim poczęstunkiem, w skład którego wchodziły jajka. Zwyczaj ten występuje w licznych wariantach. Kolędnicy w zależności od regionu obchodzili wsie z gaikiem (zieloną gałązką) albo z „niedźwiedziem”. Również w okolicach Czarnkowa istnieje taki zwyczaj. W poniedziałek Wielkanocny w Walkowicach pojawiali się przebierańcy zwani Muradynami, którzy napotkanych ludzi „murzą”, czyli brudzą sadzą, za co otrzymują upominki.

Wielkanoc jest radosnym świętem odrodzenia. Zwyczajów z nią związanych jest wiele. Część z nich uległo zapomnieniu, inne są nadal żywe w powszechnej świadomości. Niektóre są pielęgnowane przez małe społeczności jako element lokalnej tożsamości. Przede wszystkim zwyczaje są narzędziem służącym budowie społeczności i tak należy je postrzegać. Nieważne, czy mowa tu o społeczności wsi, miasta, czy tylko o rodzinie. Wspólne spędzanie czasu i, na przykład, malowanie pisanek są wspaniałym sposobem budowania więzi między bliskimi. Czyż nie o to chodzi w świętach?

Najważniejszymi świętami w roku obrzędowym Słowian były gody. Na przełomie grudnia i stycznia, w okolicy przesilenia zimowego, odbywały się poświęcone bogu Welesowi szczodre gody, wyznaczające początek roku solarnego. Wiosną, w okolicy równonocy wiosennej (20 marca), odbywały się natomiast rozpoczynające nowy cykl wegetacji jare gody, poświęcone bóstwom Jaryle i Marzannie.

Jaryło lub Jarowit był słowiańskim bogiem wiosny, płodności i wypraw wojennych. Przedstawiano go jako młodzieńca odzianego w białą szatę, jadącego na białym koniu. Na głowie nosił wianek, w prawej ręce trzymał kłosy żyta, a w lewej głowę starego mężczyzny. Jeszcze w XVIII wieku na Białorusi odbywały się uroczystości ku jego czci, z których zachowała się przyśpiewka:

Włóczył się Jaryło

po całym świecie,

rodził żyto w polu,

płodził ludziom dzieci,

a gdzież on nogą,

tam żyto kopą,

a gdzież on na ziarnie,

tam kłos zakwitnie.

Imię Jaryły pochodzi od starosłowiańskiej nazwy wiosny - „jar”. Słowo to znamionuje młodość, krzepkość. Do dziś w języku polskim funkcjonuje powiedzenie „stary, ale jary”. Prawdopodobnie Jaryło występował jako podwójne bóstwo. Latem, po zbiorach, „stary” Jaryło był rytualnie zabijany i grzebany. Wiosną odradzał się i powracał do ludzi. Motyw umierającego i odradzającego się bóstwa wegetacji i płodności jest często spotykany w innych religiach Indoeuropejczyków - wystarczy wspomnieć greckiego Bachusa. Symbolem tej dwoistości była dzierżona przez odrodzonego bożka głowa „starego” Jaryły. W czasie jarych godów Jaryło przybywał do ludzi. Pochodzący z 1846 r. białoruski zapis o święcie witania wiosny wspomina o zwyczaju tworzenia barwnego dziewczęcego korowodu, z którego jedna z dziewcząt była przebierana za samego Jaryłę. Dziewczęcy korowód poprzedzał wykonanie rytualnego pierwszego siewu, po którym następowała uroczysta i wystawna uczta.

W dniu równonocy na wzgórzach Słowianie rozpalali ogniska, by sprowadzić na świat jak najwięcej słońca i światła. Wokół nich tańczyli i śpiewali przy wtórze muzyki dud, piszczałek i kołatek. Gdy wysokie ognie już przygasały, młodzieńcy chcąc popisać się sprawnością i odwagą skakali ponad nimi. Ogniska miały też wskazać drogę dobrym duchom i odstraszyć te złe, bo podobnie jak w czasie szczodrych godów, w jare gody granica pomiędzy zaświatami a światem ludzi zacierała się. Szykowano posiłki dla „dziadów”, z którymi udawano się na groby zmarłych, by wspólnie z nimi spożyć posiłek. Do dziś wyznawcy prawosławia w Poniedziałek Wielkanocny licznie odwiedzają cmentarze. Jare gody były świętem powitania nowego. Sprzątano chaty, by nic złego w nich nie zostało (do dziś praktykujemy wiosenne porządki), na dachach wieszano wiechy, czyli pęki leszczynowych i wierzbowych gałązek, które miały przynieść szczęście. Ważną częścią jarych godów było zdobienie jajek, które symbolizowały odnowę, energię, radość życia i urodzaj w nowym roku. Jajka gotowano w wywarach roślinnych, dzięki czemu uzyskiwano piękne kolory kraszanek. Wywar z łupin cebuli nadawał skorupkom odcienie żółci, czerwieni i brązu, z buraka uzyskiwano kolor różowy, a z płatków nagietka - błękitny. Takimi jajkami następnie obdarowywano się wzajemnie po to, by zapewnić sobie płodność i urodzaj. W czasie jarych godów należało oczyścić nie tylko obejście, ale i ciało. Wzajemnie oblewano się zimną wodą, aby zmyć nieczystości i choroby oraz smagano się witkami ze świeżych gałązek. Chłopców smagano kijkami dębowymi, ponieważ to drzewo cechowało się twardością i wytrzymałością, natomiast dziewczęta witkami wierzbowymi lub brzozowymi. Zabawa ta była okazją dla panien i kawalerów do poznania się, okazania swojego zainteresowania. Dla panny, która w czasie jarych godów nie została oblana i wysmagana, była to zła wróżba staropanieństwa. Wesoły ten zwyczaj przetrwał do naszych czasów, choć powiązany został ze świętami Wielkanocy. W XV wieku pojawiło się znane nam dziś określenie śmigus - dyngus. W 1420 roku w Poznaniu odbył się synod diecezjalny, wśród którego postanowień było między innymi jego zakazanie: Zabraniajcie, aby w drugie i trzecie święto wielkanocne mężczyźni kobiet a kobiety mężczyzn nie ważyli się napastować o jaja i inne podarunki, co pospolicie się nazywa dyngować (...), ani do wody ciągnąć, bo swawole i dręczenia takie nie odbywają się bez grzechu śmiertelnego i obrazy imienia Boskiego.

Drugim bóstwem, które w okresie jarych godów odgrywała pierwszorzędną rolę, była bogini Marzanna, zwana również Moreną, Mareną, Morą, Marmurieną. Jej imię wywodzi się z praindoeuropejskiego rdzenia „mor” oznaczającego śmierć. Z tego powodu w późniejszych czasach zwana była również Śmiercią lub Śmiercichą. Z drugiej strony, niektóre jej imiona zawierają rdzeń „mar” związany z wodą i morzem (łac. mare - morze). Marzanna była zatem boginią śmierci i zimy, ściśle związaną z królestwem wody. Wraz z nadejściem wiosny Marzanna traciła władzę nad światem. W czasie jarych godów przygotowywano kukłę wyobrażającą boginię, którą wynoszono poza wieś i topiono przy wtórze krzyków, bębnienia i hałasu kołatek. Dla Słowian woda miała moc oczyszczającą, ale była też siedliskiem demonów. Zdarzało się też, że Marzannę przed utopieniem podpalano, jakby chciano również odesłać jej ducha do nieba. Zwyczaj ten przetrwał w kulturze ludowej i praktykowany jest do dzisiaj. Kukłę nadal nazywa się Marzanną, lecz traktowana jest jako personifikacja zimy, nie bogini. Niegdyś utopienie Marzanny jako religijny rytuał traktowane było niezwykle poważnie i nie dopuszczano do niego dzieci. Jednak wraz z postępującą chrystianizacją zwyczaj ten tracił swój sakralny charakter i stał się formą zabawy, którą przejęły dzieci i młodzież. Wokół Marzanny narosło wiele przesądów. Pływającej kukły nie wolno było dotykać, ponieważ groziło to uschnięciem ręki. Wierzono, że kto pierwszy wróci do domu po topieniu Marzanny będzie mieć w danym roku szczęście, co powodowało że urządzano swoiste wyścigi. Udział w nich był jednak związany z niebezpieczeństwem - potknięcie w biegu zwiastowało chorobę, a upadek niechybną śmierć. Zwyczaj topienia Marzanny był potępiany przez średniowieczny kler. Wspomniany synod poznański z 1420 roku nakazywał księżom: Nie dozwalajcie, aby w niedzielę odbywał się zabobonny zwyczaj wynoszenia jakiejś postaci, którą śmiercią nazywają i w kałuży topią. Chcąc zwalczyć pogański w swej istocie zwyczaj Kościół w XVI i XVII wieku próbował rozpropagować alternatywę, którą było odbywające się w Wielką Środę „wieszanie Judasza”. W ramach tego zwyczaju kukłę wyobrażającą ewangelicznego zdrajcę wyrzucano z wieży kościelnej, włóczono, a następnie wieszano. Zwyczaj ten się jednak nie przyjął powszechnie, choć czasem odbywa się do dzisiaj. Topienie Marzanny jest nadal jednym z najbardziej znanych i popularnych zwyczajów ludowych. Niegdyś topienie Marzanny odbywało się w tzw. białą niedzielę, czyli czwartą niedzielę wielkiego postu. Dziś zwyczaj ten wiązany jest z pierwszym dniem kalendarzowej wiosny i odbywa się 21 marca. Wierzenia Słowian nadal kryją wiele tajemnic. Naukowcy starają się je rekonstruować i opisać, lecz wiele aspektów tej religii pozostaje niejasnych. Niektórzy badacze, jak np. religioznawca Andrzej Szyjewski, sugerują, że podobnie jak grecka Kora - Persefona czy germańska Hel, Marzanna była podwójną boginią. W jednej postaci była patronką zimy i śmierci, pod drugą wiosny i urodzaju. Drugim obliczem Marzanny miałaby być Dziewanna, bogini wiosny, urodzaju i polowania.

O Dziewannie nie wiadomo wiele. Badacze nie są nawet zgodni, czy boginię taką Słowianie faktycznie czcili, ponieważ pierwsze wzmianki o niej pochodzą ze znacznie późniejszych czasów. Utożsamiana przez dawnych uczonych z rzymską Dianą lub grecką Artemidą. Jako pierwszy o bogini tej wspomina w XV wieku Jan Długosz. A jako że państwu Lechitów wydarzyło się powstać na obszarze zawierającym rozległe lasy i gaje, o których starożytni wierzyli, że zamieszkuje je Diana i że Diana rości sobie władztwo nad nimi, Cerera zaś uważana była za matkę i boginię urodzajów, których dostatku kraj potrzebował, [przeto] te dwie boginie: Diana w ich języku Dziewanną zwana i Cerera zwana Marzanną cieszyły się szczególnym kultem i szczególnym nabożeństwem.Piszący w XVI wieku Marcin z Urzędowa opisał w swoim Herbarzu Polskim zioło dziewannę: Ziele to wezwano z greckiego Artemeisa, od Artemis bogini Diany (…) albowiem ta to ziele wynalazła y pań greckich iego używania nauczyła. Przeto one poganki iey to ziele y gdy iey dzień świącono wieszali po domach. W dalszej części tekstu Marcin z Urzędowa opisuje praktyki magiczne wykorzystujące dziewannę i łączące ją z nocą świętojańską. Kolejny XVI wieczny historyk, Maciej Stryjkowski z kolei twierdził, że kukłę wyobrażającą Dziewannę topi się w niedzielę śródpostną. Być może na ślady wiary w Dziewannę i jej orszak natrafił również badający w XIX wieku zwyczaje mieszkańców Łużyc Oskar Kolberg. Opowiadano mu o leśnych królewnach czy też leśnych babach, których się obawiano do tego stopnia, że nie chciano ich nazywać właściwym imieniem. W niektórych regionach Polski, np. na Śląsku i w południowej Wielkopolsce, obrzęd topienia Marzanny ma dalszy ciąg. Po utopieniu Marzanny wracające do domu dziewczęta zabierały ze sobą do wsi świeżą zieloną gałązkę, którą zwano latkiem, maikiem lub gaikiem i szły w korowodzie śpiewając:

„Wynieśliśmy już z wioski śmierć -

Niesiemy nowe lato

Kłaniamy się majowym dniom

I kolorowym kwiatom”

Niektórzy interpretują gaik jako symbol Dziewanny, czyli odnowionego oblicza natury. Niegdyś w okolicach Raciborza zamiast gałązki do wsi przynoszono przystrojoną dziewczynkę w wianku, którą nazywano „królewną” śpiewając „Marzena ze wsi, a lateczko do wsi”. Zwyczaj chodzenia z latkiem znany jest także w innych regionach Polski, ale zazwyczaj bywa on rozdzielony od topienia Marzanny i odbywa się w okolicy Zielonych Świątek.

Przyjęcie chrztu przez Mieszka I i jego dwór w 966 roku nie wykorzeniło nagle dawnych wierzeń, do których przywiązany był prosty lud. Dawne zwyczaje były żywe jeszcze przez setki lat. Kościół doskonale sobie z tego zdawał sprawę. Z jednej strony księża zwalczali dawne zwyczaje, z drugiej traciły one swoje dawne, religijne znaczenie, stawały się tylko zabawą lub nabierały nowego, chrześcijańskiego znaczenia. Dawne rytuały związane z powitaniem wiosny powiązane zostały z nowym, chrześcijańskim kalendarzem. Niektóre obyczaje jak malowanie jajek, śmigus - dyngus stały się elementami obchodów Wielkanocy, inne (gaik) kultywowane były w Zielone Świątki. Pomimo tych zmian, idea stojąca za nimi pozostała niezmienna - wyrażają one radość z nadejścia wiosny i przebudzenia się natury do życia.

Dokładna data urodzin Ignacego Łukasiewicza nie jest znana- urodził się 8 lub 22 marca 1822 roku we wsi Zaduszniki nieopodal Sandomierza. Pochodził ze zubożałej szlacheckiej rodziny ormiańskiego pochodzenia. Jego ojciec, Józef, brał udział w powstaniu kościuszkowskim. Po jego upadku w obawie przed represjami ze strony Rosjan przeniósł się spod Płocka do Galicji, gdzie utrzymywał siebie i rodzinę dzierżawiąc gospodarstwo. W 1830 roku rodzina Łukasiewiczów przeniosła się do Rzeszowa, gdzie młody Ignacy podjął naukę w gimnazjum. Niestety, dane mu było uczyć się tam tylko cztery lata. Śmierć ojca (1836 r.) i pogorszenie sytuacji majątkowej rodziny zmusiły młodzieńca do podjęcia pracy. Zatrudnił się jako praktykant w aptece Antoniego Swobody w Łańcucie, gdzie miał możliwość kontynuowania nauki w zakresie chemii i farmacji. W 1840 roku zdał egzamin zawodowy. Jako pomocnik aptekarski zatrudnił się w rzeszowskiej aptece Edwarda Hübla, gdzie kontynuował naukę.

W Rzeszowie zawarł znajomość z Edwardem Dembowskim, zwanym „Czerwonym Kasztelanicem”. Był to ciekawy człowiek, potomek konserwatywnej rodziny szlacheckiej, jednocześnie wyznawca radykalnych jak na tamte czasy poglądów lewicowych ukształtowanych pod wpływem Hegla i utopistów francuskich. On też wprowadził Łukasiewicza w szeregi Towarzystwa Demokratycznego Polskiego (TDP), organizacji która dążyła do wywołania kolejnego powstania na ziemiach polskich. Jako agent TDP w Rzeszowie Ignacy aktywnie brał udział w przygotowaniach do powstania. Niestety, władze cesarskie miały dobre rozeznanie w działaniach polskich spiskowców. Chcąc zapobiec przyłączeniu się Rzeszowa do powstania krakowskiego, 19 lutego 1846 roku policja aresztowała Łukasiewicza i jego współpracowników. Młody farmaceuta trafił do więzienia we Lwowie, gdzie spędził niemal dwa lata- wypuszczono go 27 grudnia 1847 roku. Opuszczenie więzienia nie oznaczało jednak końca jego kłopotów. Jako podejrzany otrzymał zakaz opuszczania Lwowa i znajdował się pod stałym nadzorem policyjnym.

W sierpniu 1848 roku Ignacy Łukasiewicz rozpoczął pracę w aptece „Pod Złotą Gwiazdą”, której właścicielem był Piotr Mikolasch. Dzięki wstawiennictwu swojego nowego przełożonego mógł opuścić Lwów i rozpocząć studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Ostatni semestr i egzaminy końcowe odbył jednak na Uniwersytecie Wiedeńskim. Po zdobyciu tytułu magistra farmacji Ignacy Łukasiewicz powrócił do Lwowa i ponownie zatrudnił się w aptece Mikloscha, gdzie wraz z drugim farmaceutą, Janem Zehem, rozpoczął badania nad ropą naftową.

Dziewiętnastowieczne apteki bardzo różniły się od współczesnych. Dziś za produkcję lekarstw odpowiadają wielkie koncerny, które gotowymi produktami zapełniają sklepowe pułki. Niegdyś aptekarze sami przygotowywali leki. Musieli zatem posiadać dużą wiedzę zarówno z zakresu medycyny jak i chemii. Przy aptekach funkcjonowały laboratoria przygotowujące składniki i mikstury. W poszukiwaniu zysku farmaceuci badali również nowe substancje po cichu marząc o odkryciu panaceum, lekarstwa na wszelkie dolegliwości, które przyniesie im sławę i pieniądze.

Łukasiewicz zjawił się pod drzwiami apteki Mikloscha z butelką ropy naftowej, którą chciał poddać destylacji. Wzbudziło to wesołość jego kolegów, którzy śmiali się, że Ignacy chce z ropy zrobić wódkę. Łukasiewicz jednak nie żartował i wcale nie miał na myśli alkoholu.

Ropa naftowa w Galicji była powszechnie znana jako olej skalny lub kipiączka. We wschodniej Małopolsce jej złoża były bogate. Zdarzało się, że sposób naturalny wypływała ona na powierzchnię. Używano jej do smołowania łodzi oraz dachów a po wymieszaniu z torfem lub nawozem jako smarowidła do osi wozów. Była również używana jako środek leczniczy w medycynie ludowej. Ropą smarowano odmrożenia ale także skórę dotkniętą świerzbem i stawy zaatakowane przez reumatyzm. W aptece Mikloscha można było również zakupić bardzo drogi specyfik o nazwie Oleum Petrae Album. Była to sprowadzona z Włoch oczyszczona ropa naftowa, używana do leczenia chorób skóry oraz na problemy żołądkowe. Początkowo Łukasiewicz chciał sprawdzić, czy da się go produkować z lokalnej ropy. Wraz z Janem Zehem Łukasiewicz udoskonalił proces oczyszczania ropy dzięki czemu pod koniec 1852 roku uzyskali naftę, którą pod nazwą Oleum Petrae rectificatum zaczęli sprzedawać w aptece jako lekarstwo. Nowy środek nie zdobył jednak uznania klientów. Łukasiewicz z Zehem, wierząc w swoje odkrycie zawiązali spółkę i zaczęli destylować miejscową ropę. W międzyczasie jednak Łukasiewicz kontynuował eksperymenty, dzięki czemu udało mu się uzyskać z ropy m.in. benzynę.

Być może wówczas Ignacy Łukasiewicz przypomniał sobie czasy, gdy pracował w aptece w Łańcucie. Bywał wówczas w gorzelni należącej do ordynacji Potockich. Jej pracownicy do oświetlenia używali lekko oczyszczonej ropy, którą sami produkowali. Łukasiewicz postanowił do tego samego celu wykorzystać naftę. Potrzebował jednak odpowiedniej lampy, gdyż dotychczasowe lampy olejowewypełnione nowym paliwem groziły wybuchem. Z pomocą przyszedł mu miejscowy blacharz Adam Bratkowski, który skonstruował zgodnie ze wskazówkami Łukasiewicza pierwszą lampę naftową. Nowy wynalazek początkowo nie wzbudził zainteresowania, jednak wśród pierwszych klientów był lwowski szpital, który zakupił500 kilogramów nafty i kilka lamp. 31 lipca 1853 roku w godzinach nocnych pojawiła się pilna potrzeba operowania pacjenta z zapaleniem wyrostka robaczkowego. Operacja przeprowadzona przy świetle lampy Łukasiewicza zakończyła się sukcesem, co przyniosło wynalazcy sławę.

Wydarzenia następnych miesięcy są dość tajemnicze. Być może pomiędzy współpracownikami doszło do jakiegoś konfliktu, gdyż w 1854 roku spółka Łukasiewicza i Zeha rozpadła się, a ten pierwszy przeniósł się w okolice Gorlic pozostawiając wyprodukowane już lampy Mikloschowi. Jan Zeh pozostał we Lwowie, gdzie założył sklep naftowy. Doszło jednak do tragedii i jego sklep spłonął, a w pożarze zginęły jego żona i siostra. Załamany Jan Zeh do końca życia pracował jako aptekarz.

Przeniósłszy się do Gorlic Łukasiewiczzatrudnił się w aptece, którą następnie wydzierżawił. Nie porzucił jednak zainteresowania ropą. W odróżnieniu od Jana Zeha kierował się ambitną wizją stworzenia prawdziwego przemysłu naftowego. Wszedł w spółkę z Tytusem Trzecieskim, na którego ziemi znajdowało się złoże ropy. W Bóbrce otworzyli wspólnie pierwszą na świecie kopalnię ropy a w pobliskich Ulaszowicach rafinerię. Początki były jednak trudne. Praca przy wydobywaniu ropy i jej destylacji była bardzo niebezpieczna. Raz po raz dochodziło do pożarów. Pierwsze szyby naftowe kopane były ręcznie przez robotników, którzy skarżyli się na groźne opary. Łukasiewicz, aby zapobiec wypadkom kazał przy szybach umieszczać ręcznie napędzane wentylatory, które tłoczyły powietrze na dół. Najcięższy kryzys przyszedł w 1859 roku. Tego roku spłonęła rafineria w Ulaszowicach, a samego Łukasiewicza dotknęła osobista tragedia- zmarła jego dwuletnia córeczka. On się jednak nie poddał; zawarł nową spółkę z braćmi Zielińskimi, którzy w Klęczanach odkryli złoże doskonałej ropy. W latach 60-tych XIX w. przedsiębiorstwo Łukasiewicza rozwijało się dynamicznie. Otwierał nowe kopalnie i rafinerie. Nawiązał również kontakt z inżynierem H.Walterem, który wprowadził wiercenie udaroweumożliwiające bezpieczne kopanie głębszych szybów. Dzięki wprowadzeniu napędu parowego jego szyby sięgały głębokości 200 metrów. Nie zaniedbał poszukiwań nowych złóż ropy; w tym celu zatrudnił geologa Juliusza Notha.

W 1870 roku Ignacy Łukasiewicz zrezygnował ostatecznie z dzierżawy apteki w Jaśle, poświęcając się tylko rozwijaniu przemysłu naftowego i działalności społecznej, która już od lat była dla niego bardzo ważna. Choć od czasów powstania krakowskiego Łukasiewicz był na liście podejrzanych politycznie i nie mógł się osobiście angażować w działalność konspiracyjną, wspierał finansowo powstanie styczniowe. Po upadku powstania w swoim domu przyjmował uchodźców, którzy musieli ukrywać się przed władzami carskimi i pomagał im w dalszej drodze.

W 1865 roku zakupił folwark we wsi Chorkówka przy którym wybudował kaplicę dla mieszkańców wsi. W okolicy był znany jako „Ojciec Łukasiewicz”. Dla swoich pracowników założył kasę bracką, która w razie wypadku przy pracy wypłacała odszkodowanie a gdyby doszło do trwałego kalectwa- dożywotnią rentę. Opłacała ona również stypendia dla zdolnej młodzieży a nawet dawała posagi dla biednych dziewcząt. Zakładał również kasy gminne, które udzielały nisko oprocentowanych pożyczek dla mieszkańców. Ufundował również dwie szkoły w Chorkówce: powszechną i koronkarską. Był również wielkim miłośnikiem sadownictwa. Z jego inicjatywy pobocza dróg obsadzano drzewami owocowymi. O same drogi również dbał; mawiano, że w powiecie krośnieńskim drogi są brukowane guldenami Łukasiewicza i że są one najlepsze w całej Galicji. Za działalność charytatywną w 1873 roku otrzymał od papieża Piusa IX tytuł Szambelana Papieskiego.

W 1877 roku Ignacy Łukasiewicz został wybrany posłem na sejm galicyjski. Należał do koła lewicy demokratycznej. Głównym polem jego działania byłoprawne uregulowanie funkcjonowania przemysłu naftowego. Na jego wniosek zmieniona została ustawa o górnictwie, dzięki czemu prywatne fundusze mogły szeroko inwestować w nową gałąź przemysłu. Postarał się także o rządowe dotacje dla nowo zakładanych kopalni ropy oraz finansowanie szeroko zakrojonych badań geologicznych, które zaowocowały powstaniem mapy geologicznej Galicji. Popierał także rozwój szkół, występował w obronie polskich podręczników szkolnych i wspierał rozliczne inicjatywy społeczne. Posłem pozostawał do swojej śmierci w 1882 roku.

Ignacy Łukasiewicz nie postarał się nigdy o ochronę patentową metody destylacji, którą opracował wraz z Janem Zehem. Ten drugi pod koniec maja 1853 roku złożył wniosek o uznanie przywileju pierwszeństwa w zakresie przetwarzania ropy naftowej, lecz osobista tragedia sprawiła, że nie kontynuował on swoich badań, a jego nazwisko popadło w zapomnienie. Dwa lata później wyniki swoich prac nad ropą naftową opublikował Benjamin Silliman Junior, który na lata usunął w cień odkrycia Polaków. Jednak w czasie, gdy Amerykanie dopiero otwierali pierwszy szyb naftowy, kopalnia w Bóbrce wydobywała już 5 ton surowca na godzinę. Łukasiewicz chętnie dzielił się swoją wiedzą. W 1870 roku zjawili się u niego wysłannicy Johna Rockefellera, amerykańskiego potentata naftowego. Chcieli oni kupić wyniki jego prac nad destylacją ropy. Łukasiewicz odpowiedział, że nie ma wiedzy na sprzedaż i oprowadził gości po swoich zakładach. Uważał, że wiedzą należy się dzielić.

Ignacy Łukasiewicz był niezwykle skromnym człowiekiem, lecz stał się w pewnym momencie bohaterem skandalu. W 1857 roku wziął ślub ze swoją o piętnaście lat młodszą siostrzenicą Honoratą Stacherską. Z uwagi na bliskie pokrewieństwo łączące małżonków Łukasiewicz musiał starać się o dyspensę u papieża, które to starania pochłonęły małą fortunę. Małżeństwo okazało się zgodne i kochające. Łukasiewicz ponoć mawiał do niej, gdy wymawiała mu, że cuchnie naftą: „ja śmierdzę, żebyś ty mogła pachnieć, Honorciu”. W 1859 roku Łukasiewiczów dotknęła tragedia- zmarła jedyna córka pary, dwuletnia Marianna. Honorata wspierała męża w jego działalności charytatywnej- to z jej inicjatywy powstała szkoła koronkarska w Chorkówce. Po śmierci męża Honorata nie potrafiła jednak utrzymać przedsiębiorstwa. Przeżyła męża o piętnaście lat i zmarła w zapomnieniu i biedzie w Krakowie.

Ignacy Łukasiewicz zmarł nagle 7 stycznia 1882 w sześćdziesiątym roku życia na zapalenie płuc. Dzięki jego działalności pod koniec XIX wieku na terenie Galicji prężnie działał nowoczesny przemysł naftowy. Całym swoim życiem Ignacy Łukasiewicz realizował ideał przemysłowca- organicznika. Dbał o rozwój swojej małej ojczyzny, za co został nagrodzony honorowym obywatelstwem Gorlic i Jasła. Udzielał się charytatywnie i troszczył się o najbiedniejszych. Majątek nie był jego celem. Miał w zwyczaju co pewien czas umażać długi swoim dłużnikom. Dowodem jego skromności są słowa, które wypowiedział krótko przed śmiercią: „Panowie, urodziłem się w kapocie, w kapocie całe życie chodzę, pozwólcie mi w niej umrzeć.”

Praktyka poszczenia obecna jest niemal we wszystkich religiach świata. Post ma wielkie znaczenie duchowe. Jest ćwiczeniem dyscyplinującym dla ciała i duszy. Dla wyznawców islamu post, obok wyznania wiary, modlitwy, jałmużny i pielgrzymki do Mekki, jest jednym z pięciu filarów wiary. Już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa pojawił się ideał eremity, który zamieszkał na odludziu poświęcając życie modlitwie i postowi. Życie słynnych pustelnikówstawiane było wiernym za wzór. Kościół jednak zdawał sobie sprawę z tego, że nie każdy może się poświęcić życiu w wyrzeczeniu. Wymagał zatem od wiernych, by przynajmniej w określonych dniach przestrzegali postu. Z czasem ilość dni postnych nakazanych przez Kościół narastała. W średniowieczu niektórzy wierni pościli przez 200 dni w roku! Dawniej religia nie była sprawą osobistą, bowiem czyja władza tego religia. Przenikała ona życie społeczne i nadawała mu spoistość. Nieprzestrzeganie nakazów religijnych obciążało nie tylko sumienie, ale było też przyczyną realnych i nieraz dotkliwych konsekwencji.W czasach Bolesława Chrobrego osobom nieprzestrzegającym postu wybijano zęby. Zazwyczaj konsekwencje nie były jednak tak brutalne, lecz były dotkliwe w inny sposób. Wyłamując się spod postnego obowiązku można było narazić się na złośliwości i ostracyzm.

Wielkanoc jest najważniejszym świętem chrześcijan. Ojcowie Kościoła zachęcali do przygotowania się do niego przez post. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa zgodnie z zaleceniami Ireneusza z Lyonu, Tertuliana i Hipolita Rzymskiego obowiązywał przed Wielkanocą dwudniowy okres wstrzemięźliwości obejmujący Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Teolodzy tłumaczyli to cytatem z Ewangelii Łukasza: „przyjdzie czas kiedy zabiorą im pana młodego, i wtedy, w owe dni, będą pościli”. Post miał więc upamiętnić czas, kiedyJezus został złożony do grobu. Praktyka ta nie była jednak ujednolicona - członkowie niektórych kościołów lokalnych pościli krócej, inni dłużej. Wielki post, trwający czterdzieści dni przed Wielkanocą, upowszechnił się w IV wieku. Już na soborze w Konstancji w 325 roku ustalono, że post ma się rozpoczynać w szóstą niedzielę przed Niedzielą Palmową, a kończyć się w Wielki Czwartek. Z czasem jednak przyjęło wliczać do wielkiego postu także Wielki Piątek i Wielką Sobotę, co spowodowało, że liczba dni się nie zgadzała. Za pontyfikatu Grzegorza Wielkiego wprowadzono zatem zmiany. Wielki post zaczynał się w środę przed szóstą niedzielą przed Wielkanocą. Po odliczeniu niedziel, w trakcie których post nie obowiązywał, wierni zobowiązani byli do poszczenia dokładnie 40 dni.

Niegdyś koniec zapustów i początek Środy Popielcowej obwieszczało bicie dzwonów o północy. W wielu szlacheckich domach, gdzie jeszcze odbywały się zabawy post witano specjalnym posiłkiem zwanym podkurkiem, na który składały się śledzie, jajka i mleko. Mieszkańcy wsi żegnali się z zapustami, choć w tym żegnaniu dało się jeszcze czuć karnawałową atmosferę. Na Kaszubach na przykład muzykanci odprawiali „pogrzeb basu” - płacząc rzewnie muzycy składali na czas postu owinięte w płótno instrumenty na dno skrzyni. Często odprawiali przy tym dowcipne „kazanie pogrzebowe”. Nieraz taki „pogrzeb” przybierał formę niemalże przedstawienia teatralnego. W wielu regionach Polski odbywały się także kobiece zabawy. Środa Popielcowa uważana była za dzień, kiedy młode mężatki stają się prawdziwymi kobietami. Na przykład w Wielkopolsce tego dnia zamężne kobiety chodziły po wsi z wózkiem ozdobionym zielonymi gałązkami i wycinankami do domów młodych małżeństw i zabierały młodą do karczmy. Tam dziewczyna musiała ufundować wódkę do zabawy. Często przy tej okazji kobiety „skakały na len” - tańczyły specjalny taniec, w czasie którego podskakiwały jak najwyżej. Ich wysokie podskoki miały zapewnić dobry wzrost lnu i innych uprawianych roślin. Kulminacyjnym punktem obchodów Środy Popielcowej był popielec. W Kościołach księża posypywali wiernym głowy popiołem pochodzącym ze spalonych ubiegłorocznych palm. Praktyka ta wywodzi się ze średniowiecznych zwyczajów ekspiacyjnych, wedle których ludzie skazani za ciężkie grzechy na początku wielkiego postu mieli głowy posypywane popiołem i byli wypędzani z kościoła, do którego powracali dopiero na Wielkanoc. Rytuał ten początkowo dotyczący tylko ludzi z ciężkimi grzechami na sumieniu, wraz z upływem lat zaczął być stosowany wobec wszystkich członków Kościoła jako symboliczne „memento mori”. Do XIX wieku w Środę Popielcową do kościoła chodzili tylko seniorzy rodu, którym ksiądz sypał popiół na głowę i do modlitewnika. Wróciwszy do domu mężczyźni „udzielali popielca” pozostałym członkom rodziny. Resztę popiołu wykorzystywano w gospodarstwie. Jędrzej Kitowicz podaje, że wśród prostego ludu wierzono, że popiół na popielec pochodzi z kości przodków i ma potężną moc. Rozsypany na polu miał zapewnić urodzaj i ochronę przed kaprysami pogody.

We Wstępną Środę bardzo pilnie przestrzegano postu. Gospodynie dokładnie sprzątały dom i szorowały garnki, by pozbyć się resztek tłuszczu, które pozostały po zapustach. Zdejmowano wszelkie ozdoby, chowano poduszki i odwracano lusterka. Wnętrze domu w czasie postu miało być skromne i pozbawione zbędnych wygód. Jedzono mało i bez mięsa. Unikano także innych produktów odzwierzęcych, jak np. nabiału. Najczęściej tego dnia jedzono żur, który urastał wręcz do symbolu postu. Oskar Kolberg zanotował słowa XIX wiecznej przyśpiewki dotyczącej Wstępnej Środy:

„Wstępna Środa następuje,

kuchareczka żur gotuje...

A cóż to na przypiecku tąpa?

Wstępna Środa żurowi uprząta”

Wieczorem przygotowywano „kaszę krzyżową” - gospodyni gotowała gar kaszy, nad którym czyniono znak krzyża i głodnym kładziono się spać. Choć mięsa nie jedzono przez cały wielki post, w niektóre dni poszczono szczególnie intensywnie. W środy, piątki i w soboty wiele osób nie jadło w ogóle. Dni te miały szczególne znaczenie, gdyż miały związek z męką Pana Jezusa - w środę zdradził go Judasz, w piątek został ukrzyżowany, a w sobotę był złożony do grobu.

Wielki post podzielony jest na niedziele, w Kościele zwane pierwszą, drugą, trzecią, czwartą i piątą niedzielą Wielkiego Postu, natomiast szósta to Niedziela Palmowa. Lud miał dla tych niedziel własne nazwy, kolejno: starozapustna, mięsopustna, środopustna, głucha, czarna i palmowa. Był to czas ciszy i smutku. Nawet dzwony kościelne były w tym czasie „związane”, czyli nie biły. Zakazane było granie na instrumentach i śpiewanie piosenek. Nawet dzieci były karcone za zbyt głośną zabawę. Post podkreślano również strojem. Barwne, radosne ubrania były chowane i noszono tylko ciemne, żałobne stroje. Przeżywano ten okres w sposób bardzo osobisty: „W Wielki Post to była żałoba, jak po trupie. Jakby ktoś bliski zmarł. Inny strój się nosiło, ciemny, do kościoła też chustki ciemne. W czerwonym kolorze nikogo by nie zobaczył.” (cytat za: M. Tymochowicz, Posty w kulturze ludowej, Roczniki Teologiczne, nr 9 2017). Wiele osób podejmowało osobiste wyzwania połączone z prywatną pokutą odmawiając sobie przyjemności. Często było to bardzo korzystne, gdyż wiązało się z porzuceniem nałogów: „Wódki to nawet nie wolno było powąchać. Niektórzy chłopi przestawali kurzyć machorkę (rodzaj mocnego tytoniu uprawianego w Polsce). Wszystko to stanowiło swego rodzaju karę za grzechy” (cytat za: M. Tymochowicz, Posty…).

Niecały jednak wielki post był pogrążony w smutku. W dzień, w którym wypadała połowa postu obchodzono śródpoście. Już od świtu tego dnia ulicami miast i wsi biegali chłopcy hałasując drewnianymi kołatkami i waląc w bramy i drzwi drewnianymi młotkami. Mówiło się, że wybijają w ten sposób półpoście. Dzień ten był doskonałą okazją do płatania figlów. Charakterystyczną psotą dla śródpościa było malowanie okien i płotów białą farbą. Wynoszono także furtki i bramy, wrzucano sprzęty gospodarskie na dachy stodół i wyrządzano wiele różnych innych psot. Dokuczliwą zabawą w czasie śródpościa było niegdyś rzucanie starych glinianych garnków wypełnionych popiołem. Na wsiach często chłopcy rzucali nimi w domy urodziwych panien na wydaniu. Często się jednak zdarzało, że takim garnkiem rzucano ludziom pod nogi, tak by ich oprószyć. Jędrzej Kitowicz tak opisywał tę zabawę w XVIII wieku: „Młokos przed niewiastą przechodzącą, dziewka przed mężczyzną rzucała o ziemię garnek popiołem suchym napełniony, trafiając tak blizko, żeby popiół z garnka obsypał i okurzył idącą osobę. Zawołał wówczas swawolnik: Półpoście, mości panie! lub mościa panno! i uciekł. Wszakże sądy marszałkowskie, karząc za to na worku lub skórze, i to powściągnęły. Po wsiach uderzano garnkiem podobnym o drzwi, okiennicę lub ścianę, budząc śpiących odgłosem tym i krzykiem: Półpoście!” Dla dziewcząt osypanie popiołem było swego rodzaju komplementem, gdyż uważano, że ilość rozbitych garnków było miarą jej urody i popularności. Z powodu popularności tej zabawy w Polsce powszechnie nazywało się śródpoście dniem garkotłuka. Patrzono na zabawy młodzieży z przymrużeniem oka. Dla wielu półpoście było jednak również zwiastunem zbliżającej się Wielkanocy i znakiem do zaostrzenia postu. W szczególnie pobożnych rodzinach od tego dnia rezygnowano np. z jedzenia gorących potraw.

W czasie wielkiego postu wierni byli zobowiązani przede wszystkim do przestrzegania pokutnych praktyk religijnych, zarówno w kościołach, jak i w zaciszu swoich własnych domów. W każdy piątek należało wziąć udział w Drodze Krzyżowej. Nabożeństwo to narodziło się w czasie krucjat, kiedy Europejczycy na nowo „odkryli” miejsca związane z życiem Jezusa. Z Jerozolimy nabożeństwo, podczasktóregowierni symbolicznie kroczyli śladami Jezusa w jego drodze na szczyt Golgoty, do Europy przenieśli Franciszkanie. Zyskało ono dużą popularność, zwłaszcza w XVIII wieku, kiedy ukształtowała się jego ostateczna forma. Wielu wiernych starało się w czasie postu odwiedzić jedną z wielu kalwarii, czyli zespołów kaplic, które miały swoim rozmieszczeniem przypominać stacje drogi krzyżowej. Pierwszą i najsłynniejszą kalwarię w Polsce założył w swoich dobrach lanckorońskich wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski. Do dziś odbywają się w niej malownicze nabożeństwa ściągające setki pielgrzymów z całej Polski.

Tradycją ściśle polską jest natomiast nabożeństwo Gorzkich Żalów. Na początku XVIII wieku proboszcz kościoła Św. Krzyża w Warszawie i przyszły biskup poznański Michał Tarło i działające przy tymże kościele Bractwo św. Rocha postarali się o zgodę na odprawianie nowego nabożeństwa pasyjnego, którego tekst opracował ks. Wawrzyniec Benik. Pierwsze Gorzkie Żale odbyły się 13 marca 1707 roku, a wkrótce potem ich tekst ukazał się drukiem. Nabożeństwo to stało się bardzo popularne. Odprawiane jest w każdą niedzielę wielkopostną. Niegdyś śpiewano je także w domach, dziś jednak ta praktyka zanikła. Poza Polską to nabożeństwo odbywają się tylko w Białorusi, Ukrainie i Łotwie.

Wielki post odgrywa ważną rolę w życiu chrześcijan. Jest to czas wyciszenia, zadumy i ćwiczeń duchowych przygotowujących do misterium Wielkanocy. Religijne znaczenie tego okresu nie pozostało bez wpływu na kulturę ludową. Choć sama istota wielkiego postu powoduje, że zwyczaje z nim związane nie są tak barwne jak tradycje towarzyszące różnym dniom świątecznym, są one warte poznania. Podstawową ideą pozostaje jednak dobrowolne wyrzeczenie, samoograniczenie. Dziś, w czasach rozbuchanego konsumpcjonizmu przesłanie wielkiego postu staje się wyjątkowo aktualne.

Zapusty, czyli polski karnawał, stanowią w kulturze ludowej zjawisko wyjątkowe. W odróżnieniu od większości ludowych świąt nie są one powiązane ściśle z kalendarzem liturgicznym, nie mają również treści chrześcijańskiej. Można więc powiedzieć, że zapusty są tylko okresem pomiędzy świętami Bożego Narodzenia a Wielkim Postem, byłoby to jednak nieuprawnione uproszczenie, gdyż zapusty były przede wszystkim przejściem od zimy do wiosny, czasem wypełnionym zabawą i praktykami magicznymi, mającymi zapewnić urodzaj w nadchodzącym roku. Dla wielu zapusty były jedyną okazją do nieskrępowanej zabawy. O tym, jak lubiany był ten okres, świadczą słowa przyśpiewki z okolic Iwonicza:

„Nie masz nic najmilszego, nad zapust kochany

Rozweseli on każdego, choćby był stroskany

Hoc w zapusty, hoc wesoło, nuże dalej, nuże w koło”

Świecki charakter zapustów, ich ostentacyjnie rozrywkowy charakter wielokrotnie prowokował chrześcijańskich kaznodziejów do wypowiadania krytyki pod adresem uczestników zabawy. Już w XVI wieku Jakub Wujek, autor pierwszego przekładu Biblii na język polski, z przekąsem napisał: „Post odrzucają, ale mięsopusty od czarta wymyślone bardzo pilnie zachowują”. Podobnież pisał Grzegorz z Żarnowca: „Większy zysk czynimy Diabłu, trzy dni rozpustnie mięsopustując, aniżeli Bogu czterdzieści dni nieochotnie poszcząc”.

Zwieńczeniem zapustów są ostatki, kiedy nasilenie zabaw i związanych z nimi rytuałów osiąga apogeum. Granica, kiedy zaczynają się ostatki jest umowna - czasem za ich początek uznawany jest Tłusty Czwartek, czasem ostatkami zwie się ostatnie trzy dni karnawału. Dziś ostatkami nazywa się tylko wtorek przed Środą Popielcową. Projekt karnawału w pałacu w Dukli z 1780 roku zakładał, że ostatki trwają od przedostatniej niedzieli przed Środą Popielcową, zatem aż jedenaście dni! Niegdyś ostatnie trzy dni ostatków wyróżniano i zwano mięsopustem. Starano się wówczas jeść szczególnie dużo mięsa, by „pożegnać” się z nim na okres Wielkiego Postu.

Najczęściej za początek ostatków uważano Tłusty Czwartek. Uważano, że tego dnia należy jeść jak najtłuściej, dzięki czemu w nadchodzącym roku na stole miało nie brakować niczego. Tradycyjnym przysmakiem są pączki. Niegdyś zwano je kreplami - ciasto na nie przypominało ciasto chlebowe i nadziewane były słoniną. Dopiero pod koniec XVII wieku pojawiły się w Polsce pączki na słodko, takie, jakie znamy dzisiaj. Jędrzej Kitowicz tak pisał o pączkach w I połowie XVIII wieku: „Ciasta także francuskie, torty, pasztety, biszkopty i inne, pączki nawet - wydoskonaliło się to do stopnia jak najwyższego. Staroświeckim pączkiem trafiwszy w oko mógłby go podsinić, dziś pączek jest tak pulchny, tak lekki, że ścisnąwszy go w ręku znowu się rozciąga i pęcznieje do swojej objętości, a wiatr zdmuchnąłby go z półmiska”.

W Małopolsce, zwłaszcza w Krakowie, tego dnia odbywała się zabawa zwana „babskim combrem”. Uczestniczyły w niej wyłącznie kobiety, które formowały pochód, na czele którego niosły słomianą kukłę zwaną Combrem. Śpiewając i robiąc rwetes udawały się na rynek, gdzie rozszarpywały Combra, a następnie rozbiegały się łapiąc mężczyzn. Pochwyceni „nieszczęśnicy” zmuszani byli do tańca lub do zapłacenia okupu. Zabawa ta cieszyła się dużą popularnością aż do czasu, gdy została zakazana przez władze austriackie w 1846 roku.

Najpowszechniejszą formą zapustowych zabaw było kolędowanie. Zwyczaj ten ma jeszcze przedchrześcijańskie korzenie. Wierzono, że przebrani kolędnicy są niejako istotami spoza tego świata, a ich przybycie przynosi szczęście i dobrą wróżbę, dlatego witano ich z otwartymi ramionami. W Wielkopolsce i na Kujawach najczęściej mówiono, że kolędnicy „chodzą z kozą”, gdyż zazwyczaj jeden z przebierańców udawał to zwierzę. Jego kostium składał się z drewnianej koziej głowy z kłapiącą szczęką na kiju i derki. Koza odgrywała główną rolę podczas zabawy. Do jej zadań należało wyczynianie jak najwięcej hałasu i psot. Przewracała różne rzeczy, robiła bałagan. Odgrywano przy tym różne scenki. Czasem na przykład kolędnicy próbowali „sprzedać” kozę gospodarzowi, innym razem podczas występu koza padała na wznak i musiał zjawić się lekarz, który ją leczył. Śpiewano przy tym różne przyśpiewki, na przykład:

„Gdzie koza chodzi - tam żytko rodzi,

Gdzie jej tropy - powstają kopy,

Gdzie zwróci rogi - wznoszą się stogi.”

W niektórych regionach Wielkopolski - na Pałukach, w Kaliskim - w czasie ostatków po wsiach krążył prowadzony na łańcuchu niedźwiedź. Przebrany za niego kolędnik zakładał kożuch włosiem na wierzch, maskę, do rąk przywiązywał oplecione słomą kije udające łapy. Często towarzyszyła mu małpka - drobniejszy przebieraniec, który wyczyniał różne sztuczki. Charakterystycznym dla Wielkopolskim zwyczajem było chodzenie z rożnem. W czasie ostatków młodzi mężczyźni ze wsi obchodzili domy z „rożnem”, którym mógł być kij lub jakiś szpikulec. Odwiedzając obejście śpiewali przyśpiewkę:

„Mięsopusty przyszły,

panny za mąż nie szły.

Niech się uwijają,

je za mąż wydają

rodzice.

Kucharko kulawa,

bądź na nas łaskawa,

szukaj po kominie,

gdzie tam wiszą świnie,

kiełbasy.”

Odwiedzony gospodarz zobowiązany był nabić na „rożen” poczęstunek - kawałek słoniny, boczku lub kiełbasę. Zebrawszy datki z całej wsi kolędnicy rozśpiewanym korowodem udawali się do karczmy, gdzie szykowali sobie suto zakrapianą wieczerzę. Podobnym zwyczajem był praktykowany na Biskupiźnie i w okolicach Rawicza zwyczaj „chodzenia z kuligiem”. Chłopcy zamiast rożna mieli kosze z kaszą, chlebem i warzywami, a gospodarze zobowiązani byli dać jakieś przysmaki na okrasę.

Najbardziej huczne zabawy ostatkowe odbywały się we wtorek przed Środą Popielcową, gdyż była to ostatnia okazja, by wybawić się przed czterdziestodniowym postem. Zwyczajowo tego dnia w karczmach odbywały się imprezy taneczne. Na Kaszubach oraz na Śląsku ostatkowa zabawa nazywana była „śledzikiem”. Nazywana była tak, ponieważ serwowano podczas jej trwania przekąski przygotowane z ryb. Uważano, że w ten sposób człowiek przygotowuje się do jedzenia ryb w trakcie postu. Aby osłodzić przygotowanie do postu podawano także popielnik, czyli ciasto przyrządzone z resztek pozostałych po przyrządzaniu pączków na tłusty czwartek. Oczywiście, jak każda zabawa ostatkowa, śledzik był suto zakrapiany. Na Kaszubach, osoby które nie chciały się bawić ze wszystkimi, były dla żartu bite śledziową tuszką po twarzy. W niemal całej Wielkopolsce oraz na Kujawach w ostatni dzień zapustów odbywały się zabawy zwane podkoziołkiem. Do dziś w okolicach Poznania słowo to funkcjonuje jako synonim ostatków. Była to impreza organizowana przez młodzież dla niezamężnych panien. Rankiem chłopcy mogli zapraszać dziewczęta na zabawę, w tym celu okrążali wieś z wózkiem, na którym wieźli kukłę z koźlimi rogami lub przystrojone drzewko. Sama zabawa odbywała się wieczorem w karczmie. Jej głównym elementem był podkoziołek. Mogła to być kozia głowa wystrugana z drewna lub brukwi albo figurka nagiego mężczyzny z silnie zaznaczonymi cechami płciowymi. Warto zwrócić uwagę na seksualne znaczenie symboliki tego obyczaju - koza w kulturze ludowej wiązana była z jurnością i potencją. W niektórych częściach Wielkopolski, zwłaszcza południowej, symbolika ta zanikła wcześnie i podkoziołkiem nazywano ustawioną w kącie sali beczkę nakrytą obrusem, na którym stał talerzyk na datki. Niezależnie od formy samego podkoziołka, zabawa przebiegała podobnie. Niezamężne panny, którym nie udało się stanąć na ślubnym kobiercu w ubiegłym roku, musiały się „wykupić”. W tym celu musiały na talerzyku ustawionym przed podkoziołkiem położyć kilka groszy, podczas gdy zgromadzeni chłopcy śpiewali dowcipne przyśpiewki:

„Oj trzeba dać pod koziołka, trzeba dać

jeśli która ma się jeszcze z nas wydać”

Czasem przyśpiewki te miały charakter złośliwy i były układane pod adresem konkretnej dziewczyny. Chłopcy śpiewali je tak długo, aż opłaciła ona podkoziołka. Podkoziołek był więc swoistą karą dla panien za to, że nie spełniły swojego obowiązku i nie znalazły męża. W trakcie zabawy stawały się przy tym obiektem żartów, np. w okolicach Odolanowa starsze panny niczym chłopcy tańczyły z młodszymi dziewczętami. Za zebrane w trakcie zabawy pieniądze opłacano muzykantów i poczęstunek. Swobodna atmosfera w trakcie podkoziołka zachęcała do szukania miłości: „różnie to było, potem musiał się chłopak żenić” (A. Brencz, Wielkopolski rok obrzędowy; Tradycja i zmiana, 2006, s.135).

Zapusty kończyły się wraz z wybiciem północy i początkiem Środy Popielcowej, zwanej również wstępną. Przestrzegano bardzo dokładnie tego, by zabawa nie przeciągała się na okres postny. Na zakończenie podkoziołka podawano tęgi żur z kiełbasą, aby rano uczestników zabawy nie bolała głowa. O północy zaś muzykanci zrywali struny w swoich instrumentach na znak, że koniec zabawy. Gdyby jednak towarzystwo nie chciało rozejść się do domów, do akcji wkraczał stróż, który rózgą przeganiał rozochoconych do domów. Na Kujawach istniał zwyczaj zabijania grajka - o północy uczestnicy zabawy brali jednego z muzykantów i wrzucali na uprzednio przystrojoną taczkę, którą następnie wywozili za wieś. Tam zakładano grajkowi na głowę kapelusz, a następnie jeden z chłopców zrzucał go kijem, jak gdyby ścinał mu głowę. Gdy kapelusz spadł na ziemię wypuszczano czarnego kota, symbol duszy.

Środa Popielcowa jest już początkiem Wielkiego Postu. Tego dnia nie odbywały się żadne zabawy. W części Wielkopolski był jednak znany zwyczaj zwany „ciągnięciem kloca”. Przybierał on różne formy. Czasami pannom, którym nie udało się w ubiegłym roku znaleźć męża, przywiązywano do nóg kawałki drewna, czasem zaś panna zmuszona była wśród śmiechu ciągnąć kloc drewniany od swojego domu do domu następnej panny. Podobnie jak drwiny w czasie podkoziołka była to kara za opieszałość w zakładaniu własnej rodziny. W Środę Popielcową był również czas na porządki. Gospodynie dokładnie wymiatały izby i szorowały garnki, by w czasie postu nie było w nich choćby odrobiny tłuszczu po zapustach.

Ostatki są czasem przejścia od karnawału do postu. Pożegnaniem z radosną i beztroską atmosferą zabawy i przygotowaniem do religijnie skupionego wyrzeczenia. W życiu wsi odgrywały one ważną rolę. Budowały poczucie wspólnoty, w ich czasie realizowano na wpół uświadomione rytuały magiczne, wreszcie dawały po prostu okazję do wytchnięcia, odpoczynku od nieraz trudnej egzystencji. We wspólnej zabawie łączyły się całe społeczności. Współcześnie ostatki nie są już „szalonymi dniami”, choć nadal zajadamy się pączkami w Tłusty Czwartek i nadal organizowane są zabawy ostatkowe, podkoziołki, śledziki, lecz mają one bardziej „powszedni” charakter. Dziś bawimy się więcej, pościmy mniej, przez co granica pomiędzy tymi stanami zatarła się, stała się niewyraźna. Czy w ten sposób coś utraciliśmy? Być może ten kontrast jest nam potrzebny, byśmy mogli bardziej docenić to, co mamy.

W 1795 roku władcy Rosji, Prus i Austrii podpisali traktat sankcjonujący trzeci rozbiór Polski, wymazując Rzeczpospolitą z mapy Europy. Niegdysiejsze mocarstwo przestało istnieć, jego ziemie zostały podzielone między zaborców. Dla wielu żarliwych patriotów, żołnierzy i polityków, którzy od lat starali się o uratowanie ojczyzny, był to cios. Nie porzucili jednak nadziei na odrodzenie Rzeczpospolitej. Na emigracji szukali pomocy w swoich staraniach o odzyskanie Ojczyzny. W takich realiach powstał „Mazurek Dąbrowskiego”, który od 95 lat jest hymnem Polski.

Pieśń Legionów Polskich we Włoszech

Po III rozbiorze wielu Polaków opuściło ziemie polskie i udało się na emigrację. Byli to ludzie zaangażowani w próby ocalenia niepodległości Rzeczpospolitej, wśród których nie zabrakło oficerów dobrze wykształconych i doświadczonych podczas wojny w obronie Konstytucji 3 Maja (1792 r.) oraz Powstania Kościuszkowskiego (1794 r.). Wielu emigrantów znalazło się we Francji, która była w stanie wojny z wielką koalicją państw europejskich dążących do stłumienia Rewolucji Francuskiej. Ponieważ w szeregach tzw. I koalicji znajdowały się zarówno Prusy jak i Austria, wielu Polaków postrzegało walkę u boku Francuzów jako szansę na odzyskanie niepodległości. Jednym z polityków, który tak postrzegał sytuację był Józef Wybicki, który w Paryżu negocjował z rządzącym Francją Dyrektoriatem możliwość powołania polskiej armii pomocniczej współpracującej z armią francuską. Pod koniec 1796 roku zjawił się u niego jego przyjaciel, generał Jan Henryk Dąbrowski, który swą wojskową wiedzą wsparł jego dążenia. Zapewniwszy sobie przychylność najwyższych władz Republiki, Jan Henryk Dąbrowski udał się do Mediolanu na spotkanie z wodzem armii Włoch Napoleonem Bonaparte, gdzie spotkał się jednak z chłodnym przyjęciem. Dopiero zakulisowe wsparcie ze strony Berthiera, szefa sztabu Napoleona, przełamało opór wodza. 9 stycznia 1797 roku podpisana została umowa z rządem Republiki Lombardzkiej o powołaniu Legionów Polskich we Włoszech. Nowa armia zorganizowana została w oparciu o najnowocześniejsze wzorce zaczerpnięte z rewolucyjnej armii francuskiej. W szeregach panował niespotykany nigdzie indziej duch koleżeństwa. Przed żołnierzami, nawet chłopskiego pochodzenia, otwarta była możliwość awansu do stopnia oficerskiego. Zaprzestano stosowania kar cielesnych. Duży nacisk kładziony był na rozwój żołnierzy - analfabeci zobowiązani byli brać udział w szkółce, by nauczyć się czytać i pisać. Wkrótce szeregi armii zaczęły rosnąć. Garnęli się do nich emigranci, ale także liczni jeńcy i dezerterzy polskiego pochodzenia, którzy zostali siłą wcieleni do armii austriackiej walczącej przeciw Francuzom. Polacy szybko udowodnili Napoleonowi swoją wartość bojową.

W tym czasie Józef Wybicki zaangażowany był w negocjacje z Dyrektoriatem dotyczące sprawy polskiej. Uznawszy, że wypełnił swoje zadania w Paryżu latem 1797 roku postanowił udać się do Włoch, by dołączyć do Legionów. 7 lipca 1797 roku dotarł do miasteczka Reggio nell’Emilia, gdzie stacjonował Dąbrowski i jego żołnierze. Przywitała go radosna, patriotyczna atmosfera. W całym miasteczku widział wszędzie polskich żołnierzy i słyszał polską mowę. Wzruszony napisał tekst do melodii ludowego mazurka, w którym wyrażał nadzieję, jaka się w nim rozbudziła. Prawdopodobnie swoją pieśń przedstawił na naradzie oficerów zorganizowanej z okazji zburzenia Bastylii 15 lipca. Dąbrowski był zachwycony, już od dawna zazdrościł oddziałom francuskim, które szły do boju śpiewając „Marsyliankę” - sam Napoleon powiedział, że pieśń ta ma dla niego wartość stu pułków artylerii. Publicznie „Mazurek” został zaprezentowany 16 lub 20 lipca i od razu zaczął cieszyć się dużą popularnością wśród żołnierzy. Legioniści śpiewali go idąc do boju i na uroczystościach. Mieli go na ustach, gdy w 1806 roku wkraczali do Poznania wyzwolonego spod władzy pruskiej.

W XIX wieku „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”, jak wówczas zwano „Mazurka Dąbrowskiego”, stał się popularną we wszystkich trzech zaborach pieśnią patriotyczną. Śpiewany był przez uczestników wszystkich narodowowyzwoleńczych zrywów XIX i XX wieku. Często słowa pieśni ulegały zmianie, by dopasować ją do aktualnego kontekstu. W czasie Powstania Listopadowego śpiewano refren: „Marsz, marsz, cna młodzi, Skrzynecki dowodzi!” zaś w czasie Powstania Styczniowego „Marsz, marsz Polonia, nasz dzielny narodzie. Odpoczniemy po swej pracy w ojczystej zagrodzie”. W czasie I wojny światowej Legioniści śpiewali „Mazurka Piłsudskiego” ze słowami „Marsz, marsz Piłsudski, prowadź na bój krwawy, pod twoim przewodem wejdziem do Warszawy”.

„Mazurek Dąbrowskiego” inspirował jednak nie tylko Polaków. Jeszcze w XIX wieku jego słowa zostały przełożone na siedemnaście języków. Stał się on pieśnią popularną wśród europejskich rewolucjonistów, szczególnie w okresie Wiosny Ludów (1848 r.). Motyw zaczerpnięty z „Mazurka” wykorzystał Ryszard Wagner komponując uwerturę „Polonia”, która powstała po upadku Powstania Listopadowego. Co ciekawe, w czasie II wojny światowej, kiedy zakazane było słuchanie „Mazurka Dąbrowskiego”, Polacy chętnie sięgali po płyty z tą właśnie uwerturą, pomimo że Wagner był ulubionym kompozytorem Adolfa Hitlera. Przyszły hymn Polski stał się także pierwowzorem hymnu wszechsłowiańskiego „Hej, Słowianie” przyjętego na Zjeździe Wszechsłowiańskim w 1848 roku.

Mazurek Dąbrowskiego

W 1918 roku Polska po 123 latach niewoli odzyskała niepodległość. Wśród nawału innych palących problemów pojawiła się kwestia wybrania symboli narodowych. 1 sierpnia 1919 roku Sejm Ustawodawczy uchwalił Ustawę „O Godłach i Barwach Rzeczpospolitej Polskiej”, w której ustanowiono wygląd polskiej flagi oraz herbu, kwestię hymnu pozostawiono jednak otwartą.

Zgodnie z definicją Encyklopedii PWN hymnem narodowym jest ustalona przez tradycję pieśń patriotyczna, stanowiąca wyraz jedności narodowej i będąca oficjalną formą społecznej manifestacji uczuć narodowych. Wybór hymnu państwowego wywoływał żywą dyskusję. Spośród wielu pieśni patriotycznych należało wybrać tę, która była w stanie zjednoczyć wszystkich Polaków. W II Rzeczpospolitej, będącej areną silnych sporów politycznych, nie było to zadanie łatwe. W 1926 roku wybierano spośród sześciu utworów. „Warszawiankę”, nawiązującą do francuskiego hymnu „Marsylianka”, napisał francuski poeta Casimir Francois Delavigne, przetłumaczył zaś dziadek stryjeczny Henryka Sienkiewicza, Karol. Muzykę zaś skomponował Karol Kurpiński. Pieśń ta, napisana na cześć Powstania Listopadowego, cieszyła się dużą popularnością w XIX wieku. W latach dwudziestych XX wieku jednak nie była już tak powszechnie znana. Podobnie wyglądała sytuacja z niemal zupełnie zapomnianym dziś utworem „Z dymem pożarów”, zwanym również „Chorałem”. Utwór ten skomponował w 1846 roku Józef Nikorowicz, zaś tekst napisał znacznie później Kornel Ujejski. Pieśń ta szczególnie popularna była w okresie Powstania Styczniowego. Była ona do tego stopnia prowokacyjna, że władze zaborcze zakazywały jej wykonywania. Przedstawiciele Narodowej Demokracji za pieśń najgodniejszą zostania polskim hymnem państwowym uważali „Rotę”, której słowa napisała w 1908 roku Maria Konopnicka, a muzykę skomponował Feliks Nowowiejski. Właśnie „Rotę” zaintonował generał Anders 14 maja 1926 roku, gdy prezydent Wojciechowski opuszczał Belweder. Pieśń ta jednak budziła opór przeciwników politycznych Narodowców, podnoszono także jej wyzywający wobec Niemiec tekst, który mógłby prowadzić do zadrażnień natury dyplomatycznej. Rozważana była również pieśń „My, Pierwsza Brygada”. Był to jednak utwór jednoznacznie kojarzony z obozem piłsudczyków, przez co dla wielu sił politycznych był nie do przyjęcia. W latach dwudziestych „My, Pierwsza Brygada” stała się nieoficjalną pieśnią reprezentacyjną Wojska Polskiego, wykonywaną podczas najważniejszych uroczystości. Nawet szacunek dla munduru nie był jednak w stanie przeważyć nad politycznym sporem. W latach trzydziestych zdarzały się ekscesy z udziałem młodzieży o poglądach narodowych, która w czasie uroczystości państwowych zagłuszała śpiewających żołnierzy. W 2007 roku pieśń „My, pierwsza brygada” została oficjalnie uznana za Pieśń Reprezentacyjną Wojska Polskiego. Najważniejszym konkurentem „Mazurka Dąbrowskiego” była pieśń „Boże coś Polskę”. Utwór ten rozwinął się z hymnu „Pieśń narodowa za pomyślność króla” autorstwa Alojzego Felińskiego z muzyką Jana Nepomucena Piotra Kaszewskiego ku czci Aleksandra I, cara Rosji i od 1815 roku króla Królestwa Polskiego. Utwór ten zamówił dla swego brata Wielki Książę Konstanty, gubernator wojskowy Królestwa Polskiego. Jednak już niedługo po powstaniu pieśni zaczęto śpiewać tekst zastępując słowa „Przed Twe ołtarze zanosim błaganie, Naszego Króla zachowaj nam Panie!” wersami: „Przed twe ołtarze zanosim błaganie, Ojczyznę wolną racz nam zwrócić Panie!”. Utwór ten cieszył się dużą popularnością wśród patriotów i powstańców. W czasie Powstania Styczniowego zwano go „Marsylianką 1863-go roku”. Prowokacyjny wobec władz carskich charakter pieśni sprawił, że w 1862 roku jej wykonywanie w zaborze rosyjskim zostało zakazane. Utwór ten był szanowany i znany. Marszałek Sejmu Ustawodawczego Wojciech Trąmpczyński otwierając pierwszą sesję obrad w 1919 roku zaintonował właśnie „Boże, coś Polskę”. Wybór hymnu narodowego poprzedzony był szeroką społeczną dyskusją, władze jednak zdecydowane były na „Mazurek Dąbrowskiego” i nawet powoli zaczęły wprowadzać go do szerokiego obiegu przed wprowadzeniem ostatecznej ustawy. Już w październiku 1926 roku dzieci polskie w szkołach uczyły się „Mazurka” jako hymnu, a od grudnia 1926 roku utwór ten był grany o północy przez Polskie Radio. Ustawa, w której „Mazurek Dąbrowskiego” stał się oficjalnie hymnem Polski przyjęta została przez Sejm 26 lutego 1927 roku.

95 lat temu napisana przez Józefa Wybickiego „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech” z pewnymi zmianami (oryginał ma 6 zwrotek, hymn tylko 4) stała się polskim hymnem narodowym. Jest to utwór łączący ponad podziałami, od ponad dwustu lat bardzo popularny. Towarzyszył on Polakom w ciężkich czasach i w chwilach triumfu. Dziś już trudno sobie wyobrazić Polskę bez „Mazurka Dąbrowskiego”.

14 lutego obchodzimy walentynki, święto zakochanych. Najbardziej romantyczny dzień w roku. Zakochani ślą do siebie czułe listy, spacerują, idą do kina, do restauracji na romantyczną kolację. Zewsząd wylewa się cukierkowy róż, czerwień kwiatów i serc. Miłość jest gorąca, pełna uniesień, a jej zwieńczeniem jest ślub - święty węzeł łączący dwie dusze, radosny i piękny. Takie jest nasze wyobrażenie miłości, tego pragniemy. Nasi przodkowie pokiwaliby jednak z politowaniem głowami słysząc to wszystko. Dla nich miłość była podejrzana, a małżeństwo było społecznym i ekonomicznym obowiązkiem człowieka, nie mającym wiele wspólnego z uczuciami.

Dla ludzi żyjących jeszcze kilkadziesiąt lat temu nasz rozbuchany indywidualizm byłby trudny do zrozumienia. Niegdyś człowiek był w dużo większym stopniu niż dzisiaj zależny od otaczającej go społeczności. Nie był w stanie przetrwać bez niej, musiał zatem być posłuszny jej prawom, które regulowały każdy aspekt jego życia. Tak ważne zdarzenie w ludzkim życiu jak założenie rodziny również musiało znajdować się w sferze zainteresowania gromady, musiało być przez nią regulowane. Regulacje te wyrażały się językiem kultury, poprzez przekonania, zwyczaje, tabu.

Małżeństwo było niegdyś postrzegane przede wszystkim jako obowiązek, który należało wypełnić, by stać się pełnoprawnym członkiem społeczności. Staropolskie powiedzenie mówiło, że „śmierć i żona każdemu od Boga naznaczona”. Pozostawanie w stanie bezżennym było czymś wyjątkowym i niepożądanym (mowa tu oczywiście o zwykłych członkach społeczności, a nie sytuacjach wyjątkowych jak np. księża). Bycie starym kawalerem lub panną było powodem do wstydu. Osoby takie wyłączone były poza nawias społeczności, ponieważ nie realizowały one swoich naturalnych obowiązków. W oczach prostego, pobożnego ludu był to swoisty grzech- Mazurzy na przykład uważali, że stare panny nie mogą przekroczyć bram niebieskich i skazane są na wieczną tułaczkę po łąkach, gdzie zbierać miały owcze łajno. Jak bardzo obawiano się tego losu świadczy istnienie zwyczaju zwanego zaślubinami ze śmiercią lub boskim weselem. Gdy zdarzyło się, że kawaler lub panna w wieku akurat odpowiednim do zamążpójścia nagle umierali, do trumny składano ich w strojach ślubnych a stypę wyprawiano niczym wesele. Dzięki temu uważano, że zmarły „wypełnił” swój obowiązek zamążpójścia.

Po osiągnięciu odpowiedniego wieku młodzi z niecierpliwością wyczekiwali swojego ślubu. Tradycyjnie najlepszą porą do zawierania małżeństw był czas po żniwach i zakończeniu prac gospodarczych, zatem jesień i początek zimy, do Wielkiego Postu. Ostatnią szansą na stanięcie na ślubnym kobiercu były zapusty. W święto Matki Bożej Gromnicznej (2 lutego) mawiano: „W dzień Panny Gromnicznej, bywaj zdrów, mój śliczny!” uważając, że jest to ostatni termin, w którym można się zaręczyć i zdążyć z przygotowaniem wesela przed Wielkim Postem. Młodzi, którym nie udało się w danym roku znaleźć drugiej połówki stawali się celem dla żartów i kpin, które szczególnie dotkliwe były w Środę Popielcową, zwaną również Wstępną. W Małopolsce na przykład tego dnia pannom przywiązywano do krawędzi sukien patyki, kostki, kurze łapki czy skorupki jaj. W wielu rejonach Polski, w tym i w Wielkopolsce, samotnym osobom przywiązywano tego dnia drewniane klocki, które musiały ciągnąć za sobą dla uciechy zebranych. Zwyczajowi temu towarzyszyły przyśpiewki; wydany w 1614 roku śpiewnik „Pieśni i tańce zabawom uczciwym gwoli” podaje tekst jednej z nich:

U której panny w tym roku

mąż nie będzie podle boku

taki musi już kloc ciągnąć

albo kury z kwoką lągnąć.

Jak niemiły był to zwyczaj mówią słowa wiersza z początku XVII wieku: „Lepiej było iść za leda chłopinę w te mięsopusty (ostatki) niż włóczyć szczepinę”.

Dawniej ludzie nie uważali pobierania się z miłości za dobry pomysł. Uważano, że małżeństwa między zakochanymi są nieszczęśliwe i wieszczą krótkie życie. Decydujący głos w sprawie małżeństwa należał do rodziców. Na Rusi uważano np., że rodzice popełniali grzech pozwalając synowi wybrać sobie żonę. Wcale nierzadko zdarzało się, że przyszli małżonkowie poznawali się dopiero w dniu ślubu. Zawieranie małżeństwa miało więcej wspólnego z ekonomią niż uczuciami, przypominało dobicie obwarowanego szeregiem rytualnych gestów targu. Ważną rolę w uzgadnianiu przyszłego xwiązku odgrywał swat. Był to pośrednik, który w imieniu kawalera starał się u rodziców panny o jej rękę. Przychodził on w odwiedziny pod osłoną ciemności (uważano, że światło dnia może przynieść pecha) i negocjował warunki „kontraktu”. Jeśli rodzina panny się zgadzała, stawiał na stół garniec wódki i prosił dziewczynę o kubek. Była to forma rytualnego zapytania o jej zgodę - jeśli ją wyrażała, podawała naczynie i sama piła kieliszek, odwrócona do wszystkich tyłem na znak smutku po opuszczanym domu rodzinnym. Gdy decyzja została podjęta, odbywały się zrękowiny. W ich trakcie młodzi podawali sobie dłonie nad bochenkiem chleba, a swat wiązał je chustką. Prastary ten zwyczaj sięgał czasów jeszcze pogańskich, gdy swat występował w roli osoby udzielającej ślubu. W czasach nam bliższych, pod wpływem zwyczajów miejskich pojawił się zwyczaj wymieniania się pierścionkami zaręczynowymi.

Po zrękowinach rozpoczynały się przygotowania do ślubu które trwały zazwyczaj około czterech tygodni. Jedynie mieszkańcom miast i szlachcie zdarzało się niegdyś odwlekać ceremonię o kilka miesięcy lub nawet lat. Dla ludzi żyjących na wsi, których świat był ograniczony do najbliższej okolicy nie było takiej potrzeby. Gości na wesele zapraszała panna młoda w trakcie wizyt zwanych sprosinami. Przygotowanie wystawnego wesela było dużym kosztem. Nie mogło na nim zabraknąć mięsa ani alkoholu, które należało zawczasu przygotować. Do weselnych przysmaków należały kapłony, czyli pieczone wykastrowane koguty, specjalnie tuczone i pieczone w całości, chleb zwany „kołaczem” oraz wódka „starka”. Kołacz pieczony był dzień przed ślubem. Ważne było, aby piekącym go kobietom dopisywał humor, gdyż była to dobra wróżba. Gotowego chleba nie można było uszkodzić, gdyż przyniosłoby to nieszczęście. Zdarzało się, że gdy wyrósł on podczas pieczenia za bardzo, aby nie ryzykować wypadku wolano rozebrać cały piec. Niegdyś, kiedy gospodarzowi rodził się syn, zakopywał on w obejściu dębową beczkę wódki, którą odkopywał dopiero na wesele. Wódkę tę nazywano „starką” i uważano za wielki przysmak.

Wieczór przed ślubem był okazją do pożegnania stanu wolnego. W Wielkopolsce nazywano go dobrą nocką. Panna młoda miała okazję spędzić ostatnie chwile panieństwa ze swoimi przyjaciółkami. Wspólnie siadały w izbie i śpiewając rzewne pieśni szykowały dla młodej wianek, ostatnie dziewicze nakrycie głowy, w którym pójdzie do ślubu oraz bukiecik-rózgę, pamiątkę stanu panieńskiego. W trakcie wesela dawała go mężowi, który musiał mieć go przy sobie, aż do oczepin. Ostatnim rytuałem dobrej nocki były rozpleciny, w trakcie których pannie młodej rozplatano warkocz, symbol stanu panieńskiego. Tradycja nie znała odpowiednika wieczoru kawalerskiego. Pan młody mógł spędzić ostatnie chwile kawalerstwa w gronie przyjaciół, lecz nie towarzyszyły temu szczególne rytuały.

W niektórych regionach Polski, zwłaszcza w północnej Wielkopolsce znany był zwyczaj zwany polterem lub polterabendem. Wieczorem przed ślubem różni ludzie chcący życzyć szczęścia młodej parze gromadzili się pod domem rodzinnym panny młodej i wśród radosnych okrzyków tłukli o próg lub specjalnie przygotowany kamień stare butelki, szklanki, gliniane skorupy. Wierzono, że im więcej goście hałasu narobią, im więcej skorup natłuką tym więcej szczęścia przyniosą młodej parze.

W dzień ślubu goście weselni zjawiali się w domu panny młodej już od rana. Podejmowano ich śniadaniem a w tym czasie panna młoda szykowała się do ceremonii. Strojem panny był odświętny strój ludowy i wianek - białe suknie upowszechniły się dopiero w XX wieku. Co ciekawe, w stroju oblubienicy nie mogło być czerwonych elementów (z wyjątkiem korali); jest to interesujące, ponieważ powszechne było przekonanie, że kolor czerwony chroni przed złem i przynosi szczęście.

Ceremonie ślubne rozpoczynały się właściwie od przybycia pana młodego w otoczeniu jego drużbów. Mogło być ich kilku lub nawet kilkunastu i tworzyli „zbrojną” drużynę młodego. Na ich czele stał starosta weselny, którego rolę pełnił zazwyczaj swat. Oczekiwała ich panna młoda w otoczeniu druhen. Po otrzymaniu błogosławieństwa od rodziców panny młodej orszak wyruszał do kościoła. Niegdyś na ceremonię kościelną udawali się tylko młodzi i drużbowie, którzy pełnili ważną rolę świadków, natomiast goście oczekiwali na ich powrót w domu weselnym. W Wielkopolsce istniał nawet przesąd mówiący o tym, że matka panny młodej obecna na ślubie przynosiła nieszczęście. Na drodze orszaku mogły pojawić się „przeszkody”- bramy wzniesione przez młodzież. Do zadań starosty należało „opłacić” bramy przysmakami lub innymi drobiazgami i zapewnić przejazd do i z kościoła.

Po powrocie orszaku weselnego z kościoła młodych przed domem witali rodzice z chlebem i solą. Przy tej okazji wznoszono również toast za szczęście państwa młodych. W domach szlacheckich muzykanci zaczynali wówczas grać do pierwszego tańca - poloneza, podczas którego weselnicy uroczyście wchodzili do środka.

Kulminacyjnym momentem wesela były oczepiny. Tradycyjnie odbywały się one drugiego dnia wesela lub o północy. Był to rytuał przejścia - opuszczenia stanu panieńskiego na rzecz zamążpójścia. Obecne na weselu panny odprowadzały pannę młodą do drugiego pomieszczenia, gdzie czekały już na nią mężatki. Sadzały one pannę młodą na zydelku i śpiewając starodawną pieśń „Oj chmielu, chmielu” zdejmowały jej z głowy wianek, obcinały włosy a następnie zakładały jej czepek. W ten sposób symbolicznie panna młoda była przyjmowana do społeczności kobiet. Po założeniu czepka oblubienica prowadzona była do męża, który widząc ją wyrzucał bukiecik, który od niej otrzymał, na znak, że ostatecznie porzuciła ona stan panieński.

Niegdyś ważnym elementem wesela były pokładziny, w trakcie których państwo młodzi przy świadkach konsumowali małżeństwo, podczas gdy goście weselni śpiewali i tańczyli wkoło. Zwyczaj ten, zabytek czasów pogańskich, na szczęście zanikł dawno temu. Jego pozostałością, znacznie bardziej przystojną, była tak zwana cukrowa kolacja. Zwyczaj ten można było spotkać w zamożniejszych domach. Po oczepinach państwo młodzi udawali się wraz z wybranymi gośćmi do sypialni, gdzie czekał stół zastawiony słodyczami, wśród których znajdowały się marcepan, cukierki, torty a do picia podawano miody, szampana lub słodkie wino muszkatel. Po poczęstunku goście wracali na salę, zostawiając młodych samych.

Rytuałem kończącym obchód weselny były przenosiny, czyli rytuał w trakcie którego pan młody wprowadzał żonę do swego domu. Często w tym celu przenosił ją przez próg. Robiono tak, ponieważ wierzono, że w progu mieszkają duchy opiekujące się domem i jeśli nastąpi na niego ktoś obcy, mogą się one obrazić. W ogóle uważano, że młoda żona powinna unikać progu - wolno jej było na nim siadać dopiero, gdy urodziła dziecko, gdy wstąpiły w nią rodzinne duchy.

Zawieranie małżeństwa było i jest jednym z najważniejszych wydarzeń w życiu człowieka. Dziś wierzymy, że najważniejsza jest miłość, która zagwarantuje szczęśliwe życie. Niegdyś młodzi byli posłuszni woli rodziców, którzy decydowali o ich przyszłości nie zważając przy tym na ich uczucia. Wydawać się to może okrutne, ale jednak rodzice starali się troszczyć o swe dzieci, zapewnić im jak najlepszy los. W Wielkopolsce np. istniał zwyczaj, by dla starszego syna, który odziedziczy gospodarstwo rodzice postarali się o pracowitą, choć może uboższą dziewczynę, dla młodszego natomiast o taką, która miała pokaźny posag. Miłość do dzieci wyraża się również w wielu weselnych rytuałach, które miały tylko jeden cel: zapewnić młodym szczęście.

z powodu remontu

jest nieczynne.

Wszelkie sprawy prosimy załatwiać

drogą mailową muzeum@czarnkow.pl

lub pod numerem telefonu

535 797 427

Przemysław Ożegowski urodził się w Ostrowie Wielkopolskim 20 lutego 1920 roku. Tam też uczęszczał do gimnazjum, które ukończył w 1938 roku. Jeszcze jako uczeń zaangażował się w działalność harcerską. Po zdaniu matury został studentem Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego chcąc kontynuować rodzinne tradycje (zarówno jego ojciec jak i dziadek byli lekarzami). Niestety, wybuch II wojny światowej przerwał jego studia. W czasie okupacji pracował jako sanitariusz i robotnik, jednocześnie angażując się w działania podziemnego harcerstwa i tajne nauczanie. W 1945 roku podjął na nowo przerwane studia lekarskie tym razem w Poznaniu; dyplom uzyskał w 1949 roku.

W 1951 roku stał się ofiarą represji politycznych, które zmusiły go do opuszczenia posady na uczelni i podjęcia praktyki w Wieleniu. Trzy lata później został ordynatorem oddziału wewnętrznego Szpitala Powiatowego w Czarnkowie. Z Czarnkowem związany był do swej śmierci w 2017 roku.

W 1998 roku doktor Ożegowski otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Czarnkowa. Był nie tylko wieloletnim dyrektorem szpitala (1965-1975), radnym miejskim kilku kadencji ale także, a może przede wszystkim zaangażowanym społecznikiem, który pokochał Czarnków.

W Muzeum Ziemi Czarnkowskiej zobaczyć można wystawę jego fotografii przedstawiających Czarnków z przełomu lat 80-tych i 90-tych XX w. Na prezentowanych fotografiach zobaczyć można zarówno portrety dumnych kamienic jak i scenki rodzajowe z życia cichych zaułków, wszystkie uchwycone okiem czułego artysty.

Wystawa „Czarnków. Fotografie Przemysława Ożegowskiego” pozwala cofnąć się w czasie i spojrzeć na Czarnków sprzed lat oczyma człowieka, który znalazł tu swój dom. Obejrzeć ją można w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej od wtorku do piątku w godzinach 10.00-16.00 oraz w soboty między 11.00 a 16.00.

Łąki porastają trawami, ziołami krzewami, które można wykorzystać w różnoraki sposób.

Umiejętność zbierania roślin i komponowania z nich wianków czy bransolet miały na celu zajęcia prowadzone dla dzieci w ramach Wakacji z kultura.

Zebranie ziół i trawy z łąk, po zasuszeniu, zapachem przypominać będą letnie dni i rodzinne wypraw nad Noteć.

Życzymy udanej zabawy podczas wyprawy na łąki, niczym nieskrepowanej wyobraźni w łączeniu czy to w bukiety czy w wiankach darów przyrody.

Święto to ustanowione zostało decyzją Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych w 1954 roku, ale aby uszanować tradycje poszczególnych narodów nie wyznaczono jednej konkretnej daty jego obchodzenia. Dzięki temu Dzień Dziecka w różnych krajach obchodzony jest w różnych terminach i wiążą się z nim różne obyczaje.

Polska, podobnie jak i pozostałe kraje byłego Bloku Wschodniego Dzień Dziecka świętuje 1 czerwca od 1950 roku. Święto to narodziło się jako narzędzie propagandy; zostało wprowadzone podczas akcji zbierania podpisów pod tzw. „apelem sztokholmskim”, który był wyrazem poparcia dla polityki pokojowej i idei atomowego rozbrojenia. Władze komunistyczne chciały się zaprezentować jako te miłujące pokój i włożyły w przygotowanie akcji dużo wysiłku co zaowocowało zebraniem ponad 500 milionów podpisów w różnych krajach (głównie ZSRR). Dziś w większości szkół tego dnia obchodzony jest „dzień sportu” w czasie którego uczniowie mogą rywalizować w różnych, nie zawsze poważnych, konkurencjach. Od 1994 roku w Polsce 1 czerwca mają także miejsce obrady Sejmu Dzieci i Młodzieży, podczas których w poselskich ławach zasiadają dzieci ze wszystkich zakątków Polski by zgodnie z ideą parlamentaryzmu porozmawiać o sprawach ich dotyczących.

Dzieci niemieckie z kolei Dzień Dziecka świętują dwukrotnie. Raz 1 czerwca i drugi raz 20 września. Jest to wynik zjednoczenia Niemiec Wschodnich (NRD) i Zachodnich (RFN) w 1990 roku; Niemcy pragmatycznie uznali, że zamiast kłócić się o datę święta, lepiej jest świętować dwukrotnie. Dwa „Dni Dziecka” obchodzi się również w Japonii, choć na innej zasadzie. Piątego dnia piątego miesiąca (5 maja) obchodzone jest Tango no sekku, Święto Chłopców, jedno z najstarszych świąt w tradycji japońskiej. Tego dnia chłopcy spędzają czas z ojcami, a przed domami wywieszane są papierowe latawce w kształcie karpia. Japończycy wierzą, że ryba ta, która potrafi pływać pod najbystrzejszy nurt, symbolizuje siłę i determinację tak potrzebne w życiu. Karpie mogą też stać się smokami, istotami dobrodusznymi i pełnymi mądrości. Za „święto dziewczynek” uznawane jest natomiast Hina- matsuri, Święto Lalek obchodzone 3 marca. Tego dnia dziewczynki przygotowują wystawę tradycyjnych lalek przedstawiających cesarza i jego najbliższych dworzan. Lalki te, zwane hina-ningyo, mogą osiągać zawrotne ceny, nawet ponad miliona jenów. Zwyczajowym elementem święta jest również uroczysty posiłek i modlitwy o pomyślność dla córek.

W Turcji Dzień Dziecka powiązany jest ze Świętem Niepodległości, które przypada 23 kwietnia. Podobnie jak w Polsce tego dnia dzieci zasiadają w tureckim Parlamencie. Według tradycji połączenie tych dwóch świąt to zasługa Mustafy Kemala Ataturka, pierwszego prezydenta Republiki Turcji. Ataturk uważał, że dzieci są przyszłością narodu i to właśnie im zadedykował Święto Niepodległości, które obchodzone jest na cześć zwołania Zgromadzenia Narodowego w 1920 roku.

W Indiach Dzień Dziecka obchodzony jest 14 listopada, w urodziny Jawaharlala Nehru, pierwszego premiera Indii, który ustanowił to święto. Tego dnia w szkołach zostaje ograniczony panujący w nich zazwyczaj reżim; dzieci zamiast mundurków mogą ubrać się kolorowo, lekcje mają zabawowy charakter, a każdy uczeń otrzymuje różę.

Jak co roku 18 maja obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Muzealnika. Święto zostało ustanowione 28 maja 1977 r. w Moskwie przez Międzynarodową Radę Muzeów (ICOM - International Council of Museums ). Jest to organizacja międzypaństwowa i pozarządowa. Utworzona została w roku 1946 przy wsparciu UNESCO w celu reprezentacji interesów muzeów.Podkreśla rolę muzeów w kształtowaniu indywidualnej i zbiorowej odpowiedzialności za światowe dziedzictwo - wspólne dziedzictwo całej ludzkości.

Nieodłącznym elementem Międzynarodowego Dnia Muzeów jest Noc Muzeów organizowana zazwyczaj w weekend poprzedzający 18 maja.Jej ideąjest jednorazowe udostępnienie zwiedzającym muzeów, galerii i innych instytucji oraz organizowaniu wydarzeń towarzyszących w wybraną noc za darmo lub za symboliczną opłatą. Można wówczas zwiedzić zakamarki, piwnice czy inne miejsca nie udostępniane w ciągu roku. Pomysł Nocy Muzeów narodził się wBerlinie, gdzie pierwsza tego typu impreza miała miejsce wroku 1997. Z powodu jej dużego powodzenia bardzo szybko zaczęły powstawać podobne imprezy w innych miastach europejskich, m.in. w Paryżu pod nazwąNuit Blanche.W Polsce pierwszą Noc Muzeów zorganizowało Muzeum Narodowe w Poznaniu w 2003 r. Rok później do imprezy dołączyły Muzea w Warszawie i Krakowie.

Z powodu panującej epidemii covid - 19, miniony rok był dla instytucji muzealnych bardzo trudnym czasem. Nagle wszystko zwolniło, a wręcz stanęło w miejscu. Nie znaczy to, że nic się nie działo. Obecnie muzea starają się być postrzegane, jako miejsca atrakcyjne i przyjazne dla zwiedzających. Otwierają się na potrzeby odbiorcy, budzą zainteresowania, opowiadają ciekawe historie, wyjaśniają sprawy owiane tajemnicą i w końcu pozwalają się bawić, poznawać, odkrywać i rozumieć świat.

Muzeum Ziemi Czarkowskiej już teraz zaprasza rodziny z koszykiem piknikowym do Czarnkowskich Łazienek, do wspólnego uczestnictwa w Słowiańskiej Nocy Kupały (szczegóły wkrótce).

Z okazji Międzynarodowego Dnia Muzeów i Muzealników wszystkim pracownikom muzeów w Polsce i na świecie życzymy wielu sukcesów, realizacji zaplanowanych przedsięwzięć, satysfakcji z pracy i pomyślności w życiu osobistym.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Józef Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz odgrywał dominującą rolę polityczną, była to jednak pozycja tymczasowa. W marcu 1921 Sejm przyjął nową konstytucję, która w uprzywilejowanej pozycji stawiała Parlament. W 1922 roku Zgromadzenie Narodowe (Sejm i Senat) wybrało na urząd prezydenta Gabriela Narutowicza, niegdyś działacza socjalistycznego. Narodowa prawica rozpoczęła przeciwko niemu w prasie nagonkę, która doprowadziła do zabójstwa prezydenta 16 grudnia 1922 roku. Na początku 1923 roku powstał drugi rząd Wincentego Witosa, popierany przez koalicję tzw. Chjeno-Piasta (Chrześcijański Związek Jedności Narodowej i PSL „Piast”). Protestując przeciwko dopuszczeniu polityków „Chjeny”, których oskarżał o śmierć Narutowicza, Piłsudski zrzekł się zajmowanych stanowisk i udał się na polityczną emeryturę do swojego majątku w Sulejówku.

Lata 1923-1926 W Polsce naznaczone były przede wszystkim walką z kryzysem gospodarczym i hiperinflacją. Panowała bieda i bezrobocie. Raz po raz wybuchały strajki coraz bardziej zdesperowanych robotników, które rząd brutalnie tłumił przy użyciu siły. Dużym problemem była niestabilność polityczna- w Sejmie znajdowały się liczne i skłócone frakcje, powstawały bojówki polityczne, zwłaszcza o charakterze narodowym, szerzyła się przemoc. Na początku maja 1926 roku upadł rząd Skrzyńskiego, który nie mógł uzyskać większości w Sejmie. Misję sformowania nowego rządu otrzymał Wincenty Witos, kolejny raz popierany przez koalicję Chjeno- Piast.

Mimo „wewnętrznej emigracji”, Piłsudski nadal odgrywał ważną rolę w polskiej polityce. Witos przeczuwał, że zbliża się moment konfrontacji- 9 maja udzielił prowokacyjnego wywiadu w którym krytykował Piłsudskiego. Według Macieja Rataja, marszałka sejmu, miały się w nim znaleźć słowa będące niemalże wezwaniem do walki: „Mówią, że Piłsudski ma za sobą wojsko, jeśli tak, to niech bierze władzę siłą... Ja bym się nie wahał tego zrobić; jeśli Piłsudski nie zrobi tego, to, zdaje się, nie ma jednak tych sił za sobą” (ostatecznie nie zostały one opublikowane). Faktycznie, marszałek szykował swój ruch. Wierny mu generał Lucjan Żeligowski na 10 maja zarządził pod Rembertowem ćwiczenia wojskowe. Tak się złożyło, że biorące w nich udział oddziały oddane były Piłsudskiemu. Do innych jednostek 11 maja wyruszyli sprawdzeni oficerowie, by zapewnić marszałkowi ich poparcie.

12 maja rankiem Piłsudski samochodem udał się do Belwederu by spotkać się z prezydentem Wojciechowskim. Prezydent był jednak nieobecny; w tym czasie wracał samochodem ze Spały. Piłsudski liczył, że uda mu się wymóc dymisję Witosa w sposób pokojowy. Nie mogąc rozmówić się z prezydentem, wrócił do Rembertowa i na czele wiernych mu oddziałów ruszył w kierunku Warszawy, obsadzając mosty na Wiśle.

Na wieść o nieposłuszeństwie oddziałów zgromadzonych w Rembertowie Witos i członkowie Sztabu Generalnego przystąpili do gorączkowego przygotowywania obrony. Większość oddziałów w okolicach Warszawy opowiedziała się jednak za Piłsudskim, więc musieli oni ściągać wojska z dalszych rejonów Polski: przede wszystkim z Poznania i Lwowa. W pierwszych godzinach przewrotu oddziałom rządowym udało się jedynie zabezpieczyć częściowo most Poniatowskiego. Około godziny 17.00 na moście Poniatowskiego doszło do spotkania Piłsudskiego z prezydentem Wojciechowskim. Pomimo długoletniej znajomości nie doszli oni do porozumienia: Wojciechowski dał jasno do zrozumienia, że jako przedstawiciel legalnej władzy nie będzie rozmawiać z buntownikiem. Piłsudski nie miał już odwrotu: mógł zwyciężyć, albo trafić do więzienia za bunt.

Walki rozpoczęły się około godziny 18.00. Początkowo sukcesy odnosili piłsudczycy, ich napór został jednak powstrzymany w dniu następnym przez przybywające do Warszawy wierne rządowi oddziały. Sytuacja zdawała się być niepewna, żadna ze stron nie miała wyraźnej przewagi. Z pomocą Piłsudskiemu przyszła niepopularność Witosa, kojarzonego z masakrami strajkujących robotników i jego własna legenda z czasów działalności w PPS. 12 maja PPS, Partia Komunistyczna, Związek Zawodowy Kolejarzy opowiedziały się za Piłsudskim i ogłosiły „generalny selektywny strajk kolejarzy”- oznaczało to, że pociągi z wiernymi marszałkowi oddziałami miały swobodny przejazd, natomiast rządowe nie mogły się ruszyć.

14 maja oddziały Piłsudskiego, liczące teraz ponad 8 tysięcy ludzi ruszyły do natarcia, spychając oddziały rządowe z zajmowanych pozycji. Walki zbliżyły się niebezpiecznie do Belwederu, gdzie przebywał prezydent wraz z premierem. Zdecydowali się oni przenieść swoją siedzibę do Wilanowa. Pod osłoną szczupłej eskorty, z bronią w ręku przemknęli piechotą wśród trwających walk i przedostali się do Wilanowa. Marsz ten podkopał morale prezydenta; po przybyciu do dawnej rezydencji króla Jana III Sobieskiego podjął decyzję o złożeniu rezygnacji, pomimo że wojskowi namawiali go by udał się do Poznania i stamtąd kontynuował walkę. Wojciechowski nie chciał jednak rozpoczynać wojny domowej z której skorzystać mogły Niemcy i Związek Radziecki. Po jego ustąpieniu, obowiązki prezydenta przejął marszałek sejmu Maciej Rataj, który przyjął także dymisję Wincentego Witosa. Jednym z pierwszych postanowień Rataja było doprowadzenie do zawieszenia ognia i podjęcie rozmów z Piłsudskim. W ich efekcie powstał nowy rząd Kazimierza Bartla, w którym dominowali piłsudczycy.

Przewrót majowy stanowi wyraźną cezurę w historii międzywojennej Polski. Do 1926 roku II RP była państwem demokratycznym, jednak borykała się z rozlicznymi problemami. Jednym z nich był brak politycznej kultury, który uniemożliwiał porozumienie ponad politycznymi podziałami. W sejmie działały liczne drobne partie i grupy, które często poróżnione były z powodów personalnych. Powodowało to częste zmiany rządów i brak śmiałej wizji państwa. Rządy wprowadzone po maju 1926 roku nabrały autorytarnego charakteru. Już 2 sierpnia 1926 roku przyjęta została tzw. „nowela sierpniowa” do konstytucji, która znacznie zwiększała prerogatywy prezydenta, którym został blisko związany z Piłsudskim Ignacy Mościcki. W 1928 roku odbyły się wybory parlamentarne, w których piłsudczycy zwyciężyli, lecz nie zdobyli potrzebnej im większości. Na wniosek Piłsudskiego prezydent rozwiązał sejm i w 1930 roku odbyły się kolejne wybory, w trakcie których władze nie pozwoliły na rejestracje opozycyjnych list, a część działaczy została aresztowana i osadzona w twierdzy w Brześciu. W latach trzydziestych opozycja była prześladowana, jej czołowi działacze wsadzani do więzień lub do obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej, wprowadzono cenzurę. Wbrew nadziejom sił lewicowych, które poparły Piłsudskiego, nie wprowadził on również reform społecznych. Wkrótce po przewrocie zaczął się wiązać z konserwatystami i kręgami przemysłowymi. Już w wyborach 1928 roku PPS z której Piłsudski się wywodził była jedną z wiodących sił opozycji.

Także hasło oczyszczenia moralnego życia publicznego, któremu sanacja zawdzięczała swoją nazwę szybko stało się tylko pustym frazesem, gdyż szerzyły się nepotyzm i korupcja. Rządy Piłsudskiego i jego następców miały również korzyści. Dzięki szeroko zakrojonym projektom publicznym zwiększono uprzemysłowienie kraju, co pomogło wielu bezrobotnym. Piłsudski, który zawsze uważał się przede wszystkim za żołnierza, poprawił także sytuację w wojsku, reformując strukturę dowodzenia i ograniczając paraliżujące je dotychczas konflikty na tle osobistym. Był jednocześnie dogmatykiem, który nie potrafił odnaleźć się we współczesności i nie doceniał nowoczesnych rodzajów broni i młodych oficerów.

Spory o ocenę przewrotu majowego trwają do dziś. W jego efekcie zginęło niemal 400 osób, w tym wielu cywilów przyglądających się walkom. Upadła również demokracja, zastąpiona przez autorytaryzm Piłsudskiego. Czy takie były plany marszałka? Wydaje się, że nie. Póki mógł, unikał walki- chciał dokonać demonstracji, nie obalać ustrój, pomimo że był krytycznie nastawiony do działania polskiego parlamentu. Już po przewrocie nie przyjął oferowanego mu urzędu prezydenta, zadowalając się wojskowym stanowiskiem Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Czy istniała szansa na uniknięcie walki? W równym stopniu co Piłsudski, za rozpoczęcie walk odpowiedzialni są prezydent Wojciechowski, który nie chciał podjąć rozmów oraz oficerowie Sztabu Generalnego, wśród których Piłsudski miał wielu osobistych wrogów (Rozwadowski, Zagórski). To oddziały rządowe jako pierwsze otworzyły ogień i otrzymały rozkaz pochwycenia Piłsudskiego „nie bacząc na jego życie”. Przewrót majowy był tragicznym wydarzeniem, walką, w której po obu stronach stanęli polscy żołnierze.

175 lat temu, 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej urodził się Henryk Sienkiewicz. Niewielu jest pisarzy, którzy odcisnęliby równie głębokie piętno na swych czytelnikach, jak autor „Ogniem i mieczem”, „Potopu”, „Pana Wołodyjowskiego”, „Quo Vadis”, „Krzyżaków”, „W Pustyni i w puszczy”. Prowadził niezwykłe życie, wypełnione podróżami i przygodami. Był pierwszym Polakiem, który otrzymał literacką nagrodę Nobla. Otaczał go podziw i uwielbienie – dziś nazwalibyśmy go prawdziwą gwiazdą.

Rodzina Henryka nie należała do zamożnych. Była to jednak rodzina dumna ze swego szlacheckiego pochodzenia i potrafiąca docenić wagę wykształcenia. Matka chłopca, Stefania, sama próbowała pisarstwa: jej powieść „Jedynaczka” ukazała się nawet na łamach pisma „Bazar”. Rodzice dbali o zapewnienie dzieciom dobrej edukacji. Młody Henryk już w 1858 roku znalazł się w Warszawie, by rozpocząć naukę w jednym z tamtejszych gimnazjów. Nie był jednak wybitnym uczniem- z przedmiotów humanistycznych oceny miał dobre, lecz ze ścisłych co najwyżej średnie. W 1866 roku podjął studia w Szkole Głównej – co ciekawe razem ze swoimi dwoma najpoważniejszymi przyszłymi rywalami Bolesławem Prusem i Aleksandrem Świętochowskim. Ten drugi wspominał go później jako osobę niepozorną, wyciszonego młodzieńca, który nie zdradzał znamion wybitnego talentu, ale posiadał fantastyczną wiedzę historyczną.

Po ukończeniu studiów Sienkiewicz zaczął pracować jako dziennikarz. Jego teksty, podpisane „Litwos”, ukazywały się w „Przeglądzie Tygodniowym”, „Gazecie Polskiej”, „Niwie” i innych. Śmietanka towarzyska Warszawy potrafiła docenić jego talent, dzięki czemu zaczął bywać na salonach. Był częstym gościem u Heleny Modrzejewskiej, słynnej aktorki. Wraz z nią i jej znajomymi udał się w 1876 roku do Ameryki, gdzie aktorka postanowiła zostać farmerem. Plan ten spalił rzecz jasna na panewce, ale miał pozytywny skutek: Modrzejewska stała się aktorską sensacją za oceanem, a relacje z podróży Sienkiewicza publikowane jako „Listy z Ameryki” w warszawskich gazetach przyniosły mu sławę. Sienkiewicz wrócił do Warszawy w 1878 roku i skupił się na pisarstwie. Publikował wówczas głównie krótkie nowele, w których poruszał kwestie społecznie wrażliwe: opowiadał o biedzie, wyzysku, tęsknocie za utraconą ojczyzną. Zainteresował się w tym czasie także prozą historyczną. Efektem tego zainteresowania stało się jego magnum opus czyli Trylogia.

Pierwsza część Trylogii, „Ogniem i Mieczem” ukazywała się w odcinkach w „Słowie” w latach 1883-1884 i wywołała narodową sensację. Polacy rozczytywali się w przygodach Skrzetuskiego, pana Michała, Zagłoby i Podbipięty. Gdy w prasie ukazał się odcinek powieści w którym pan Podbipięta zginął, w kościołach masowo zamawiano msze za jego pamięć a mieszkańcy Zbaraża nie zgodzili się na przebudowę placu kościelnego, twierdząc, że znajdują się tam szczątki pana Longinusa. Nikomu nie przeszkadzało, że była to postać całkowicie zmyślona, czego Sienkiewicz nie ukrywał. Pomimo pozytywnego odbioru, „Ogniem i Mieczem” spotkało się również z krytyką, przede wszystkim ze względu na swobodę, z jaką Sienkiewicz podszedł do historii. Tego zarzutu uniknął publikując „Potop” w latach 1884-1886. W trakcie pracy nad tą powieścią Sienkiewicza dotknęła osobista tragedia- w 1885 roku zmarła jego żona Maria z Szetkiewiczów. Zwieńczeniem „Trylogii” jest „Pan Wołodyjowski” publikowany w latach 1887-1888. Według anegdoty, pewnego dnia Sienkiewicz po pracy wyszedł z gabinetu blady i wyraźnie roztrzęsiony, zapytany czy czuje się źle, odparł, że właśnie zabił Wołodyjowskiego.

Ukazanie się „Trylogii” wyniosło Sienkiewicza na szczyty sławy. Był powszechnie uwielbiany. Od anonimowego darczyńcy z okazji książkowego wydania „Pana Wołodyjowskiego” otrzymał prawdziwy majątek, 15 tysięcy rubli które przeznaczył na fundację wspierającą artystów imienia zmarłej żony, a na 25 lecie działalności twórczej otrzymał od wdzięcznego narodu dworek w Oblęgorku. Sukcesy „Trylogii” nie spowodowały u Sienkiewicza chęci spoczęcia na laurach. Pisał nadal i z sukcesami. W latach 1895-96 opublikował swoją najlepiej znaną na świecie powieść „Quo vadis” a w latach 1897-1900 monumentalne dzieło „Krzyżacy”. Dużą popularnością cieszyła się również jego powieść przygodowa dla młodzieży „W Pustyni i w Puszczy” (1911).

Całą twórczość Sienkiewicza przenikał głęboki patriotyzm- często mówi się, że pisał „ku pokrzepieniu serc”. Bolało go, że nie dane mu było zostać żołnierzem. W 1863 roku chciał przystąpić do powstania styczniowego, lecz dowódca oddziału widząc jego drobną posturę i młodzieńczą twarz nie zgodził się, mówiąc, że „dzieci nie potrzebują”. Do końca życia odczuwał pewne kompleksy na tle swojego słabego zdrowia i tężyzny fizycznej- z tego powodu drobnego pana Michała uczynił najlepszym szermierzem Rzeczpospolitej. Swoim piórem jednak służył ojczyźnie, czemu dał piękny wyraz w roku 1905, kiedy otrzymał nagrodę Nobla za całokształt twórczości. Przemówienie, które wówczas wygłosił, poświęcił niemal w całości Polsce, powiedział m.in.”(...)zaszczyt ten, cenny dla wszystkich, o ileż jeszcze cenniejszym być musi dla syna Polski!(… )Głoszono ją umarłą, a oto jeden z tysiącznych dowodów, że ona żyje!… Głoszono ją niezdolną do myślenia i pracy, a oto dowód, że działa!… Głoszono ją podbitą, a oto nowy dowód, że umie zwyciężać!”

Po wybuchu I wojny światowej przeniósł się do neutralnej Szwajcarii, gdzie wraz z Ignacym Janem Paderewskim był jednym z założycieli Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Zmarł 15 listopada 1916 roku, nie doczekawszy odzyskania niepodległości.

Pomimo że Henryk Sienkiewicz zmarł ponad sto lat temu, jego dzieła nadal poruszają wyobraźnię i inspirują. Pełne akcji, przygód i wyrazistych postaci powieści są doskonałym materiałem do ekranizacji, trudno się zatem dziwić, że pierwszy film na podstawie „Quo Vadis” został nakręcony już w 1912 roku. W pamięci Polaków z pewnością zapadły szczególnie.

W związku z decyzją Rządu o luzowaniu obostrzeń związanych z pandemią, informujemy, że Muzeum Ziemi Czarnkowskiej od 4 maja br. będzie otwarte dla zwiedzających.

Zapraszamy na wystawy:

- główną – z historii miasta Czarnkowa

- czasową: „Nie żył dla siebie.” Stanisław Staszic, czyli o tym, co może zrobić jeden człowiek. Wystawa ze zbiorów Muzeum Stanisława Staszica w Pile.

Zwiedzanie ekspozycji odbudowywać się będzie w reżimie sanitarnym

Zasady zwiedzania Muzeum Ziemi Czarnkowskiej:

Muzeum Ziemi Czarnkowskiej od 4 maja br. zostaje otwarte dla Zwiedzających.

Zwiedzanie obiektu możliwe będzie od wtorku do piątku w godzinach od 10.00-16.00

przy zachowaniu obecnie obowiązujących zasad reżimu sanitarnego.

1. Dopuszcza się zwiedzanie indywidualnie lub rodzinnie

2. Na ekspozycji głównej i czasowej równocześnie nie może przebywać więcej niż 1 osoba na 15 m2 ( do 5 osób na sali ekspozycyjnej)

3. Zwiedzający zobowiązani są do wstępu do Muzeum w maseczkach ochronnych

4. Zwiedzający są zobowiązani do utrzymania dystansu co najmniej 1,5 metra między osobami.

5. Zwiedzającym przy wejściu do Muzeum udostępnione zostają środki do dezynfekcji rąk.

6. Do odwołania zawieszona zostaje możliwość grupowego zwiedzania Muzeum.

Obsługa interesantów, przy zachowaniu obowiązujących wytycznych i obostrzeń, będzie realizowana od poniedziałku do piątku w godzinach od 8.00 do 16.00.

Sprawy nie wymagające bezpośredniego kontaktu prosimy załatwiać telefonicznie:

tel. 672555981 lub mailowo: muzeum@czarnkow.pl

Ewentualne niezbędne wizyty osobiste prosimy wcześniej uzgodnić z pracownikami muzeum.

Serdecznie zapraszamy

Choć nie wiemy jeszcze, czy tegoroczna majówka rozpieści nas aurą, jedną mamy pewność, że warto udać się na Plac Wolności, gdzie zobaczyć można nową wystawę plenerową Muzeum Ziemi Czarnkowskiej p.t. „Czarnków”.

Autorami tekstów do wystawy sąRomualda Bartkowiak - archeolog oraz Karolina Rążewska – Golik, kustosz Muzeum Ziemi Czarnkowskiej. Obie Panie zachęcają do spojrzenia na czarnkowskie kamienice, obok których przechodzimy codziennie, ale tak naprawdę nie zdajemy sobie sprawy jakie tajemnice kryją. Fotograf Sławomir Czarnecki zdołał swoim obiektywem wydobyć z nich tajemniczość i unikatowe piękno.

Piękno miasta przedstawione jest planszach. Z jednej strony przedstawiono charakterystyczne dla Czarnkowa budynki mieszkalne wraz z ich krótkim opisem architektonicznym oraz zarysem historycznym. Na kolejnych stronach prezentowane są niezwykłe detale architektoniczne, które odnaleźć można spacerując wśród uliczek. Bo czy wiecie Państwo gdzie w Czarnkowie jest rzygacz? Albo palmeta? Wystawa przyjazna jest dla turystów nie tylko polskojęzycznych - opisy są w trzech językach – polskim, angielskim i niemieckim.

Wystawa „Czarnków” oparta jest na wydanym na początku roku 2021 przewodniku turystycznym „Szlaki turystyczno- historyczne” (który jest do nabycia w Muzeum, Bibliotece na Placu Wolności oraz w Domu Kultury) zawiera jednak niepublikowane wcześniej zdjęcia.

Osobom, które w Czarnkowie są po raz pierwszy, pozwoli ona poznać piękno miasta, a dla mieszkańców stanie się okazją, by spojrzeli na wszystko co nas otacza, na wszystkie detale, którego piękna nie doceniamy a przemijają niezauważanie.

Zapraszamy do wspólnego spaceru!

Oczywiście z zachowaniem odstępu ;)

Przed II wojną światową Polska była domem dla ponad 3 milionów Polaków żydowskiego pochodzenia, rozproszonych na terenie całego kraju. Niemal jedna trzecia mieszkańców Warszawy była pochodzenia żydowskiego. Po zajęciu ziem polskich przez wojska niemieckie, mniejszość żydowska stała się celem polityki eksterminacji. W chorych rojeniach hitlerowskich Żyd był untermensch, pasożytem, który niszczył zdrową tkankę rasy aryjskiej i którego należało zniszczyć. Już na przełomie 1939 i 1940 roku w wielu okupowanych miastach na terenie Generalnego Gubernatorstwa zaczęły powstawać getta, czyli zamknięte dzielnice dla Żydów, do których zwożono ludzi z całej Polski. Los taki przypadł w udziale także żydowskim mieszkańcom Czarnkowa , którzy zostali wywiezieni do getta łódzkiego.

Największe getto powstało w Warszawie – w szczytowym momencie na powierzchni zaledwie 3 kilometrów kwadratowych stłoczono 450 tysięcy ludzi. W getcie panował głód, szalały zarazy, mieszkańcy narażeni byli ciągle na przemoc. W połowie 1942 roku Niemcy rozpoczęli akcję Reinhardt, czyli likwidację getta – większość mieszkańców została zaprowadzona na Umschlagplatz i wywieziona pociągami do obozów zagłady. W getcie pozostało około 40 tysięcy ludzi, których naziści uznali za chwilowo przydatnych. Wśród nich było wielu młodych, zmuszanych do pracy w warszawskich fabrykach.

Mając świadomość zbliżającej się ostatecznej likwidacji getta, która oznaczać mogła już tylko śmierć, żydowscy bojownicy w pierwszych miesiącach 1943 roku porozumieli się i stworzyli ponadpolityczną Żydowską Organizację Bojową, na czele której stanął Mordechaj Anielewicz. ŻOB liczyła zaledwie kilkuset bojowników, choć gdy powstanie wybuchło, do walki włączyli się kolejni ochotnicy. Gdy 19 kwietnia kolumny ss-manów, żołnierzy i policjantów wkroczyły do getta, powstańcy czekali na nich gotowi. Niemców zasypał grad kul, granatów i butelek z benzyną. Ponieśli ciężkie straty- w tym kilka pojazdów pancernych, które spłonęły.

Początkowo obrona getta skupiała się w kilku umocnionych punktach. Aby przełamać opór powstańców, Niemcy musieli zaangażować blisko dwa tysiące żołnierzy, wspieranych przez artylerię i czołgi. Gdy taktyka obrony umocnionych pozycji zawiodła wobec przytłaczającej przewagi wroga, powstańcy zaczęli kryć się pośród ruin, korzystając z sieci bunkrów i kryjówek przygotowanych przez mieszkańców. Niewielkie oddziały powstańców wciąż atakowały izolowane grupy Niemców, nie dając im spokoju. Powstańcy podczas walki wykazywali się odwagą i dobrym wyszkoleniem, zadając Niemcom niespodziewanie wysokie straty. Według polskiej prasy z tego okresu Niemcy stracili 86 zabitych i ponad 400 rannych, do tego kilka pojazdów.

Nie mogąc przełamać oporu powstańców, Niemcy podjęli decyzję o zniszczeniu dzielnicy. W tym celu do walki posłane zostały specjalne oddziały wyposażone w miotacze ognia. Żywioł pochłonął całe kwartały miasta. Cały czas poszukiwali też ukrywających się wśród gruzów cywilów, wywożąc ich do obozów lub mordując na miejscu. Wraz z upływem czasu walka stawała się coraz bardziej rozpaczliwa i beznadziejna. Do ostatka broniono każdej kryjówki i bunkra. Walki trwały do 16 maja 1943 roku – tego dnia Jurgen Stroop zapisał w raporcie: „Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie przestała istnieć”. Symbolicznym końcem powstania było wysadzenie Wielkiej Synagogi, mieszczącej się na ul. Tłomackie.

Większość mieszkańców Warszawy z obojętnością przyglądała się walce w getcie. Nieliczni Polacy starali się przyjść powstańcom z pomocą. Akcje te miały jednak zbyt mały zakres i było ich za mało by wpłynąć na los powstańców. ŻOB jeszcze przed wybuchem powstania nawiązała kontakt z AK, które dostarczyło broń i zaopatrzenie. Żołnierze AK przeprowadzili także kilka akcji, które miały na celu wysadzenie muru getta - niestety zakończyły się one niepowodzeniem. Atakowano też siły niemieckie poza gettem. Jedną z takich akcji mających pomóc powstańcom dowodził Franciszek Bartoszek ps. „Jacek”, który dzieciństwo spędził w Czarnkowie. 20 kwietnia dowodzony przez niego specjalny oddział Gwardii Ludowej zaatakował i zabił obsługę niemieckiego działa ostrzeliwującego pozycje powstańców

W czasie, gdy w getcie trwały jeszcze walki, wielu Żydów podejmowało próby ucieczki, przedostania się na aryjską stronę. Pomagali im w tym warszawscy kanalarze, którzy przeprowadzali wycieńczonych i przerażonych uciekinierów przez podziemny labirynt kanałów. Niektórym- jak Markowi Edelmanowi, ostatniemu dowódcy powstania- się to udało. Niestety, większość z tych, którzy wydostali się z getta zostało ujętych i wysłanych do obozów zagłady. Nielicznym udało się przeżyć powstanie w getcie. Żydowska część miasta została całkowicie zburzona. W morzu gruzów jednak nadal ukrywali się nieliczni ocalali, na których wciąż polowali Niemcy. Niektórzy z nich w ukryciu przetrwali aż do wkroczenia armii czerwonej oraz Ludowego Wojska Polskiego 17 stycznia 1945 roku.

Powstanie w Getcie Warszawskim było pierwszym powstaniem w okupowanej przez nazistów Europie. W polskiej prasie podziemnej szeroko opisywano wydarzenia w getcie. W większości tytułów wychwalano bohaterską postawę powstańców oraz zwracano uwagę na wysiłek, jaki Niemcy musieli włożyć w tłumienie powstania.

W ostatnich latach coraz częściej mówi się o Powstaniu w Getcie Warszawskim. Przez wiele lat pamięć o nim była niejako przyćmiona przez wspomnienie o Powstaniu Warszawskim, które wybuchło rok później. Dziś jednak coraz częściej każdego 19 kwietnia dostrzec można żółte żonkile- symbol Powstania w Getcie Warszawskim, szacunku oraz pamięci. Kwiaty te składał co roku pod Pomnikiem Getta Warszawskiego Marek Edelman. Dziś tę tradycję podtrzymuje Muzeum Żydów Polskich „Polin”.

Pracownicy Muzeum

W środę, 22.01.2020 r. w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej odbyło się spotkanie Towarzystwa Miłośników Historii Czarnkowa. Tradycyjnie, na styczniowym spotkaniu gościem i prelegentem był burmistrz Czarnkowa, pan Andrzej Tadla. Mówił on o inwestycjach zrealizowanych na terenie miasta w roku 2019 oraz planach na najbliższą przyszłość. Po zakończeniu prezentacji nastąpiła dyskusja, w której aktywnie brali członkowie Towarzystwa, kierując do burmistrza liczne pytania dotyczące rozwoju Czarnkowa.

W poniedziałek, 27.01.2020 r. odbyły się w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej zajęcia, w trakcie których uczestnicy poznawali tajniki rysowania węglem pod kierunkiem artystki plastyczki Dominiki Florek. Cieszyły się one bardzo dużym zainteresowaniem. Kto nie mógł się zjawić, niech się nie smuci, gdyż w przyszły poniedziałek, 3.02.2020, o godz. 11.00, odbędą się one ponownie. Radzimy się jednak pospieszyć, gdyż ilość miejsc ograniczona! Zapisy w Muzeum pod numerem tel. 67 255 59 81.

W czwartek, 05.09.2019 r. w Muzeum Ziemi Czarnkowskiej odbyło się otwarcie wystawy prac malarskich pana Andrzeja Kołodziejczyka p.t. "Majówka". W miłym, kameralnym gronie czarnkowscy miłośnicy sztuki mieli okazję zobaczyć niezwykłe obrazy i posłuchać autora, który opowiedział jak wygląda jego praca.

Również rekonstruktorzy z grupy "Jaźwiec" wzięli udział w Dniu Spieczonego Bliźniaka! Na przygotowanym przez nich stanowisku można było spróbować swoich sił w strzelaniu z łuku, przymierzyć wikiński hełm, poznać sekrety obróbki drewna i tkactwa a także zagrać w gry planszowe lub w kubba.