Wulkan i ojciec roweru

10 kwietnia 1815 roku wybuchł wulkan Tambora na wyspie Sumbawa w Indonezji. Była to największa erupcja wulkaniczna w historii. Setki tysięcy ton materiałów wulkanicznych z wielką siłą zostało wyrzuconych na wysokość nawet 46 kilometrów. Popiół z eksplozji dotarł nawet do oddalonej o 1300 kilometrów Jawy. Eksplozja ta była tak potężna, że jej skutki odczuwalne były na całej kuli ziemskiej. Przyczyniła się ona także do wynalezienia roweru.

Erupcja wulkanu Tambora pogorszyła i tak złą sytuację w Europie, którą pustoszyły wojny napoleońskie i klęski nieurodzaju. Ceny jedzenia gwałtownie rosły, sprawiając, że wiele osób ledwie dawało radę się utrzymać. Wyrzucone do atmosfery w trakcie erupcji setki tysięcy ton popiołów doprowadziły do gwałtownego ochłodzenia na całej kuli ziemskiej. Było ono tak silne, że rok 1816 nazwano „rokiem bez lata”. Anomalie pogodowe były szczególnie dotkliwe w północnej Europie i we wschodnich stanach USA. W sierpniu 1816 roku w Nowym Jorku spadł śnieg, a w stanie Connecticut temperatura spadła wyraźnie poniżej zera. Bardzo słabe zbiory tego roku przełożyły się na kolejne podwyżki cen żywności. Szczególnie ceny owsa poszybowały w górę- w ciągu roku wzrosły one ośmiokrotnie. Owies jest natomiast podstawą diety koni. Wzrost kosztu ich utrzymania sprawił, że wielu osób nie było w stanie ich utrzymać. Odbiło się niekorzystnie na transporcie, który w dużej mierze polegał na sile tych zwierząt. W tej sytuacji niemiecki wynalazca i konstruktor, Karl Drais, wpadł na pomysł, który jak miał nadzieję, zrewolucjonizuje transport osobisty i jego finanse.

Karl Drais urodził się jako Karl Friedrich Christian Ludwig Freiherr Drais von Sauerbronn. Pochodził z arystokratycznej rodziny, choć nieszczególnie zamożnej. Jego ojciec, baron Karl Wilhelm von Drais von Sauerbronn, był urzędnikiem i sędzią na dworze wielkoksiążęcym Badenii- Wirtembergii. Dzięki wstawiennictwu ojca młody Karl (urodzony w 1785 roku) miał widoki na dobrą karierę. Ukończył szkołę leśną w Karlsruhe a następnie studiował rolnictwo, budownictwo i fizykę na uniwersytecie w Heidelbergu. Ukończywszy edukację objął w 1810 roku wygodną posadę zarządcy lasów w Gengenbach. Niestety, nie cieszył się nią długo. W 1811 roku zmarł wielki książę Karol Fryderyk i pozbawiony protekcji Karl został urlopowany. Choć zachował prawo do skromnej pensji, jego sytuacja stała się znacznie mniej pewna. Miał jednak teraz więcej czasu by poświęcić się swej prawdziwej pasji- wynalazkom.

Już w 1812 roku przedstawił pierwszy z nich- maszynę służącą do zapisywania na papierze nut granych na pianinie, którą nazwał „szybko piszącym pianinem”. Pracował również nad rodzajem kuchenki umożliwiającej zaoszczędzenie opału- jej głównym elementem była komora wypełniona słomą, do której wkładało się gorący garnek. Zgromadzone w nim ciepło umożliwiało powolne gotowanie jedzenia.

W 1817 roku Karl Drais zaprezentował wynalazek, dzięki któremu jego nazwisko na zawsze przeszło do historii- „laufmaschine” czyli „maszynę biegową”. Była to drewniana konstrukcja z siodełkiem i dwoma kołami, z których przednie było skrętne. Maszyna napędzana była poprzez odpychanie się nogami od podłoża. Był to zatem pierwszy „rower” biegowy. 205 lat temu, 12 czerwca 1817 roku Karl Drais wyruszył w swoją pierwszą przejażdżkę z rodzinnego Mannheim do zajazdu Schwetzinger Relaishaus oddalonego o nieco ponad 7 kilometrów. Podróż w tę i z powrotem zajęła mu około godziny. Był to znakomity czas, porównywalny z czasem osiąganym przez pocztowych kurierów.

Początkowo wynalazek Draisego wzbudził pewne zainteresowanie, choć jako urzędnik książęcy nie mógł on prowadzić własnego przedsiębiorstwa i swojego wynalazku reklamować. Otrzymał jedynie przywilej książęcy, który zapewniał mu 5 marek od każdej sprzedanej „maszyny biegowej” na terenie Badenii- Wirtembergii. Wkrótce sława nowego wynalazku wykroczyła poza granice małego księstwa. Był on szeroko opisywany w prasie europejskiej. Szybko też pojawiła się nowa, lepiej brzmiąca nazwa: welocyped. Popularną nazwą była także draisine, po polsku drezyna, która upowszechniła się zwłaszcza w Niemczech i we Francji. W Anglii wynalazek Draisego uznano raczej za ciekawostkę i nazwanohobby-horse (konik zabawka) lub dandy-horse (konik dla dandysa). „Maszyna biegowa” nie wywołała rewolucji jak miał nadzieję Draise. Szybko na jaw wyszły jej liczne niedostatki. Wymagała ona bardzo dobrych dróg, które należały w tamtych czasach do rzadkości. Na zwykłych gościńcach porytych koleinami wozów po prostu nie dało się ujechać. Wielu użytkowników welocypedów wybierało zatem chodniki, powodując duże zagrożenie dla pieszych. Był to problem na tyle duży, że szybko pojawiły się zakazy jazdy na drezynach: w Mediolanie w 1818 roku, Londynie i Nowym Jorku w 1819 roku, a nawet w odległej Kalkucie w 1820 roku.

Welocyped, prekursor dzisiejszych rowerów stał się zaledwie ciekawostką, rozrywką dla bogatych paniczyków. Osobom, które chciałyby zobaczyć, jak wyglądała jazda na „maszynie biegowej” polecamy film Bustera Keatona „Rozkosze Gościnności” z 1923 roku (dostępny w serwisie YouTube). Dopiero w 1861 roku francuski kowal i wynalazca Pierre Michaux zbudował ulepszoną „maszynę biegową” napędzaną przy pomocy pedałów zamocowanych do przedniego koła, tworząc pierwszy prawdziwy rower. Jak niedoskonała była to konstrukcja świadczy jej nieoficjalna, lecz popularna nazwa- „łamacz kości”. Karl Drais nie zobaczył udoskonalonej wersji swojego wynalazku i wielkiego rowerowego szału, który ogarnął świat pod koniec XIX wieku. Nie porzucił jednak swojej pasji i nadal konstruował niezwykłe maszyny.

W 1821 roku Karl Drais przedstawił światu swój kolejny wynalazek, maszynę do stenografii, czyli szybkiego pisania. Przypominała ona późniejsze maszyny do pisania, lecz posiadała jedynie osiemnaście znaków. Wkrótce jednak znalazł się w kłopotach, które zmusiły go do opuszczenia kraju- w latach 1822- 1827 mieszkał w Brazylii.

Po powrocie do kraju Karl Drais zamieszkał w Mannheim, gdzie wiódł skromne życie. Pozbawiony protekcji ojca (zmarł w 1830 roku) miał problemy ze znalezieniem odpowiedniej posady. W 1838 roku postanowił opuścić miasto i przeniósł się do wioski Waldkatzenbach, gdzie kontynuował swoje eksperymenty z przekładniami. Jego prace zaowocowały dwoma wynalazkami. Pierwszym była zaprezentowana gdzieś w latach 40-tych XIX wieku maszynka do mielenia mięsa z korbą napędzającą ślimacznicę. Zapewne wiele osób czytających ten tekst ma taką w domu- choć zapewne napędzaną silnikiem elektrycznym. Drugim wynalazkiem Karla Draisego z tego okresu był wózek poruszający się po torach kolejowych, napędzany siłą ludzkich mięśni. Taka maszyna do dziś nazywana jest po polsku drezyną. Ostatnio, 4 czerwca br. mieszkańcy Czarnkowa mieli okazję spróbować jazdy drezyną podczas wizyty pociągu „Drezyniarz” z Poznania.

Karl Drais pozostawił bogatą spuściznę wynalazków, lecz po śmierci jego nazwisko zostało skazane na zapomnienie. Dopiero w czterdzieści lat później, gdy rower stał się popularnym środkiem lokomocji, Karl Drais doczekał się należnego mu uznania. Rower stał się fenomenem, który zawojował świat. W XX wieku stał się jednym z najbardziej popularnych środków poruszania się i rekreacji. Także w Czarnkowie cykliści byli i są obecni. Już na początku ubiegłego wieku Czarnkowianie chętnie oddawali się rowerowej turystyce. Dziś tradycję tę kontynuuje Sekcja Rowerowa działająca przy Miejskim Centrum Kultury.

Karl Drais zapoczątkował rewolucję, która trwa do dziś. Marzył o stworzeniu taniego i szybkiego środka lokomocji. Choć jego wynalazki nie były doskonałe, wskazały kierunek, którym podążyły kolejne pokolenia konstruktorów. Dziś rower znaleźć można chyba w każdym domu. W pewnym sensie marzenie Karla Dreisa się spełniło, a jego samego można nazwać „ojcem roweru”.