STAN WOJENNY

40 lat temu, 13 grudnia 1981 roku na terenie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej wbrew obowiązującemu prawu wprowadzony został stan wojenny. W zgodnej opinii historyków był to w swej istocie wojskowy przewrót stanu, w wyniku którego władzę w kraju z rąk konstytucyjnych organów przejęło de facto wojsko, na czele którego stał generał Wojciech Jaruzelski. Wydarzenie to wywołało szok- tysiące działaczy opozycyjnych zostało aresztowanych, nadzieje na demokratyzację ustroju zostały zniweczone.

Początek lat 70-tych XX wieku zapisał się jako okres prosperity i przyspieszonego rozwoju. Niestety, błędne założenia gospodarcze i nagłe pogorszenie międzynarodowej sytuacji ekonomicznej sprawiły, że w drugiej połowie dekady Polska znalazła się w pułapce zadłużenia. Sprawiło to, że obywateli coraz mocniej dotykał kryzys ekonomiczny, przede wszystkim chroniczne niedobory podstawowych produktów. Latem 1980 roku pogarszająca się sytuacja doprowadziła do wybuchu serii protestów wobec drożyzny, z których najpotężniejszy i najbardziej znaczący okazał się strajk w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku. W wyniku ustępstw do których zmuszone zostały władze zarejestrowany został Niezależny Związek Zawodowy „Solidarność”, który stał się reprezentacją opozycji dążącej do demokratyzacji Polski.

Pojawienie się w Polsce potężnej organizacji opozycyjnej jaką była „Solidarność”, liczącej w szczytowym momencie ponad 10 mln. członków wywołało niepokój wśród decydentów Układu Warszawskiego. Kierownictwo PZPR już w sierpniu 1980 roku rozważało możliwość wprowadzenia stanu wojennego, nie zdecydowało się jednak na to w obawie przed strajkiem generalnym. Ustępstwa zostały potraktowane jako zabieg taktyczny, mający uspokoić społeczeństwo. Wśród władz nie było jednomyślności co do przyjęcia kierunku działań: I sekretarz KC PZPR Stanisław Kania zaproponował rozbicie „Solidarności” przy wykorzystaniu SB, natomiast Wojciech Jaruzelski optował za użyciem wojska. Uznano, że działania będą prowadzone dwutorowo. Pod koniec sierpnia 1981 roku władze polskie zamówiły w ZSRR druk plakatów obwieszczających wprowadzenie stanu wojennego a we wrześniu odbyło się posiedzenie Komitetu Obrony Kraju, na którym uznano, że wojsko ukończyło wszystkie niezbędne przygotowania. Postanowiono poczekać na odpowiedni moment do przeprowadzenia akcji, zachowując przy tym bezwzględną tajemnicę.

Decyzja o wprowadzeniu stanu wojennego została podjęta przez Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej 5 grudnia 1981 roku. Na spotkaniu 8 grudnia poinformowany został o tym marszałek Wiktor Kulikow, głównodowodzący wojsk Układu Warszawskiego.

12 grudnia o północy odbyło się w Belwederze posiedzenie Rady Państwa, na którym podjęta została uchwała o wprowadzeniu stanu wojennego na terenie całego kraju. Wszystkie podjęte wówczas uchwały były antydatowane.

Opozycja nie spodziewała się tak ostrego wystąpienia władz. Cały poprzedni rok upłynął w wielkim napięciu. Wiosną 1981 roku, po pobiciu kilku związkowców w Bydgoszczy, wydawało się, że władze zaatakują. Takich sytuacji ostrzegawczych było więcej, więc działacze „Solidarności” przyzwyczaili się je ignorować. 12 grudnia w Gdańsku odbywało posiedzenie Komisji Krajowej „Solidarności” gdzie zgromadzeni byli najważniejsi działacze. Około północy oddziały Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej (ZOMO) przystąpiły do aresztowań opozycyjnych działaczy zgodnie z przygotowanymi wcześniej listami. W ciągu kilku dni do 49 ośrodków odosobnienia trafiło blisko 5 tysięcy ludzi. Jedynie nielicznym liderom „Solidarności” udało się uniknąć obławy m.in. Z. Bujakowi, W. Frasyniukowi, B. Lisowi. Inaczej władze postąpiły z przewodniczącym związku, Lechem Wałęsą. Zjawili się u niego przedstawiciele władz i zaproponowali rozmowy. Wałęsa nie zgodził się jednak na współpracę i został internowany w Arłamowie.

Operacja zatrzymania działaczy opozycji nosiła kryptonim „Jodła”. Jednocześnie z nią rozpoczęła się operacja „Azalia”. Służba Bezpieczeństwa przy wsparciu wojska zajęła budynki rozgłośni teleizyjnych, radiowych i najważniejsze punkty łączności. Wyłączone zostały telefony.

W następnych tygodniach przeprowadzona została akcja weryfikująca lojalność pracowników mediów, w wyniku której pracę straciło ponad 800 osób.

Wprowadzenie stanu wojennego było wielką i skomplikowaną operacją, w dodatku do ostatniej chwili utrzymywaną w tajemnicy. Wzięło w niej udział 70 tys. żołnierzy, 30 tys. milicjantów, 1750 czołgów, 1900 innych wozów bojowych i ponad 9 tysięcy samochodów.

Ogół społeczeństwa dowiedział się o wprowadzeniu stanu wojennego i powołaniu nowego ciała przejmującego de facto władzę w Polsce, Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON) rankiem 13 grudnia 1981. Do legendy tych czasów przeszło wystąpienie generała Jaruzelskiego nadane w telewizji w miejsce popularnego programu dla dzieci, „Teleranka”. Wyłączone zostały telefony i telewizja. Zakazane były strajki, manifestacje i wszelkie akcje protestacyjne. Wprowadzona została godzina milicyjna od 19.00 do 6.00 (później 22.00-6.00). Nad wszelką komunikacją została rozciągnięta cenzura, której symbolem stały się słyszane podczas rozmów telefonicznych słowa „rozmowa kontrolowana”.

Stan Wojenny spotkał się z wrogim przyjęciem przez ogół społeczeństwa. Pomimo panującej atmosfery grozy i zastraszenia wiele zakładów powzięło akcje strajkowe. Strajki wybuchły w Gdańsku, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu. Ogarnęły one także liczne kopalnie Śląska. Wobec protestujących użyto gróźb i siły. Wiele strajków zostało spacyfikowanych, nieraz z użyciem broni. Najsłynniejsza stała się pacyfikacja kopalnii „Wujek” 16 grudnia, kiedy to od ognia broni maszynowej ZOMO zginęło dziewięciu góników. Organizowano również manifestację przeciwko władzom, jedna z nich, w Gdańsku, zakończyła się tragicznie gdy wojsko otworzyło ogień do manifestujących. Najdłużej trwał protest górników kopalni „Piast”, którzy protestowali pod ziemią do 28 grudnia. Cały czas trwały aresztowania, tysiące osób straciło pracę.

Wiele osób nie pogodziło się jednak z nową rzeczywistością. Działacze „Solidarności” którym udało się uniknąć internowania budowali nowe, podziemne struktury. Wkrótce po wprowadzeniu stanu wojennego zaczęła ukazywać się podziemna prasa. Wiele osób, które wcześniej nie były zaangażowane w działalność opozycyjną teraz się zaangażowały organizując na przykład kolportaż tzw. „bibuły”, czyli opozycyjnych ulotek i materiałów. Sprzeciw wobec stanu wojennego przybrał charakter biernego oporu. Jego symbolem stał się wpięty w ubranie opornik. Wiele osób podjęło strajk włoski, wykonując swoją pracę powoli i z najwyższą precyzją. Symbolem takich działań stały się ślimak i żółw- zwierzęta znane ze swojej powolności. Pojawiły się liczne napisy na budynkach i murach w swej treści antyrządowe (np. „Orła wrona nie pokona”). Władze zwalczały je z zaciekłością, zamalowując je i umieszczając w to miejsce hasła antyopozycyjne. Wiele osób kultury podjęło bojkot telewizji, w której niepodzielnie rządziła cenzura i propaganda wprowadzone przez rzecznika rządu Jerzego Urbana.

Stan wojenny został zawieszony 31 grudnia 1982 roku. Pomimo oporu społeczeństwa wielomilionowa „Solidarność” została złamana. Ruch przetrwał w podziemiu, nie miał już jednak takiej siły, jaką miał w latach 1980-1981. Pokazała to mała skala manifestacji zorganizowanych przez Związek w rocznicę Porozumień Sierpniowych 31 sierpnia 1982 roku oraz protestów 10 listopada 1982. Ostatecznie Stan Wojenny zniesiony został on 22 lipca 1983 roku.

Jacek Kuroń, jeden z liderów NSZZ „Solidarność” tak wspominał noc wprowadzenia Stanu Wojennego: "Usłyszałem zgrzyt klucza. Przyszli. Jechaliśmy później suką przez nocne miasto. Na ulicach stały czołgi i wozy pancerne. Nawet mnie nie skuli. Mój wierny stróż major Leśniak zapytał: - No i co, panie Kuroń, warto było? - Pamięta pan, majorze, jak trzy lata temu przyjechaliście wziąć mnie stąd, spod Gdańska? - odpowiedziałem pytaniem na pytanie. - Przyjechaliście wtedy w cztery fiaty. A dzisiaj, widzi pan sam, ile czołgów i wojska musieliście wyprowadzić na ulice, żeby mnie wziąć” (J.Kuroń, Gwiezdny czas).

Stan Wojenny był szokiem dla społeczeństwa polskiego. W brutalny sposób przerwany został „Karnawał Solidarności”, okres po podpisaniu Porozumień Sierpniowych, charakteryzujący się uwolnieniem swobód obywatelskich i ograniczeniem cenzury. Nadzieja na demokratyzację systemu i lepsze jutro została stłamszona. W wyniku wprowadzenia stanu wojennego życie straciło około czterdziestu osób, tysiące zostało aresztowanych, dziesiątki tysięcy straciło pracę. W świadomości Polaków Stan Wojenny stał się niezapomnianą traumą. Procesy ludzi odpowiedzialnych za jego wprowadzenie i zbrodniarzy z SB trwały dziesięciolecia, budząc wielokrotnie kontrowersje. Dziś, w czterdzieści lat po tych wydarzeniach możemy jednie mieć nadzieję, że nigdy już się one nie powtórzą.